{"id":67622,"date":"2019-03-08T17:09:59","date_gmt":"2019-03-08T15:09:59","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=67622"},"modified":"2019-02-28T08:25:54","modified_gmt":"2019-02-28T06:25:54","slug":"15-09-36","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=67622","title":{"rendered":"Drohobycz – Historia spo\u0142eczno\u015bci"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Drohobycz – Historia spo\u0142eczno\u015bci<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Wirtualny Sztetl<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

<\/a><\/p>\n

Pierwsze wzmianki o \u017bydach w Drohobyczu pochodz\u0105 z 1404 roku. Mieszkali w\u00f3wczas w mie\u015bcie \u017bydzi, kt\u00f3rzy byli dzier\u017cawcami kopalni soli; inni mogli zamieszkiwa\u0107 tylko na przedmie\u015bciach. \u017bydom zezwolono osiedla\u0107 si\u0119 ko\u0142o kopal\u0144, jednak odm\u00f3wiono im prawa do oddzielnego cmentarza. D\u0142ugo uniemo\u017cliwia\u0142o to za\u0142o\u017cenie odr\u0119bnej gminy w Drohobyczu.<\/span><\/p>\n

Kr\u00f3l W\u0142adys\u0142aw Jagie\u0142\u0142o powierzy\u0142 \u017bydowi Wo\u0142czkowi kopalnie soli w Drohobyczu[1.1]<\/a>. Sta\u0142 si\u0119 on r\u00f3wnie\u017c kr\u00f3lewskim rzeczoznawc\u0105 przy opisach Drohobycza. Natomiast inny \u017byd, o imieniu Detko albo Dziatko, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c dzier\u017cawi\u0142 kopalni\u0119 soli w Drohobyczu, w 1425 r. uzyska\u0142 od kr\u00f3la pozwolenie na dostarczanie soli na dw\u00f3r kr\u00f3lewski oraz na handel z Turcj\u0105 i Kijowem.<\/span><\/p>\n

W 1500 r. drohobycka rada miejska otrzyma\u0142a prawo do opodatkowania wydobycia soli i produkcji napoj\u00f3w (m. in. w\u00f3dki i piwa). Zosta\u0142 stworzony system podatk\u00f3w i zezwole\u0144, kt\u00f3re zacz\u0105\u0142 regulowa\u0107 \u017cydowsk\u0105 przedsi\u0119biorczo\u015b\u0107. W tym okresie zaistnia\u0142a ju\u017c w Drohobyczu gmina \u017cydowska, reprezentowana podczas zjazd\u00f3w samorz\u0105du \u017cydowskiego w Rzeszowie. W 1554 r. dzier\u017cawca kopal\u0144 soli Jakub Juditz tak\u017ce otrzyma\u0142 prawo do \u015bci\u0105gania podatk\u00f3w od producent\u00f3w w\u00f3dki w Drohobyczu. Dlatego w 1569 r. dwaj \u017bydzi z Drohobycza: Szmuel Markowicz i Icchak Jakuzow rozpocz\u0119li sp\u00f3r s\u0105dowy, apeluj\u0105c a\u017c do kr\u00f3la Zygmunta Augusta o rozstrzygni\u0119cie, kto z nich b\u0119dzie \u015bci\u0105ga\u0107 podatek od propinacji. Ostatecznie wygra\u0142o miasto.<\/span><\/p>\n

W 1578 r. w Drohobyczu mieszka\u0142o ju\u017c 3,6 tys. \u017byd\u00f3w. W tym samym roku kr\u00f3l Stefan Batory jednak przywilej de non tolerandis Judaeis<\/em>, zabraniaj\u0105cy \u017bydom nie tylko mieszka\u0107 w Drohobyczu i okolicy, ale nawet prowadzi\u0107 handel w czasie jarmark\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W 1618 r. Drohobycz zburzyli Tatarzy. Miasto podupad\u0142o. W\u00f3wczas dwaj lwowscy \u017bydzi, Icchak Nachmanowicz i Icchak ben Mordechaj Markowicz, kt\u00f3rzy by\u0142y dzier\u017cawcami kr\u00f3lewskich maj\u0105tk\u00f3w w pobli\u017cu Drohobycza, u\u017cyli swoich wp\u0142yw\u00f3w, aby gmina powr\u00f3ci\u0142a do miasta. W 1635 r. wojewoda ruski Jan Dani\u0142owicz wydzieli\u0142 30 m\u00f3rg z ziem kr\u00f3lewskich, aby postawi\u0107 na nich osad\u0119 \u017cydowsk\u0105. Dzielnica \u017cydowska w Drohobyczu otrzyma\u0142a nazw\u0119 \u201eNa \u0141anie\u201d. Dani\u0142owicz pozwoli\u0142 te\u017c na za\u0142o\u017cenie cmentarza. Miasto odbudowywa\u0142o si\u0119 powoli. W 1645 r. kr\u00f3l nawet zwolni\u0142 je z podatk\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W latach 50. XVII w. na Ukrainie wybuch\u0142o powstanie Chmielnickiego, kt\u00f3re zn\u00f3w negatywnie oddzia\u0142a\u0142o na \u017cycie \u017byd\u00f3w Drohobycza. W 1659 r. kr\u00f3l W\u0142adys\u0142aw IV potwierdzi\u0142 im prawo do zamieszkania Na \u0141anie. Jednak spis z 1663 r. odnotowuje tylko 15 \u017byd\u00f3w \u2013 w\u0142a\u015bcicieli dom\u00f3w Na \u0141anie (przy ulicy \u017bydowskiej). Handlowali g\u0142\u00f3wnie likierem, piwem i w\u00f3dk\u0105. Na \u0141anie zosta\u0142a zbudowana pierwsza drewniana synagoga, kt\u00f3ra spali\u0142a si\u0119 w 1713 roku. Natomiast now\u0105 synagog\u0119 zbudowano w tym miejscu dopiero za panowania Austrii. Po ostatnim po\u017carze, do dzisiaj stoi ona pusta.<\/span><\/p>\n

