{"id":67226,"date":"2019-02-04T17:09:02","date_gmt":"2019-02-04T15:09:02","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=67226"},"modified":"2019-01-27T12:23:32","modified_gmt":"2019-01-27T10:23:32","slug":"04-09-31","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=67226","title":{"rendered":"Hirsz Litmanowicz wraca do Polski"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Hirsz Litmanowicz wraca do Polski<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

KATARZYNA ANDERSZ<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Fragment ok\u0142adki “Chiduszu” 10\/2018 autorstwa Edyty Marciniak<\/em><\/span><\/p>\n

KIEDY ZOSTA\u0141 CH\u0141OPCEM NA POSY\u0141KI DOKTORA MENGELE, MIA\u0141 DWANA\u015aCIE LAT. POTEM, W SACHSENHAUSEN, BY\u0141 OBIEKTEM \u015aCI\u015aLE TAJNYCH MEDYCZNYCH EKSPERYMENT\u00d3W. W MARSZU \u015aMIERCI PRZEZ DWA TYGODNIE SZED\u0141 W PIERWSZEJ PARZE PIERWSZEJ KOLUMNY. Z WYZWOLENIEM KOJARZY MU SI\u0118 TYLKO JEDNA MY\u015aL \u2013\u00a0<\/b>JEDZENIE<\/i><\/b>. MIA\u0141 CZTERNA\u015aCIE LAT I WIEDZIA\u0141, \u017bE MUSI PATRZE\u0106 JU\u017b TYLKO NAPRZ\u00d3D. WYEMIGROWA\u0141 DO PERU, ZA\u0141O\u017bY\u0141 RODZIN\u0118, POWIOD\u0141O MU SI\u0118 W \u017bYCIU ZAWODOWYM. GDY WNUCZKA OZNAJMI\u0141A MU, \u017bE PRZEPROWADZA SI\u0118 DO POLSKI, SKWITOWA\u0141 TO KR\u00d3TKO: CZAS WR\u00d3CI\u0106 NA STARE \u015aMIECI. NA PYTANIE, CZY PODOBA MU SI\u0118 TU TERAZ, ODPOWIADA:\u00a0<\/b>CLARO<\/i><\/b>! PO SIEDEMDZIESI\u0118CIU LATACH OD ZAKO\u0143CZENIA WOJNY ZE SWOJ\u0104 RODZIN\u0104 ZN\u00d3W M\u00d3WI PO POLSKU.<\/b><\/p>\n

Stajnia<\/strong><\/p>\n

Jedzenia nie by\u0142o ju\u017c od dawna, nie jest w stanie sobie przypomnie\u0107, czym si\u0119 \u017cywili. Mo\u017ce kto\u015b przyni\u00f3s\u0142 im czasem kawa\u0142ek chleba? Wody te\u017c brakowa\u0142o. \u017beby j\u0105 zdoby\u0107, trzeba by\u0142o wyj\u015b\u0107 ze stajni. Pewnego dnia us\u0142yszeli szczekanie ps\u00f3w. Jego siostra Masza kaza\u0142a jemu i drugiemu bratu, Nisimowi, wej\u015b\u0107 pod \u0142\u00f3\u017cko. Ona, jej m\u0105\u017c Abraham i ich roczny synek Szlomo Lejb zostali z\u0142apani. Wiedzia\u0142, \u017ce trafi\u0105 do Auschwitz. Wiedzia\u0142, \u017ce to ob\u00f3z \u015bmierci. Nie rozumia\u0142 jednak, co znaczy s\u0142owo \u201eeksterminacja\u201d.<\/span><\/p>\n

Nie pami\u0119ta ju\u017c dok\u0142adnie, czy by\u0142o to \u0142\u00f3\u017cko, czy tylko sam materac, obr\u00f3cony tak, \u017ceby mo\u017cna by\u0142o si\u0119 pod niego wsun\u0105\u0107. Razem z bratem przeczekali tam ca\u0142y dzie\u0144. Kiedy wyszli, ulice by\u0142y zupe\u0142nie puste. Z\u0142apano ich kolejnego dnia. W wywiadzie dla Fundacji Shoah, kt\u00f3ra w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych nagrywa\u0142a relacje ocala\u0142ych z Zag\u0142ady, rozm\u00f3wczyni pyta Hirsza, jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce zostali z\u0142apani?<\/span><\/p>\n

