{"id":68125,"date":"2019-03-07T17:09:34","date_gmt":"2019-03-07T15:09:34","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=68125"},"modified":"2019-03-07T17:16:31","modified_gmt":"2019-03-07T15:16:31","slug":"07-09-33","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=68125","title":{"rendered":"Lud twardego karku [komentarz do parszy Ki tisa]"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Lud twardego karku [komentarz do parszy Ki tisa]<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

RABIN JONATHAN SACKS
\n<\/strong>T\u0142umaczenie: Jolanta R\u00f3\u017cy\u0142o<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

James Tissot, \u201eZ\u0142oty cielec”\/ Wikipedia<\/em><\/span><\/strong><\/p>\n

PARSZA KI TISA 23 LUTEGO 2019 \/ 18 ADAR 5779<\/strong><\/p>\n

Znajdujemy si\u0119 w kulminacyjnym punkcie biblijnej historii. Izraelici, zaledwie czterdzie\u015bci dni po najwi\u0119kszym objawieniu w historii, tworz\u0105 sobie bo\u017cka \u2013 z\u0142otego cielca. B\u00f3g grozi, \u017ce ich zniszczy. Moj\u017cesz, jako najlepszy reprezentant charakteru Izraela czyli tego, kt\u00f3ry \u201ezmaga si\u0119 z Bogiem i cz\u0142owiekiem\u201d, konfrontuje si\u0119 i z jednym, i z drugim. Do Boga modli si\u0119 o przebaczenie. Cielca \u015bciera w proch, miesza z wod\u0105 i daje Izraelitom do wypicia. Lewitom ka\u017ce ukara\u0107 grzesznik\u00f3w. P\u00f3\u017aniej jeszcze raz wspina si\u0119 na g\u00f3r\u0119, aby kontynuowa\u0107 pr\u00f3b\u0119 naprawienia zniszczonych stosunk\u00f3w mi\u0119dzy Bogiem a jego ludem.<\/span><\/p>\n

B\u00f3g wys\u0142uchuje jego pr\u00f3\u015bb i ka\u017ce wyry\u0107 nowe kamienne tablice. Wtedy Moj\u017cesz zwraca si\u0119 do Niego z dziwn\u0105 pro\u015bb\u0105:<\/span><\/p>\n

I pospieszy\u0142 Moj\u017cesz i sk\u0142oni\u0142 si\u0119 ku ziemi \u2013 i ukorzy\u0142 si\u0119. I rzek\u0142: \u201eJe\u017celim te\u017c znalaz\u0142 \u0142ask\u0119 w oczach Twoich, Panie, niech te\u017c p\u00f3jdzie Pan w po\u015br\u00f3d nas! Bo [ki<\/em>] lud to twardego karku \u2013 przebacz winy nasze i grzechy nasze i uczy\u0144 nas dziedzictwem Twojem!\u201d (Szemot 34:8-9).<\/span><\/p>\n

Ten fragment jest oczywi\u015bcie problematyczny. Moj\u017cesz jako argument, dzi\u0119ki kt\u00f3remu B\u00f3g mia\u0142by pozosta\u0107 z Izraelitami, podaje t\u0119 sam\u0105 cech\u0119, na kt\u00f3r\u0105 B\u00f3g powo\u0142uje si\u0119 wcze\u015bniej, wyra\u017caj\u0105c ch\u0119\u0107 porzucenia \u017byd\u00f3w:<\/span><\/p>\n

I rzek\u0142 Wiekuisty do Moj\u017cesza: \u201eWidz\u0119 lud ten, a oto lud to twardego karku. A teraz zostaw Mnie, a rozpali si\u0119 gniew M\u00f3j na nich, i zg\u0142adz\u0119 ich \u2013 i uczyni\u0119 z ciebie nar\u00f3d wielki\u201d (Szemot 32:9-10).<\/span><\/p>\n