Najdawniejsze dokumenty drohobyckiego kaha\u0142u \u017cydowskiego s\u0105 datowane na 1664 rok. Jest to akt, dotycz\u0105cy stosunk\u00f3w drohobyckich cech\u00f3w z \u017bydami, kiedy ci ostatni zawarli z nimi na siedem lat kontrakt dotycz\u0105cy prawa do karczmarstwa i posiadania sklep\u00f3w w granicach miasta, za co musieli p\u0142aci\u0107 z g\u00f3ry 200 z\u0142otych. P\u00f3\u017aniej ten bardzo istotny dla \u017byd\u00f3w kontrakt zosta\u0142 wznowiony w 1672 i 1678 roku. W 1683 r. wznowienie kontraktu kosztowa\u0142o ju\u017c 300 z\u0142otych. \u017bydowska przedsi\u0119biorczo\u015b\u0107 szczeg\u00f3lnie rozkwit\u0142a za Jana \u0406\u0406\u0406 Sobieskiego \u2013 g\u0142\u00f3wnie w dziedzinie wytwarzania w\u00f3dki, browarnictwa i arendowania. Niekiedy rada miejska skar\u017cy\u0142a si\u0119 kr\u00f3lowi na \u017cydowskich dzier\u017cawc\u00f3w; rozpoczyna\u0142o to \u015bledztwo. W ten spos\u00f3b w 1690 r. kr\u00f3l podj\u0105\u0142 decyzj\u0119, kt\u00f3ra zabrania\u0142a \u017cydowskiemu dzier\u017cawcy Lebermanowi sprzeda\u017cy w\u00f3dki w pobli\u017cu ko\u015bcio\u0142a.<\/span><\/p>\n

Z 1670 r. mamy informacje o pierwszym drohobyckim rabinie. Zosta\u0142 nim Jekutiel Zalmon Siegel, syn rabina z Przemy\u015bla. W 1680 r. do Drohobycza z Ko\u0142omyi przyby\u0142 jego nast\u0119pca Cwi Hirsz. W 1696 r. rabinem Drohobycza zosta\u0142 Jehuda ben Jaakow.<\/span><\/p>\n

Drohobycz rozwija\u0142 si\u0119 jako centrum regionu. Na pocz\u0105tku XVIII w. praktycznie ca\u0142\u0105 sfer\u0105 handlow\u0105, w\u0142\u0105cznie z eksportem, zarz\u0105dzali w mie\u015bcie \u017bydzi. Zajmowali si\u0119 r\u00f3wnie\u017c wydobywaniem i warzeniem soli, zar\u00f3wno jako dzier\u017cawcy, jak i pro\u015bci rzemie\u015blnicy. Kupcy ze Lwowa i Drohobycza dominowali na rynku soli w regionie. Z czasem przedstawiciele tych rzemios\u0142 utworzyli w Drohobyczu \u017cydowsk\u0105 klas\u0119 \u015bredni\u0105, kt\u00f3ra z powodzeniem rozwija\u0142a si\u0119 tam przez nast\u0119pne dwa stulecia. Rozwija\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c eksport byd\u0142a na \u015al\u0105sk, handel odzie\u017c\u0105 i bankowo\u015b\u0107. Ze wzgl\u0119du na to, \u017ce Drohobycz znajdowa\u0142 si\u0119 niedaleko od granicy w\u0119gierskiej, zamo\u017cni kupcy \u017cydowscy obs\u0142ugiwali podr\u00f3\u017cnych, jad\u0105cych na po\u0142udnie.<\/span><\/p>\n

\u017bydowscy rzemie\u015blnicy z powodzeniem konkurowali z rzemie\u015blnikami-chrze\u015bcijanami. Umo\u017cliwi\u0142o to w 1711 r. odnowienie synagogi i cmentarza. \u017bydzi stopniowo zacz\u0119li si\u0119 osiedla\u0107 r\u00f3wnie\u017c w wioskach dooko\u0142a miasta, rozszerzaj\u0105c tym samym zasi\u0119g drohobyckiego kaha\u0142u. Spis z 1716 r. wykaza\u0142, \u017ce w Drohobyczu jest 3 \u017cydowskich krawc\u00f3w, 3 bankier\u00f3w, 2 jubiler\u00f3w, rusznikarz, lekarz, ku\u015bnierz, introligator i garbarz.<\/span><\/p>\n