\u201eJe\u015bli mam by\u0107 szczery, to nie chcieli\u015bmy si\u0119 ju\u017c ukrywa\u0107. Byli\u015bmy zupe\u0142nie sami. Ja mia\u0142em dziesi\u0119\u0107 lub jedena\u015bcie lat, m\u00f3j brat trzyna\u015bcie. (\u2026) Wyszli\u015bmy wi\u0119c z ukrycia. Co innego mogli\u015bmy zrobi\u0107?\u201d.<\/span><\/p>\n

B\u0119dzin<\/strong><\/p>\n

Wojna wybuch\u0142a, kiedy mia\u0142 osiem lat. Ko\u0144czy\u0142y si\u0119 wakacje po pierwszej klasie. Ca\u0142y j\u0119zyk polski, kt\u00f3ry teraz sobie przypomina, jest w\u0142a\u015bnie z tego czasu. W domu rozmawiali w jidysz, nie byli przesadnie religijni, cho\u0107 przestrzegali tradycji. \u017byli skromnie, matka zajmowa\u0142a si\u0119 pi\u0119ciorgiem dzieci, ojciec pracowa\u0142 jako szewc. Hirsz w zasadzie go nie pami\u0119ta, bo Szlomo Lejbusz zmar\u0142 m\u0142odo, ju\u017c w 1933 roku, dwa lata po narodzinach syna.<\/span><\/p>\n

Sprzed wojny pami\u0119ta jeszcze \u015bmier\u0107 J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego. Mia\u0142 cztery lata, w ca\u0142ym mie\u015bcie zacz\u0119\u0142y wy\u0107 alarmy i dzwoni\u0107 dzwony. Nie wiedzia\u0142, co si\u0119 dzieje, ale zapyta\u0142 siostry i zapami\u0119ta\u0142 dat\u0119.<\/span><\/p>\n

\u2013 Nie by\u0142o getta, ale \u017cyli\u015bmy osobno \u2013 \u017bydzi i reszta \u2013 wspomina. Stanowili po\u0142ow\u0119 populacji B\u0119dzina, wi\u0119c i nie-\u017bydom zdarzy\u0142o si\u0119 czasem wtr\u0105ci\u0107 w rozmowie co\u015b w jidysz. \u017bycie by\u0142o dobre, cho\u0107 czasami w stron\u0119 wracaj\u0105cych ze szko\u0142y \u017cydowskich ch\u0142opc\u00f3w lecia\u0142y kamienie. \u2013 Mia\u0142em normalne \u017cycie, kt\u00f3re przerwa\u0142a wojna. Dopiero kiedy si\u0119 sko\u0144czy\u0142a, zrozumia\u0142em, co si\u0119 sta\u0142o \u2013 m\u00f3wi dzisiaj.<\/span><\/p>\n

Auschwitz<\/strong><\/p>\n

Podr\u00f3\u017c z B\u0119dzina trwa\u0142a godzin\u0119. Oko\u0142o drugiej po po\u0142udniu stan\u0119li na rampie w Birkenau. Z transportu trzech tysi\u0119cy os\u00f3b oddzielono dziewi\u0119tna\u015bcie. Za selekcj\u0119 odpowiedzialni byli lekarze Josef Mengele i Arnold Dohmen. Ten ostatni przyjecha\u0142 do obozu po materia\u0142 do swoich bada\u0144 nad wirusem hepatitis. Mengele jowialnie \u017cartowa\u0142, \u017ce znale\u017ali si\u0119 daleko od raju, \u017ce jeszcze nikomu nie uda\u0142o si\u0119 stamt\u0105d wydosta\u0107. \u2013 M\u00f3wi\u0142, ale nam by\u0142o ju\u017c wszystko jedno \u2013 opowiada Hirsz.<\/span><\/p>\n

Kazano im pomaszerowa\u0107 do Auschwitz, tam ogolono im g\u0142owy i wys\u0142ano pod prysznic. Bali si\u0119, wiedzieli, co mo\u017ce oznacza\u0107 k\u0105piel. \u2013 S\u0142yszeli\u015bmy wcze\u015bniej r\u00f3\u017cne rzeczy \u2013 przyznaje. Kiedy wyszli, ustawili si\u0119 w rz\u0119dzie i dostali tatua\u017ce. \u2013 Jeste\u015bcie dzie\u0107mi, wi\u0119c wytatuujemy wam ma\u0142e cyfry \u2013 powiedzia\u0142 im czeski \u017byd, kt\u00f3remu przydzielono to zaj\u0119cie. Hirsz dosta\u0142 numer 125424.<\/span><\/p>\n