Jak Moj\u017cesz mo\u017ce podawa\u0107 uporczywo\u015b\u0107 Izraelit\u00f3w jako pow\u00f3d, dla kt\u00f3rego B\u00f3g nie powinien ich opuszcza\u0107? Co ma oznacza\u0107 to \u201ebo\u201d \u2013 \u201eniech te\u017c p\u00f3jdzie Pan w po\u015br\u00f3d nas! Bo<\/em> lud to twardego karku\u201d?<\/span><\/p>\n

Komentatorzy podaj\u0105 r\u00f3\u017cne interpretacje. Raszi t\u0142umaczy hebrajskie s\u0142owo ki<\/em>jako \u201eje\u017celi\u201d \u2013 \u201eje\u017celi za\u015b lud to twardego karku \u2013 przebacz winy nasze\u201d (kom. do 34:9). Ibn Ezra[1]<\/sup><\/a> i Chizkuni[2]<\/sup><\/a> odczytuj\u0105 je jako \u201echocia\u017c\u201d lub \u201epomimo \u017ce\u201d (af al pi<\/em>). Jako alternatyw\u0119 Ibn Ezra podaje odczytanie tego wersu jako: \u201e[przyznaj\u0119], \u017ce lud to twardego karku; przebacz wi\u0119c winy nasze i grzechy nasze i uczy\u0144 nas dziedzictwem Twojem\u201d[3]<\/sup><\/a>. S\u0105 to podstawowe odczytania s\u0142\u00f3w Biblii, a mimo to nadaje si\u0119 w nich s\u0142owu ki<\/em> znaczenie, jakiego zwykle nie ma.<\/span><\/p>\n

Istnieje jednak jeszcze jedna, znacznie bardziej zaskakuj\u0105ca interpretacja, kt\u00f3rej \u015blady odnale\u017a\u0107 mo\u017cna w r\u00f3\u017cnych tekstach na przestrzeni dziej\u00f3w. W XX wieku da\u0142 jej wyraz rabin Izaak Nissenbaum. Argument, kt\u00f3rego wed\u0142ug niego u\u017cy\u0142 Moj\u017cesz, brzmia\u0142:<\/span><\/p>\n

Bo\u017ce Wszechmog\u0105cy, sp\u00f3jrz przychylnie na ten lud, bowiem co dzi\u015b jest ich najwi\u0119ksz\u0105 przywar\u0105, niegdy\u015b b\u0119dzie najwi\u0119ksz\u0105 z cn\u00f3t. Zaprawd\u0119 uporczywy to lud\u2026 Ale tak jak dzi\u015b nie uginaj\u0105 karku w swym niepos\u0142usze\u0144stwie, w przysz\u0142o\u015bci nie ugn\u0105 go w lojalno\u015bci. Niegdy\u015b narody rozka\u017c\u0105 im ulec, ale oni nie ulegn\u0105. Pot\u0119\u017cniejsze religie nawo\u0142ywa\u0107 ich b\u0119d\u0105 do konwersji, ale oni pozostan\u0105 przy swej wierze. Przez imi\u0119, kt\u00f3re nosz\u0105, cierpie\u0107 b\u0119d\u0105 upokorzenie, prze\u015bladowania, tortury, a nawet \u015bmier\u0107. Pozostan\u0105 jednak wierni przymierzu, kt\u00f3re ich przodkowie z Tob\u0105 zawarli. B\u0119d\u0105 szli na \u015bmier\u0107 ze s\u0142owami ani maamin<\/em>, wierz\u0119. To lud wielki w swym uporze, a up\u00f3r ten, cho\u0107 teraz jest pora\u017ck\u0105, w dalekiej przysz\u0142o\u015bci b\u0119dzie ich pot\u0119g\u0105[4]<\/sup><\/a>.<\/span><\/p>\n

Fakt \u017ce rabin Nissenbaum umar\u0142 w getcie warszawskim, nadaje jego s\u0142owom szczeg\u00f3lnej warto\u015bci[5]<\/sup><\/a>. Wiele lat wcze\u015bniej podobne s\u0142owa pojawiaj\u0105 si\u0119 w Midraszu:<\/span><\/p>\n