Nie zawsze w stosunkach \u017byd\u00f3w z chrze\u015bcijanami w Drohobyczu uk\u0142ada\u0142y si\u0119 spokojnie. W 1718 r. w mie\u015bcie zosta\u0142o znalezione zabite dziecko. O zab\u00f3jstwo w celach rytualnych oskar\u017cono \u017byd\u00f3w. Podejrzenie pad\u0142o na \u017byd\u00f3wk\u0119 Adel\u0119, s\u0142u\u017cac\u0105. Przedstawiciele ko\u015bcio\u0142a upierali si\u0119 przy jej winie. Wysuni\u0119to oficjalne oskar\u017cenie, zosta\u0142a wtr\u0105cona do wi\u0119zienia. Pono\u0107 usi\u0142owano nawr\u00f3ci\u0107 j\u0105 na chrze\u015bcija\u0144stwo, jednak odm\u00f3wi\u0142a i zosta\u0142a ukarana.<\/span><\/p>\n

W 1720 r., po wielu naleganiach, drohobyckim \u017bydom uda\u0142o si\u0119 otrzyma\u0107 pozwolenie na odbudow\u0119 spalonej uprzednio synagogi. Za\u017c\u0105dano jednak, by by\u0142a nie wi\u0119ksza i nie bardziej ozdobna, ni\u017c wcze\u015bniej. A\u017ceby uzyska\u0107 pozwolenie na budow\u0119 ogrodzenia wok\u00f3\u0142 swego cmentarza, \u017bydzi zobowi\u0105zali si\u0119 pom\u00f3c w remoncie ko\u015bcio\u0142a. W tym czasie w Drohobyczu mieszka znany uczony i kabalista Icchak Hior, przeciwnik Sabataja Cwi; zosta\u0142 on pochowany na tutejszym cmentarzu.<\/span><\/p>\n

W XVIII w. kaha\u0142 w Drohobyczu znowu rozkwit\u0142. Mia\u0142 a\u017c siedem cia\u0142 administracyjnych i dwa s\u0105dy. Stanowi\u0142 jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych wsp\u00f3lnot \u017cydowskich wojew\u00f3dztwa ruskiego. Pomimo to, w latach 50. XVIII w. wybuch\u0142 skandal. Zalman ben Zeew Wolfmanowicz, niepopularny, uznawany za nieuczciwego, zosta\u0142 jednym z przewodnicz\u0105cych gminy w Drohobyczu. Z\u0142o\u017cono na niego skarg\u0119 do rady \u017cydowskiej wojew\u00f3dztwa ruskiego do Lwowa, jednak wskutek jego stosunk\u00f3w nie zosta\u0142a rozpatrzona. \u017bydzi z Drohobycza i okolicznych wsp\u00f3lnot spotkali si\u0119 wi\u0119c w Stryju. Postanowiono uzyska\u0107 wsparcie szlachty przeciwko Zalmanowi. W efekcie komisarze kr\u00f3lewscy aresztowali Zalmana i jego rodzin\u0119, uznaj\u0105c za winnych. Maj\u0105tek obwinionego zosta\u0142 skonfiskowany. W ostatniej chwili Zalman zaproponowa\u0142 olbrzymi wykup; kar\u0119 \u015bmierci przez powieszenie zamieniono mu na do\u017cywocie. W wi\u0119zieniu przyj\u0105\u0142 chrze\u015bcija\u0144stwo i wst\u0105pi\u0142 do klasztoru, gdzie po dw\u00f3ch latach zmar\u0142. Dla gminy drohobyckiej rz\u0105dy Zalmana mia\u0142y negatywne nast\u0119pstwa w postaci ogromnych d\u0142ug\u00f3w. Z kolei w 1770 r. z kaha\u0142u zosta\u0142 wykluczony Awigdor Herszkowicz \u2013 za to, \u017ce podburza\u0142 \u017byd\u00f3w przeciwko w\u0142adzom kahalnym. Na\u0142o\u017cono na niego cherem<\/em>, czyli kl\u0105tw\u0119.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Wsp\u00f3lnota stopniowo ros\u0142a. W 1765 r. do drohobyckiego kaha\u0142u wchodzili r\u00f3wnie\u017c jeszcze \u017bydzi z okolicznych wsi. Spis z tego okresu wykaza\u0142 1923 cz\u0142onk\u00f3w gminy. W\u015br\u00f3d nich by\u0142o 16 krawc\u00f3w, 4 ku\u015bnierzy, 3 garbarzy, rusznikarz, introligator, 2 jubiler\u00f3w i wielu muzyk\u00f3w. W samym Drohobyczu \u017byd\u00f3w by\u0142o 979. Nale\u017ca\u0142o do nich 200 dom\u00f3w. W 1769 r. w Drohobyczu kwaterowa\u0142o wojsko. Zatrzyma\u0142o si\u0119 g\u0142\u00f3wnie w \u017cydowskich domach, co by\u0142o dla wielu \u017byd\u00f3w obci\u0105\u017ceniem ponad si\u0142y.<\/span><\/p>\n