Nisima ju\u017c z nim wtedy nie by\u0142o. Na rampie Hirszowi kazano przej\u015b\u0107 na jedn\u0105 stron\u0119, a bratu na drug\u0105. Nie by\u0142o czasu na po\u017cegnanie, powiedzenie czegokolwiek. Poza dziewi\u0119tnastoma osobami reszta trzytysi\u0119cznego transportu trafi\u0142a prosto do komory gazowej.<\/span><\/p>\n

\u2013 B\u0119d\u0105c w obozie, zastanawia\u0142 si\u0119 pan, dlaczego akurat panu si\u0119 uda\u0142o?<\/span><\/p>\n

\u2013 Nie. G\u0142owa by\u0142a pusta.<\/span><\/p>\n

\u2013 My\u015bla\u0142 pan o Bogu?<\/span><\/p>\n

\u2013 Nie.<\/span><\/p>\n

\u2013 Co pomaga\u0142o panu w takim razie przetrwa\u0107 kolejne dni?<\/span><\/p>\n

\u2013 Nadzieja na jutro i brak oczekiwa\u0144. Poza tym: szcz\u0119\u015bcie \u2013 to jest ca\u0142y sekret prze\u017cycia.<\/span><\/p>\n

PRENUMERATA<\/strong><\/span>
\n<\/a>Ch\u0142opiec na posy\u0142ki<\/strong><\/p>\n

Hirsz w wywiadzie dla Shoah Foundation opowiada\u0142: \u201eZamieszkali\u015bmy [w bloku] obok ludzi w agonii. Cia\u0142 pozbywano si\u0119 od razu. Pierwszego dnia, jedno z naszych pierwszych do\u015bwiadcze\u0144\u2026 Le\u017celi\u015bmy na pi\u0119trowych pryczach i w nocy us\u0142yszeli\u015bmy stukanie. Nie wiedzieli\u015bmy co to, ale brzmia\u0142o to tak, jakby kto\u015b rzuca\u0142 kamieniami. Poniewa\u017c by\u0142em na g\u00f3rnym \u0142\u00f3\u017cku, trzecim od do\u0142u, wyjrza\u0142em przez okno. Tu\u017c pod naszym blokiem gromadzili zw\u0142oki. W nocy wrzucali je na ci\u0119\u017car\u00f3wki. S\u0142ycha\u0107 by\u0142o wi\u0119c odg\u0142os g\u0142\u00f3w uderzaj\u0105cych o boki ci\u0119\u017car\u00f3wek. Tak by\u0142o ka\u017cdej nocy\u201d.<\/span><\/p>\n

Saul Hornfeld, kolega Hirsza, numer obozowy o trzy ni\u017cszy: \u201eNa bloku umiera\u0142 cyga\u0144ski m\u0119\u017cczyzna. Dosta\u0142 zastrzyk fenolu prosto w serce, ale nie umar\u0142 od razu. Prosi\u0142 o wod\u0119, ale jej nie dosta\u0142. Umiera\u0142 powoli, w ekstremalnym cierpieniu\u201d.<\/span><\/p>\n

W bloku nr 28, w kt\u00f3rym przebywali, mie\u015bci\u0142o si\u0119 te\u017c biuro komendanta obozu. Kiedy by\u0142 w \u015brodku, strza\u0142ka na budynku wskazywa\u0142a do wewn\u0105trz. Kiedy wychodzi\u0142, przekr\u0119cano j\u0105 w odwrotn\u0105 stron\u0119.<\/span><\/p>\n