W tym okresie w Drohobyczu pojawili si\u0119 pierwsi chasydzi. Pierwszymi przedstawicielami nurtu w mie\u015bci byli rabin Icchak Drubyczer, kt\u00f3rego wspiera\u0142 sam Baal Szem Tow<\/a>, Izrael ben Eliezer, Josef Drubyczer Aszkenazi i jego syn Izrael Nachman Drubyczer, kt\u00f3ry potem odwiedzi\u0142 W\u0142ochy, po czym prawdopodobnie zamieszka\u0142 w Palestynie.<\/span><\/p>\n

W 1772 r. Drohobycz znalaz\u0142 si\u0119 w imperium austriackim. Nie by\u0142o w nim samorz\u0105du \u017cydowskiego, takiego jak w Rzeczypospolitej, ale funkcjonowa\u0142y autonomiczne gminy. Pomimo to, Austriacy nie zapomnieli o d\u0142ugu gminy wobec pa\u0144stwa jeszcze z okresu Rzeczypospolitej, wynosz\u0105cym 26 968 z\u0142otych.<\/span><\/p>\n

W 1776 r. cesarzowa Maria Teresa usankcjonowa\u0142a status galicyjskich \u017byd\u00f3w jako oddzielnej spo\u0142eczno\u015bci. By\u0142o ich w\u00f3wczas 144 tysi\u0105ce. Cyrku\u0142om drohobyckiemu i samborskiemu (jednostki administracyjne w imperium austriackim) nakazano wybra\u0107 siedmioosobow\u0105 rad\u0119 parnas\u00f3w (starszych).<\/span><\/p>\n

W latach 80. XVIII w. wobec \u017byd\u00f3w Drohobycza zastosowano przywilej de non tolerandis Judaeis<\/em>. \u017bydowskie domy zosta\u0142y skonfiskowane, odnowione i sprzedane chrze\u015bcijanom. Austriacka administracja przej\u0119\u0142a r\u00f3wnie\u017c kopalnie soli, kt\u00f3re przynosi\u0142y g\u0142\u00f3wne zyski \u017cydowskiej wsp\u00f3lnocie. Na\u0142o\u017cy\u0142a wreszcie ogromne podatki na \u017byd\u00f3w \u2013 producent\u00f3w i sprzedawc\u00f3w piwa. Pretekstem do tych dzia\u0142a\u0144 by\u0142 wspomniany d\u0142ug z okresu Rzeczypospolitej. Wsp\u00f3lnota jednak przetrwa\u0142a. W okresie panowania J\u00f3zefa II rada parnas\u00f3w zosta\u0142a rozwi\u0105zana. Gmin\u0105 odt\u0105d kierowali trzej starsi, kt\u00f3rzy bezpo\u015brednio odpowiadali przed w\u0142adz\u0105 cyrku\u0142u. Mieli oni reprezentowa\u0107 wsp\u00f3lnot\u0119, opiekowa\u0107 si\u0119 biednymi, rejestrowa\u0107 zgony, \u015bluby i urodzenia. Zniesiono natomiast odr\u0119bno\u015b\u0107 s\u0105dow\u0105 i podatkow\u0105. Odt\u0105d zatem \u017bydzi byli dla Austriak\u00f3w tylko wsp\u00f3lnot\u0105 o charakterze religijnym.<\/span><\/p>\n

W 1788 r. spis wykaza\u0142, \u017ce w Drohobyczu, Samborze, Turce i Komarnie mieszka 1812 rodzin \u017cydowskich, \u0142\u0105cznie 8690 os\u00f3b. Herz Homberg, inspektor szk\u00f3\u0142 \u017cydowskich w Galicji, za\u0142o\u017cy\u0142 w tym okresie szko\u0142\u0119 \u017cydowsk\u0105 (Judische Normalschule<\/em>). Jednak przedsi\u0119wzi\u0119cie to nie odnios\u0142o pocz\u0105tkowo sukcesu, a galicyjscy \u017bydzi prosili cesarza o zniesienie obowi\u0105zku edukacji \u015bwieckiej. W 1789 r. odby\u0142 si\u0119 kolejny spis ludno\u015bci. Wszyscy \u017bydzi otrzymali w\u00f3wczas zgermanizowane, dziedziczne nazwiska. Dokumenty i publikacje mia\u0142y by\u0107 wy\u0142\u0105cznie w j\u0119zyku niemieckim. W 1793 r. nauczyciel drohobyckiej Judische Normalschule<\/em>, gor\u0105cy zwolennik haskali \u2013 \u017cydowskiego o\u015bwiecenia, Mosze Tzekendorf, z\u0142o\u017cy\u0142 petycj\u0119 do Wiednia z pro\u015bb\u0105 o popraw\u0119 duchowego i intelektualnego po\u0142o\u017cenia galicyjskich \u017byd\u00f3w. Prosi\u0142 austriacki rz\u0105d o wyegzekwowanie od \u017byd\u00f3w zamiany tradycyjnej odzie\u017cy na niemieck\u0105, wprowadzenie zakazu zar\u0119czyn nieletnich, handlu w\u00f3dk\u0105, jak r\u00f3wnie\u017c o popieranie osadnictwa \u017byd\u00f3w na wsi i ich asymilacji.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy mieszkali Na \u0141anie, niezmiennie ledwo wi\u0105za\u0142o koniec z ko\u0144cem, \u017cyj\u0105c ze sprzeda\u017cy piwa, w\u00f3dki i obwo\u017anego handlu detalicznego. W\u0119druj\u0105cych drobnych sklepikarzy nazywano tutaj hande\u0142esy<\/em>. By\u0142y jednak pr\u00f3by modernizacji. Lejb Josefsberg uzyska\u0142 zezwolenie na otwarcie w Drohobyczu fabryki obuwia. Jego potomkowie prowadzili zak\u0142ad a\u017c do 1939 roku. Niefortunnym pomys\u0142em okaza\u0142a si\u0119 nauka \u017byd\u00f3w uprawy roli. Na wie\u015b z Drohobycza przeniesiono 25 rodzin. Eksperyment rozbi\u0142 si\u0119 jednak o niemo\u017cno\u015b\u0107 zap\u0142acenia przez \u017byd\u00f3w tzw. podatku tolerancyjnego.<\/span><\/p>\n

W okresie 1810\u20131817 praski \u017byd, geolog Josef Hecker jako pierwszy rozpocz\u0105\u0142 wydobycie i przer\u00f3bk\u0119 drohobyckiej ropy naftowej. Niebawem Hecker i Johann Mitis odkryli kolejne z\u0142o\u017ca pod Truskawcem. W 1835 r. otworzyli w Borys\u0142awiu ponad 20 kopal\u0144 ropy naftowej. R\u00f3wnolegle eksperymentami z przer\u00f3bk\u0105 ropy naftowej zajmowa\u0142 si\u0119 borys\u0142awski \u017byd Abraham Schreiner.<\/span><\/p>\n

W latach 20. XIX w. uregulowano sytuacj\u0119 odebranych na poczet d\u0142ugu \u017cydowskich nieruchomo\u015bci. Domy za niewielk\u0105 op\u0142at\u0105 wr\u00f3ci\u0142y do dawnych w\u0142a\u015bcicieli, nie zrezygnowano natomiast z konfiskaty karczm. W latach 30. XIX w. oburzenie wywo\u0142a\u0142y wysokie podatki, na\u0142o\u017cone przez cesarza Franciszka \u0406\u0406 na koszerne mi\u0119so i \u015bwiece szabasowe. Jeszcze wi\u0119cej trzeba by\u0142o p\u0142aci\u0107 za \u015bwiece zapalane na Jom Kipur oraz za pogrzeby i \u015bluby.<\/span><\/p>\n

W \u017cyciu religijnym Drohobycza okres 1822\u20131848 stanowi\u0142 prawdziw\u0105 epok\u0119 pokoju i zgody. Sta\u0142o si\u0119 tak za spraw\u0105 rabina Elijahu Horszowskiego, kt\u00f3ry umiej\u0119tnie \u0142agodzi\u0142 spory pomi\u0119dzy ortodoksami, chasydami i zwolennikami haskali. <\/em>W 1840 r. miejscowi mask\u0456le po\u0142o\u017cyli kamie\u0144 w\u0119gielny pod Wielk\u0105 Synagog\u0119, zwan\u0105 Grojse Szil.<\/span><\/p>\n

W 1848 r. przez ca\u0142\u0105 Europ\u0119 przesz\u0142a fala rewolucyjna \u201ewiosna lud\u00f3w\u201d. W jej duchu w Austrii cesarz Ferdynand I zlikwidowa\u0142 getta, zni\u00f3s\u0142 podatki od \u015bwiec i koszernego mi\u0119sa, usun\u0105\u0142 narzucane \u017bydom ograniczenia w handlu, rzemio\u015ble i wykonywaniu wolnych zawod\u00f3w. \u017bydzi otrzymali pe\u0142ne prawo w\u0142asno\u015bci oraz prawa wyborcze. Zmieni\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c samo \u017cydowskie \u017cycie spo\u0142eczne, widoczne sta\u0142y si\u0119 nurty post\u0119powe. W 1849 r. drohobycka Chewra Kadisza zakupi\u0142a katafalk; wywo\u0142a\u0142 on oburzenie tradycjonalist\u00f3w, w Brodach mia\u0142y nawet miejsce protesty masowe. Z drugiej strony, w tym samym 1849 r. do Drohobycza zjecha\u0142 rabin Eliezer Nissan Teitelbaum, reprezentant znanego rodu chasydzkiego z W\u0119gier. Jego obecno\u015b\u0107 wzmocni\u0142a nurt chasydzki w\u015br\u00f3d miejscowych \u017byd\u00f3w. Jego nast\u0119pc\u0105 zosta\u0142 w 1854 r. Elijahu Horszowski, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wnym rabinem miasta na 27 lat. Horszowski balansowa\u0142 pomi\u0119dzy ortodoksami i maskilami. Szeregi tych ostatnich ros\u0142y wraz z nap\u0142ywem kolejnych kupc\u00f3w i fabrykant\u00f3w \u2013 w\u0142a\u015bcicieli kopal\u0144 naftowych.<\/span><\/p>\n