Hirsz zosta\u0142 ch\u0142opcem na posy\u0142ki doktora Mengele, biega\u0142 z dokumentami po ca\u0142ym obozie. Polecenia zawsze dostawa\u0142 jednak od cywilnych lekarzy, \u017byd\u00f3w \u2013 jak s\u0105dzi \u2013 kt\u00f3rzy zmuszani byli do pracy przy eksperymentach. Sam Mengele nigdy si\u0119 do niego nie odezwa\u0142. Czasami uda\u0142o mu si\u0119 zamieni\u0107 kilka s\u0142\u00f3w z innymi wi\u0119\u017aniami. Doro\u015bli pytali go, sk\u0105d jest, co sta\u0142o si\u0119 z jego rodzicami. \u2013 To by\u0142y jednak g\u0142\u00f3wnie j\u0119ki, nie normalne rozmowy \u2013 m\u00f3wi. Poza tym ba\u0142 si\u0119 komukolwiek zaufa\u0107. \u2013 Najlepiej by\u0142o si\u0119 nie odzywa\u0107. Nic i tak nie mo\u017cna by\u0142o zrobi\u0107. Mimo \u017ce by\u0142em bardzo m\u0142ody, wiedzia\u0142em, \u017ce najlepszym wyborem by\u0142o nic nie m\u00f3wi\u0107.<\/span><\/p>\n

Po oko\u0142o dw\u00f3ch miesi\u0105cach w Auschwitz nagle z dziewi\u0119tnastki wybrano dwunastk\u0119 i wr\u0119czono im ich w\u0142asne ubrania, w kt\u00f3rych przyjechali do obozu. Byli w szoku, nie s\u0142yszeli, \u017ceby co\u015b takiego wcze\u015bniej mia\u0142o miejsce. Kazano im i\u015b\u0107 za krematorium. \u2013 Ci\u0119\u017cko by\u0142o sobie nawet wyobrazi\u0107, co mo\u017ce si\u0119 sta\u0107 \u2013 m\u00f3wi Hirsz. Na rampie te\u017c przecie\u017c zostali powitani przez \u017byd\u00f3w m\u00f3wi\u0105cych w jidysz. Jeden z dwunastu, Saul, kt\u00f3ry zosta\u0142 wytypowany wraz ze swoim bratem, w ostatniej chwili wyb\u0142aga\u0142 oficera SS, \u017ceby Mosze zosta\u0142 w Auschwitz. Powiedzia\u0142, \u017ce brat ma gor\u0105czk\u0119. By\u0142 przekonany, \u017ce musz\u0105 si\u0119 rozdzieli\u0107, bo tych wybranych czeka pewna \u015bmier\u0107.<\/span><\/p>\n

Po paru godzinach czekania wr\u0119czono im po kawa\u0142ku chleba i zaprowadzono na stacj\u0119. Jechali zwyk\u0142ym poci\u0105giem, w eskorcie dw\u00f3ch SS-man\u00f3w. Dzie\u0144 p\u00f3\u017aniej znale\u017ali si\u0119 w Berlinie, stamt\u0105d pojechali do pobliskiego obozu Sachsenhausen.<\/span><\/p>\n

Eksperymenty<\/strong><\/p>\n

W obozie, po siedmiu tygodniach kwarantanny, stali si\u0119 obiektem \u015bci\u015ble tajnych bada\u0144 doktora Dohmena. O tym, \u017ce \u201esekretna formu\u0142a\u201d, jak\u0105 musieli przyjmowa\u0107, mia\u0142a pom\u00f3c w wynalezieniu szczepionki na hepatitis, wirusa szerz\u0105cego si\u0119 w\u015br\u00f3d niemieckich \u017co\u0142nierzy, dowiedzieli si\u0119 dopiero po wojnie.<\/span><\/p>\n

Hirsz, najm\u0142odszy z ca\u0142ej grupy, dostawa\u0142 tylko zastrzyki. Nieoznakowane ampu\u0142ki w sk\u00f3rzanej lekarskiej torbie Dohmen przynosi\u0142 ze swojego laboratorium. Saul, tak jak kilku innych ch\u0142opc\u00f3w, mia\u0142 robione r\u00f3wnie\u017c punkcje do w\u0105troby, kt\u00f3re uchodzi\u0142y za szczeg\u00f3lnie niebezpieczne. Ch\u0142opcy gor\u0105czkowali, byli os\u0142abieni, niekt\u00f3rym \u017c\u00f3\u0142k\u0142a sk\u00f3ra. \u201eW por\u00f3wnaniu do innych, kt\u00f3rzy wykazywali si\u0119 du\u017c\u0105 brutalno\u015bci\u0105, Dohmen nie zn\u0119ca\u0142 si\u0119 nad nami. (\u2026) Kt\u00f3rego\u015b razu posadzi\u0142 mnie na kolanach i rozmawiali\u015bmy przez kilka minut. Pyta\u0142 mnie o moich rodzic\u00f3w i o to, sk\u0105d jestem. Chyba nie chcia\u0142 pyta\u0107 o zbyt wiele. W sumie zachowywa\u0142 si\u0119 poprawnie\u201d, wspomina Hirsz.<\/span><\/p>\n

Z kolei Saul m\u00f3wi\u0142: \u201eDohmen, zanim usiad\u0142, wykona\u0142 symboliczny gest. Zdj\u0105\u0142 pas, przy kt\u00f3rym mia\u0142 pistolet, i poda\u0142 go Hirszowi. Chcia\u0142 pokaza\u0107 swoj\u0105 pewno\u015b\u0107, \u017ceby\u015bmy odwdzi\u0119czyli si\u0119 zaufaniem. Powiedzia\u0142, \u017ce b\u0119dzie stara\u0142 si\u0119 nie robi\u0107 nic, co mog\u0142oby powa\u017cnie zaszkodzi\u0107 naszemu zdrowiu. (\u2026) Na tym spotkaniu zdoby\u0142 troch\u0119 naszego zaufania, ale pozosta\u0142o dla nas zagadk\u0105, kim naprawd\u0119 jest\u201d.<\/span><\/p>\n

Czasami zastrzyki dostawali dwa razy w tygodniu, czasami przez kilka tygodni nie dzia\u0142o si\u0119 nic. Mniej wi\u0119cej w po\u0142owie 1944 roku Dohmen przesta\u0142 przychodzi\u0107 i eksperymenty usta\u0142y. Po wojnie Hirsz dowiedzia\u0142 si\u0119, \u017ce laboratorium, w kt\u00f3rym prowadzono badania, zosta\u0142o wtedy zbombardowane i ca\u0142y zgromadzony materia\u0142 przepad\u0142.<\/span><\/p>\n

Przed s\u0105dem \u2013 a stan\u0105\u0142 przed nim dopiero w latach siedemdziesi\u0105tych \u2013 Dohmen zaprzecza\u0142, aby kiedykolwiek mia\u0142 by\u0107 w Auschwitz, mimo \u017ce obci\u0105\u017ca\u0142y go zeznania grupy ch\u0142opc\u00f3w osobi\u015bcie wytypowanych przez niego do eksperyment\u00f3w. Utrzymywa\u0142, \u017ce w Sachsenhausen nie prowadzi\u0142 prawdziwych bada\u0144, a jedynie robi\u0142 wszystko, by swoich podopiecznych uratowa\u0107. Ta linia obrony nie zosta\u0142a zakwestionowana i Dohmen nigdy nie otrzyma\u0142 wyroku. Zmar\u0142 w 1980 roku.<\/span><\/p>\n

Sachsenhausen<\/strong><\/p>\n

\u2013 Nie by\u0142o tam \u017ale \u2013 wspomina sw\u00f3j pobyt w obozie Hirsz. \u2013 Mieszkali\u015bmy w czystej celi. Tylko jedzenia nie by\u0142o. Dieta taka sama jak wsz\u0119dzie \u2013 na trzymiesi\u0119czne prze\u017cycie.<\/span>
\nNie mieli przydzielonych zbyt wielu obowi\u0105zk\u00f3w. Saul by\u0142 odpowiedzialny za czyszczenie \u0142azienki, Hirsz i inni ch\u0142opcy za mycie okien. \u2013 Budzili\u015bmy si\u0119 wcze\u015bnie rano i jedli\u015bmy \u015bniadanie, na kt\u00f3re sk\u0142ada\u0142 si\u0119 kubek kawy, tak jak w innych obozach. Na obiad by\u0142a zupa. Wychodzili\u015bmy na korytarz z miot\u0142ami i \u015bcierkami. Robili\u015bmy to raczej po to, \u017ceby mie\u0107 zaj\u0119cie, ni\u017c dlatego, \u017ce nas zmuszano. Lepiej by\u0142o zamiata\u0107 pod\u0142ogi ni\u017c po prostu le\u017ce\u0107 w \u0142\u00f3\u017cku.<\/span><\/p>\n