W 1854 r. w pobli\u017cu s\u0105siadujacego z Drohobyczem Borys\u0142awia zosta\u0142y odkryte du\u017ce pok\u0142ady wosku ziemnego, czyli ozokerytu. W 1856 r. biznes naftowy wreszcie zacz\u0105\u0142 przynosi\u0107 istotne zyski. Zewsz\u0105d zje\u017cd\u017cali si\u0119 przedsi\u0119biorcy. Za przys\u0142owiowe grosze kupowali od miejscowych ch\u0142op\u00f3w dzia\u0142ki ziemi, i rozpoczynali wydobycie ropy naftowej, ozokerytu, a nast\u0119pnie ich przetw\u00f3rstwo. W 1859 r. otwarto kopalnie w pobliskich Tustanowicach. Do 1860 r. znacznie wzros\u0142a liczba  ludno\u015bci \u017cydowskiej w Borys\u0142awiu, kt\u00f3ry tak\u017ce przynale\u017ca\u0142 do kaha\u0142u drohobyckiego. Wynosi\u0142a ona 1 tys. os\u00f3b, przewa\u017cnie biedak\u00f3w poszukuj\u0105cych pracy. Dlatego w Borys\u0142awiu za\u0142o\u017cono pierwsz\u0105 kas\u0119 chorych.<\/span><\/p>\n

W latach 60. XIX w. mask\u0456lowie otworzyli pierwsze w Drohobyczu prywatne gimnazjum \u017cydowskie z 12 uczniami, kt\u00f3rzy uczyli si\u0119 hebrajskiego, niemieckiego, polskiego, matematyki oraz Talmudu. Chasydzi z pocz\u0105tku otworzyli w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119, ale potem, po pewnych wahaniach, uznali gimnazjum i pos\u0142ali tam swoich nauczycieli religii. Kontakty z \u017bydami z innych miast oraz nie-\u017bydami modernizowa\u0142y \u017cydowski \u015bwiat Drohobycza. Dotyczy\u0142o to zw\u0142aszcza zamo\u017cnych rodzin drohobyckich kupc\u00f3w i fabrykant\u00f3w, aspiruj\u0105cych do elity Galicji i ca\u0142ego imperium.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Jeszcze w 1864 r. pe\u0142noprawnymi obywatelami miasta Drohobycza byli tylko czterej \u017bydzi. Skarg\u0119 w tej sprawie z\u0142o\u017cy\u0142 w\u00f3wczas wielki hurtownik Jakub Segel, powoduj\u0105c w tej sprawie interwencj\u0119 ministerstwa spraw wewn\u0119trznych w Wiedniu. Ostatecznie, w okresie 1867\u20131868, polityczne ograniczenia dla \u017byd\u00f3w zosta\u0142y ostatecznie zniesione.<\/span><\/p>\n

W 1862 r. po prostu eksplodowa\u0142 biznes ozokerytowy. W Borys\u0142awiu i Wolance pracowa\u0142o ponad 1500 ozokerytowych kopal\u0144, gdzie pracowa\u0142o tysi\u0105ce robotnik\u00f3w, kt\u00f3rych nazywano lebakami. Zaj\u0119li ca\u0142e dzielnice przylegaj\u0105cych do Drohobycza miast.<\/span><\/p>\n

W 1863 r. sko\u0144czy\u0142a si\u0119 wreszcie budowa Grojse Szil, czyli Wielkiej Synagogi. Odt\u0105d Drohobycz posiada\u0142 dwie synagogi. Dzia\u0142a\u0142y tak\u017ce 24 prywatne bet m\u0456drasze oraz szpital, za\u0142o\u017cony w tym okresie przez bractwo dobroczynne \u201eOsei Chesed\u201d. Wielk\u0105 rol\u0119 w spo\u0142eczno\u015bci odgrywa\u0142 w tym okresie zamo\u017cny przedsi\u0119biorca Aszer Zelig Lauterbach, wybitny uczony, maskil, wspaniale zorientowany zar\u00f3wno w tradycji hebrajskiej, jak i osi\u0105gni\u0119ciach nauki, publikuj\u0105cy w j\u0119zyku hebrajskim. Lauterbach ufundowa\u0142 szpital, bibliotek\u0119, czytelni\u0119 oraz oddzia\u0142 Israelitische Allianz<\/em>, pomagaj\u0105cy ofiarom pogrom\u00f3w w Rosji. Innymi wp\u0142ywowymi mask\u0456lami byli: Szmuel Abraham Apfel, przewodnicz\u0105cy rady nadzorczej fabryki Gartenberg-Lauterbach-Goldhammer; Aleksander Schor, handlowiec oraz Leon Sternbach, absolwent lingwistyki we Wiedniu i Lipsku, od 1892 r. profesor Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego. Z kr\u0119g\u00f3w maskil\u00f3w wywodzili si\u0119 te\u017c znakomici malarze, bracia Maurycy i Leopold Gottliebowie.<\/span><\/p>\n

Do ko\u0144ca XIX w. spo\u0142eczno\u015b\u0107 post\u0119powa zdominowa\u0142a gmin\u0119 w Drohobyczu. R\u00f3wnocze\u015bnie trwa\u0142 proces asymilacji \u017byd\u00f3w, w kt\u00f3rym germanizacj\u0119 zast\u0105pi\u0142a polonizacja. Na pocz\u0105tku XX w. gmina przybra\u0142a kurs zdecydowanie asymilatorski[1.2]<\/a>.<\/span><\/p>\n

W 1869 r. w Drohobyczu mieszka\u0142o 4 tys. Polak\u00f3w, 5 tys. Ukrai\u0144c\u00f3w oraz 8 tys. \u017byd\u00f3w. By\u0142o to trzecie, po Lwowie i Krakowie, pod wzgl\u0119dem wielko\u015bci miasto Galicji. W 1874 r. do drohobyckiej rady miejskiej zosta\u0142o wybranych 8 Polak\u00f3w, 12 Ukrai\u0144c\u00f3w oraz 17 \u017byd\u00f3w. Utar\u0142a si\u0119 odt\u0105d zasada, obowi\u0105zuj\u0105ca a\u017c do 1939 r., \u017ce zast\u0119pc\u0105 burmistrza Drohobycza jest \u017byd. Polacy wspierali te\u017c \u017cydowskiego kandydata do Sejmu galicyjskiego, w zamian za g\u0142osy \u017byd\u00f3w ze wsi, sp\u0142ywaj\u0105ce na kandydata Polak\u00f3w. W drugiej po\u0142owie XIX w. zast\u0119pc\u0105 burmistrza Drohobycza zosta\u0142 Jakub Feuerstein. Nazwano p\u00f3\u017aniej na jego cze\u015b\u0107 jedn\u0105 z ulic miasta, bowiem by\u0142 zwolennikiem autonomii Galicji, a tak\u017ce umiej\u0119tnie godzi\u0142 interesy rozmaitych grup etnicznych i spo\u0142ecznych. W 1914 r. Feuerstein wyjecha\u0142 do Wiednia, a zmar\u0142 w Karlsbadzie (Karlowych Warach) w 1927 roku.<\/span><\/p>\n

W ostatniej \u0107wierci XIX w. pojawili si\u0119 w Drohobyczu zwolennicy syjonizmu. W latach 80. XIX w. otworzyli oni tzw. Volkshalle (czytelni\u0119 spo\u0142eczn\u0105), pe\u0142ni\u0105c\u0105 rol\u0119 klubu \u017cydowskiego. Uformowa\u0142a si\u0119 grupa syjonistyczna pod nazw\u0105 Einigkeit, potem do\u0142\u0105czy\u0142o do niej stowarzyszenie pod nazw\u0105 Ha-Iwri. W 1883 r. syjonista Aharon Hirsz Zupnik zacz\u0105\u0142 wydawa\u0107 gazet\u0119 \u201eDrohobitzer Zeitung\u201d. Na prze\u0142omie XIX i XX w. du\u017cy wk\u0142ad w rozw\u00f3j \u017cydowskiego szkolnictwa w Drohobyczu wni\u00f3s\u0142 dr Leon Reich. Absolwent Szko\u0142y Nauk Politycznych w Pary\u017cu, by\u0142 znanym pisarzem i wyk\u0142adowc\u0105, a tak\u017ce liderem ruchu syjonistycznego w Galicji. Reich powo\u0142a\u0142 pierwszy \u017cydowski zwi\u0105zek studencki, kandydowa\u0142 te\u017c w wyborach do parlamentu austriackiego w 1911 roku. Aktywno\u015b\u0107 syjonist\u00f3w nie by\u0142a w smak dominuj\u0105cym asymilatorom. Podczas wspomnianych wybor\u00f3w w 1911 r. dosz\u0142o do zamieszek, kt\u00f3re zako\u0144czy\u0142a dopiero krwawa interwencja armii austriackiej (26 ofiar!).<\/span><\/p>\n

\u017bydzi mieli ogromny udzia\u0142 we w\u0142asno\u015bci przedsi\u0119biorstw zag\u0142\u0119bia wydobywczego Drohobycz \u2013 Borys\u0142aw \u2013 Tustanowice. W 1880 r. Goldhammer, Maurer i Schreier za\u0142o\u017cyli te\u017c w mie\u015bcie browar. Ale nie wszystkim si\u0119 szcz\u0119\u015bci\u0142o. Zubo\u017cali \u017bydzi cz\u0119sto wybierali emigracj\u0119, g\u0142\u00f3wnie do Stan\u00f3w Zjednoczonych. W 1910 r. w Drohobyczu mieszka\u0142o 34,7 tys. os\u00f3b. Blisko po\u0142ow\u0119 z nich stanowili \u017bydzi \u2013 15,3 tysi\u0105ca os\u00f3b. W Borys\u0142awiu byli natomiast wi\u0119kszo\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n

W 1914 r. rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 pierwsza wojna \u015bwiatowa. W lipcu 1915 r. do Drohobycza wkroczy\u0142y wojska rosyjskie. Dosz\u0142o do ekces\u00f3w anty\u017cydowskich, zw\u0142aszcza ze strony kozak\u00f3w do\u0144skich. Jednak w lipcu 1916 r. Rosjanie zostali wyparci z Drohobycza. \u017bycie miasta powr\u00f3ci\u0142o do normy, chocia\u017c wiele dom\u00f3w zosta\u0142o zniszczonych.<\/span><\/p>\n