W lutym 1945 roku, gdy zbli\u017ca\u0142 si\u0119 front, zdecydowano, \u017ce wszystkich, na kt\u00f3rych prowadzono eksperymenty, nale\u017cy zabi\u0107, bo stanowili niewygodny dow\u00f3d niemieckich zbrodni. Interweniowa\u0142 wtedy norweski lekarz, wi\u0119zie\u0144 polityczny Sven Oftedal, kt\u00f3ry w Sachsenhausen znalaz\u0142 si\u0119 za dzia\u0142alno\u015b\u0107 w ruchu oporu. Przekona\u0142 lekarza obozowego, \u017ce ch\u0142opcy nie s\u0105 zainfekowani chorobami zaka\u017anymi.<\/span><\/p>\n

20 kwietnia Saul przyszed\u0142 do celi, w kt\u00f3rej mieszkali, i powiedzia\u0142: \u2013 Szykujcie si\u0119, co\u015b zacznie si\u0119 zaraz dzia\u0107.<\/span><\/p>\n

Marsz morderc\u00f3w<\/strong><\/p>\n

Podzielili ich na grupy, na ka\u017cd\u0105 pi\u0119\u0107setk\u0119 przydzielaj\u0105c kilogramowy bochenek chleba. Hirsz i Saul znale\u017ali si\u0119 w pierwszej kolumnie, w pierwszej parze. Wida\u0107 by\u0142o, \u017ce wojna powoli si\u0119 ko\u0144czy. Czasami jaki\u015b Niemiec podrzuci\u0142 worek ziemniak\u00f3w, ale nie by\u0142o tego nawet na tyle, \u017ceby ka\u017cdy dosta\u0142 po jednym. Hirsz zapami\u0119ta\u0142 jednak przede wszystkim wrogo\u015b\u0107. Odmawiano im nawet wody. Wspomina te\u017c dziecko, kt\u00f3re na niego wskaza\u0142o i powiedzia\u0142o do swojej matki: \u2013 Mamusiu, patrz, tam jest dziecko. \u2013 To nie dziecko, to morderca, jak wszyscy inni \u2013 odpowiedzia\u0142a mu.<\/span><\/p>\n

Po pi\u0119tnastu dniach dotarli do Lubeki. Miasto by\u0142o niezniszczone, sklepy pe\u0142ne towaru. Nie wiedzieli, co ze sob\u0105 zrobi\u0107.<\/span><\/p>\n

Francja<\/strong><\/p>\n

My\u015bla\u0142, \u017ce wr\u00f3ci do Polski, spr\u00f3buje dowiedzie\u0107 si\u0119 czego\u015b o swojej rodzinie. Kto\u015b wskaza\u0142 mu miejsce, gdzie przebywali \u017cydowscy \u017co\u0142nierze z armii francuskiej uznani za wi\u0119\u017ani\u00f3w wojennych. Jeden z nich, Markus Kohn, powiedzia\u0142 mu, \u017ce w Polsce nie ma czego szuka\u0107. Zaproponowa\u0142, \u017ceby ch\u0142opcy razem z nim wyjechali do Palestyny. Opu\u015bcili Lubek\u0119 15 maja.<\/span><\/p>\n

\u2013 Wszyscy wiedzieli\u015bmy, \u017ce nasi rodzice nie \u017cyj\u0105 \u2013 m\u00f3wi Hirsz. O rodze\u0144stwie stara\u0142 si\u0119 nie my\u015ble\u0107 w og\u00f3le. \u2013 Gdybym sobie na to pozwoli\u0142, rozchorowa\u0142bym si\u0119. Dwie siostry mia\u0142y ju\u017c m\u0119\u017c\u00f3w. Gdyby nie wojna, m\u00f3g\u0142bym mie\u0107 du\u017c\u0105 rodzin\u0119 w Polsce.<\/span><\/p>\n