Od 1919 r. Drohobycz nale\u017ca\u0142 do Polski. W mi\u0119dzywojniu \u017byd\u00f3w by\u0142o tu ok. 12 tys. \u2013 44% ludno\u015bci. Rozwija\u0142o si\u0119 \u017cycie polityczne (r\u00f3\u017cne nurty syjonizmu, organizacje m\u0142odzie\u017cowe, WIZO). Popularyzacji syjonizmu sprzyja\u0142 fakt, \u017ce sprzyja\u0142 mu stoj\u0105cy na czele s\u0105du rabinackiego w Drohobyczu rabin Chaim Jechiel Szapira, nale\u017c\u0105cy do ciesz\u0105cej si\u0119 wielkim szacunkiem dynastii Ru\u017cyn-Sadagora. Dzia\u0142a\u0142o szkolnictwo religijne, oparte na plac\u00f3wkach typu Talmud-Tora. 120 dziewcz\u0105t uczy\u0142o si\u0119 w szkole Bet Jaakow. Rozwija\u0142o si\u0119 \u017cycie kulturalne, kt\u00f3rego symbolem sta\u0142 si\u0119 \u2013 nieznany jednak tak szeroko za \u017cycia \u2013 genialny polski pisarz i grafik pochodzenia \u017cydowskiego Bruno Schulz<\/a><\/strong><\/span> (1892\u20131942)[1.3]<\/a>. Dochodzi\u0142o jednak do wyst\u0105pie\u0144 antysemickich, w tym atakowania \u017cydowskich handlarzy przez miejscowych Ukrai\u0144c\u00f3w[1.1.2]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Po wybuchu drugiej wojny \u015bwiatowej we wrze\u015bniu 1939 r. Drohobycz znalaz\u0142 si\u0119 najpierw pod okupacj\u0105 niemieck\u0105. Ten kr\u00f3tki okres przyni\u00f3s\u0142 akty przemocy o charakterze antysemickim, ze strony niemieckich \u017co\u0142nierzy i ukrai\u0144skich ch\u0142op\u00f3w[1.1.2]<\/a>. 22 wrze\u015bnia 1939 r. Drohobycz zosta\u0142 zaj\u0119ty przez Sowiet\u00f3w. Nowi okupanci przeprowadzili nacjonalizacj\u0119 tutejszego przemys\u0142u i handlu, pozbawiaj\u0105c spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 fundament\u00f3w egzystencji. Wielu \u017byd\u00f3w zosta\u0142o wywiezionych na wsch\u00f3d, a wraz z nimi liczni uchod\u017acy przybyli z g\u0142\u0119bi ziem polskich.<\/span><\/p>\n

Po wybuchu wojny sowiecko-niemieckiej, 30 czerwca 1941 r., Drohobycz zosta\u0142 zaj\u0119ty przez Niemc\u00f3w. Bezpo\u015brednio po zaj\u0119ciu miasta dosz\u0142o do brutalnego pogromu, w kt\u00f3rym zgin\u0119\u0142o ponad 400 ofiar. W lipcu 1941 r. Niemcy powo\u0142ali Judenrat. 30 listopada 1941 r. rozstrzelano 300 \u017byd\u00f3w w Lesie Bronickim. Setki zmar\u0142y zim\u0105 1941\u20131942 r. z g\u0142odu i chor\u00f3b. Judenrat stara\u0142 si\u0119 przeciwdzia\u0142a\u0107, organizuj\u0105c warsztaty, pozwalaj\u0105ce na osi\u0105gni\u0119cie zysk\u00f3w z dzia\u0142alno\u015bci produkcyjnej. 1,3 tys. \u017byd\u00f3w znalaz\u0142o zatrudnienie w przemy\u015ble wydobycia ropy naftowej. Pomimo to w marcu 1942 r. 2 tys. \u017byd\u00f3w wywieziono do niemieckiego nazistowskiego obozu zag\u0142ady w Be\u0142\u017ccu. 8 sierpnia 1942 r. Niemcy i policja ukrai\u0144ska zamordowali 600 \u017byd\u00f3w, a kolejne 2,5 tys. wys\u0142ali do Be\u0142\u017cca. Dopiero w\u00f3wczas postanowiono stworzy\u0107 getto, dla pozostaj\u0105cych jeszcze przy \u017cyciu 9 tys. os\u00f3b. 23\u201324 pa\u017adziernika 1942 r. kolejne 2,3 tys. \u017byd\u00f3w za\u0142adowano w transport \u015bmierci do Be\u0142\u017cca, a 200 pacjent\u00f3w szpitala zamordowano na miejscu. Wyw\u00f3zki kontynuowano w listopadzie 1942 r., a 15 lutego 1943 r. 450 os\u00f3b, w tym 300 kobiet, zg\u0142adzono w Lesie Bronickim. Niemcy pozostawili przy \u017cyciu jedynie zatrudnionych w re\u017cimie obozu pracy. W marcu 1943 r. 800 z nich zamordowali w Lesie Bronickim. Wskutek kolejnych mord\u00f3w i wyw\u00f3zek, pozosta\u0142o\u015bci getta przesta\u0142y istnie\u0107 ostatecznie w kwietniu 1944 roku.<\/span><\/p>\n

Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska w liczbie 400 os\u00f3b pojawi\u0142a si\u0119 na kr\u00f3tko po zaj\u0119ciu miasta przez Armi\u0119 Radzieck\u0105 w sierpniu 1944 roku. W kr\u00f3tkim czasie niemal wszyscy wyemigrowali.
\n<\/span><\/p>\n

\n

Nota bibliograficzna<\/strong><\/span><\/em><\/p>\n