W trzy miesi\u0105ce nauczy\u0142 si\u0119 francuskiego i poszed\u0142 do szko\u0142y w Moissac, ma\u0142ej miejscowo\u015bci nad rzek\u0105 Tarn. Przyucza\u0142 si\u0119 do zawodu stolarza i przygotowywa\u0142 do wyjazdu do Izraela. W mi\u0119dzyczasie siostra Hirsza, Sara, kt\u00f3ra prze\u017cy\u0142a wojn\u0119, pracuj\u0105c w fabryce w Karpatach, zamie\u015bci\u0142a w nowojorskiej gazecie og\u0142oszenie z informacj\u0105, \u017ce poszukuje swojej ciotki. Kiedy skontaktowa\u0142 si\u0119 z ni\u0105 Hirsz, ciotka wiedzia\u0142a ju\u017c, \u017ce Sara \u017cyje i jest w obozie dla uchod\u017ac\u00f3w we W\u0142oszech. Od ko\u0144ca wojny min\u0119\u0142y ju\u017c wtedy prawie trzy lata. Kiedy przyjecha\u0142 do obozu, w kt\u00f3rym przebywa\u0142o te\u017c sporo ocala\u0142ych z B\u0119dzina, nikt nie wierzy\u0142, \u017ce to Hirszowi, najm\u0142odszemu z rodziny, uda\u0142o si\u0119 prze\u017cy\u0107. Wszyscy brali go za jego starszego brata.<\/span><\/p>\n

Wr\u00f3ci\u0142 do Francji, zacz\u0105\u0142 prac\u0119 w Pary\u017cu. W fabryce codziennie by\u0142a popijawa. M\u00f3wi\u0142o si\u0119, \u017ce to z okazji dnia \u015bwi\u0119tego takiego a takiego. Nie podoba\u0142o mu si\u0119 to. Chcia\u0142 wyjecha\u0107 do Stan\u00f3w, ale polska kwota emigracyjna by\u0142a ju\u017c wyczerpana. Znajomy wyjecha\u0142 do Kanady. Ju\u017c mia\u0142 do niego do\u0142\u0105czy\u0107, kiedy otrzyma\u0142 list, \u017ce koledze wcale si\u0119 tam nie podoba. \u2013 We Francji nie mia\u0142em futuro \u2013 m\u00f3wi Hirsz. \u2013 Mia\u0142em za to ciotk\u0119 w Peru.<\/span><\/p>\n

Jego siostra Sara mia\u0142a wyjecha\u0107 do Izraela. Kiedy jednak us\u0142ysza\u0142a, \u017ce w wojnie o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 zgin\u0105\u0142 brat jej m\u0119\u017ca, uzna\u0142a, \u017ce za du\u017co strat ju\u017c prze\u017cy\u0142a. Wyjechali do Stan\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Saul, kolega Hirsza, kt\u00f3ry w Auschwitz rozdzieli\u0142 si\u0119 z bratem, odnalaz\u0142 go po dziesi\u0119ciu latach od zako\u0144czenia wojny.<\/span><\/p>\n

Hirsz ze swoim prawnukiem Noamem \/fot. Chidusz<\/em><\/span><\/p>\n

Rozmowy po polsku<\/strong><\/p>\n

\u2013 Nie mam szko\u0142y, w sumie tylko cztery lata edukacji, to wszystko. J\u0119zyk\u00f3w nauczy\u0142em si\u0119 ze s\u0142uchu. Po hiszpa\u0144sku m\u00f3wi\u0142em ju\u017c po trzech pierwszych miesi\u0105cach pobytu w Peru u ciotki. Potem konstruowa\u0142em domy, najlepsze w tamtym czasie. Produkowa\u0142em meble do kuchni. Dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 lat pracowa\u0142em dla Philipsa. Powodzi\u0142o mi si\u0119 \u2013 opowiada. W 1955 roku o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Norm\u0105. Maj\u0105 trzy c\u00f3rki i syna. \u017badnemu z dzieci nie opowiada\u0142 o tym, co prze\u017cy\u0142 w czasie wojny. Nie m\u00f3wi\u0142 te\u017c \u017conie, wystarcza\u0142a jej \u015bwiadomo\u015b\u0107 tego, \u017ce wiele przecierpia\u0142. Otworzy\u0142 si\u0119 dopiero przed wnukami. Teraz zapraszany jest na spotkania z m\u0142odzie\u017c\u0105 i studentami, trzy lata temu napisa\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119. \u2013 Je\u015bli chodzi o polityk\u0119, wiele rzeczy mo\u017ce si\u0119 powt\u00f3rzy\u0107 \u2013 uwa\u017ca.<\/span><\/p>\n

Postanowi\u0142 przyjecha\u0107 do Polski, bo kiedy jego ojciec zmar\u0142 w 1933 roku, rodzina nie mia\u0142a pieni\u0119dzy na postawienie mu macewy. Teraz na cmentarzu w B\u0119dzinie upami\u0119tni\u0142 te\u017c ca\u0142e swoje rodze\u0144stwo, kt\u00f3re zgin\u0119\u0142o w Zag\u0142adzie. \u2013 To, \u017ce jestem w Polsce, to dla mnie cud \u2013 m\u00f3wi, siedz\u0105c na kanapie w domu swojej wnuczki Danielle we Wroc\u0142awiu. \u2013 Mam 87 lat. To du\u017co.<\/span><\/p>\n

Danielle, kt\u00f3ra urodzi\u0142a si\u0119 w Izraelu, jest \u017con\u0105 rabina Wroc\u0142awia Davida Basoka. Ich syn, czteroletni Noam, chodzi do polskiego przedszkola, w kt\u00f3rym szybko nauczy\u0142 si\u0119 j\u0119zyka. Dzi\u0119ki temu mo\u017ce rozmawia\u0107 z pradziadkiem, bo to jedyny j\u0119zyk, kt\u00f3ry obaj znaj\u0105.<\/span><\/p>\n

\u2013 Wszystko to jest nadal we mnie \u2013 przyznaje Hirsz. \u2013 Mimo to jestem szcz\u0119\u015bliwy, uda\u0142o mi si\u0119. To moja satysfakcja. Dzisiaj jestem stary, \u017cycie si\u0119 ko\u0144czy. Ale g\u0142owa pracuje, to najwa\u017cniejsze. A kiedy jestem w Peru, mog\u0119 sobie zapali\u0107 cygaro.<\/span><\/p>\n

Na do widzenia chce wiedzie\u0107, gdzie zje we Wroc\u0142awiu dobr\u0105 zup\u0119 grzybow\u0105. \u2013 Pami\u0119tam j\u0105 z domu. Nie sko\u0144cz\u0119 \u017cycia bez tej zupy \u2013 \u015bmieje si\u0119.<\/span><\/p>\n

\n

Magazyn \u017cydowski \u201eChidusz” ukazuje si\u0119 od pa\u017adziernika 2013 roku we Wroc\u0142awiu.<\/em><\/span><\/p>\n

Wersj\u0119 drukowan\u0105 mo\u017cna\u00a0zaprenumerowa\u0107 on line<\/span><\/b><\/a>, kupi\u0107 w Empikach, w\u00a0synagodze Pod Bia\u0142ym Bocianem<\/span><\/b><\/a>\u00a0przy ul. W\u0142odkowica 5a we Wroc\u0142awiu,\u00a0MH\u017bP POLIN<\/span><\/b><\/a>\u00a0oraz w\u00a0ksi\u0119garni \u017bIH-u<\/span><\/b><\/a>\u00a0w Warszawie.<\/em><\/span><\/p>\n

Wersj\u0119\u00a0mobiln\u0105 (mobi, epub)<\/b>\u00a0mo\u017cna zam\u00f3wi\u0107 pod adresem\u00a0office@chidusz.com<\/b><\/span>\u00a0b\u0105d\u017a kupi\u0107 w sklepie internetowym\u00a0publio.pl<\/b><\/a><\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Magazyn \u017cydowski \u201eChidusz” powstaje dzi\u0119ki dotacji:<\/em><\/span><\/p>\n

<\/p>\n

<\/p>\n

<\/p>\n


\n<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Hirsz Litmanowicz wraca do Polski KATARZYNA ANDERSZ Fragment ok\u0142adki “Chiduszu” 10\/2018 autorstwa Edyty Marciniak KIEDY ZOSTA\u0141 CH\u0141OPCEM NA POSY\u0141KI DOKTORA MENGELE, MIA\u0141 DWANA\u015aCIE LAT. POTEM, W SACHSENHAUSEN, BY\u0141 OBIEKTEM \u015aCI\u015aLE TAJNYCH MEDYCZNYCH EKSPERYMENT\u00d3W. W MARSZU \u015aMIERCI PRZEZ DWA TYGODNIE SZED\u0141 W PIERWSZEJ PARZE PIERWSZEJ KOLUMNY. Z WYZWOLENIEM KOJARZY MU SI\u0118 TYLKO JEDNA MY\u015aL \u2013\u00a0JEDZENIE. MIA\u0141 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/67226"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=67226"}],"version-history":[{"count":12,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/67226\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":67247,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/67226\/revisions\/67247"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=67226"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=67226"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=67226"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}