Trzy rzeczy s\u0105 nieustraszone: w\u015br\u00f3d zwierzyny pies, w\u015br\u00f3d ptak\u00f3w kogut, a w\u015br\u00f3d narod\u00f3w Izrael. Rabin Izaak ben Redifa m\u00f3wi za rabinem Amim: mo\u017ce ci si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce to negatywna cecha, ale w rzeczywisto\u015bci jest chwalebna, bo oznacza: \u201eB\u0105d\u017a \u017bydem albo b\u0105d\u017a got\u00f3w zawisn\u0105\u0107\u201d (Bejca<\/em> 25b, Szemot Raba 42:9).<\/span><\/p>\n

\u017bydzi byli twardego karku, poniewa\u017c, jak twierdzi rabin Ami, od pocz\u0105tku byli gotowi zgin\u0105\u0107 za wiar\u0119. Jak wyja\u015bnia\u0142 w XIV wieku Gersonides (Ralbag), uparty lud mo\u017ce przyjmowa\u0107 wiar\u0119 powoli, ale kiedy ju\u017c raz uwierzy, nigdy jej nie porzuci (kom. do Szemot 34:9).<\/span><\/p>\n

U\u0142amek tej uporczywo\u015bci mo\u017cemy zaobserwowa\u0107 we fragmencie relacji J\u00f3zefa Flawiusza, w kt\u00f3rej opisuje on jeden z pierwszych odnotowanych wypadk\u00f3w masowego, a jednocze\u015bnie pokojowego obywatelskiego niepos\u0142usze\u0144stwa. Mia\u0142o to miejsce za panowania rzymskiego cesarza Kaliguli (37-41 n.e.). Zaproponowa\u0142 on, aby w pobli\u017cu \u015awi\u0105tyni Jerozolimskiej ustawi\u0107 jego pomnik. Zlecenie to \u2013 je\u015bli trzeba, to z u\u017cyciem si\u0142y \u2013 mia\u0142 wykona\u0107 Petroniusz, funkcjonariusz cesarza. Oto jak J\u00f3zef Flawiusz opisuje spotkanie Petroniusza z \u017bydami w Ptolemaidze (Akce):<\/span><\/p>\n

Przyby\u0142o dziesi\u0119\u0107 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w do Petroniusza w Ptolemaidze, chc\u0105c z\u0142o\u017cy\u0107 mu swoje pro\u015bby, aby nie zmusza\u0142 ich do \u0142amania prawa przodk\u00f3w. \u201eAle je\u015bli \u2013 m\u00f3wili \u2013 jeste\u015b przekonany, \u017ce chcesz postawi\u0107 tu pos\u0105g, musisz zabi\u0107 nas, a nast\u0119pnie zrobi\u0107 b\u0119dziesz m\u00f3g\u0142 to, co postanowi\u0142e\u015b. Bo dop\u00f3ki \u017cyjemy, nie mo\u017cemy pozwoli\u0107 na rzeczy, kt\u00f3rych zakazuje prawo\u2026\u201d.<\/span><\/p>\n

Przyszed\u0142 do nich tedy Petroniusz: \u201eRozpoczniecie zatem wojn\u0119 z cesarzem, nie bacz\u0105c na jego wielk\u0105 pot\u0119g\u0119, a wasz\u0105 s\u0142abo\u015b\u0107?\u201d. Odpowiedzieli mu: \u201eW \u017cadnym wypadku nie rozpoczniemy wojny z cesarzem, ale pr\u0119dzej umrzemy, zanim zobaczymy, jak \u0142amane jest nasze prawo\u201d. P\u00f3\u017aniej padli wszyscy na ziemi\u0119 i wyci\u0105gn\u0119li szyje, gotowi na \u015bmier\u0107 (\u2026). W ten spos\u00f3b kontynuowali up\u00f3r w swoim postanowieniu i zamierzyli sobie raczej umrze\u0107, ni\u017c zobaczy\u0107 postawiony pomnik[6]<\/sup><\/a>.<\/span><\/p>\n

Flawiusz opisuje dalej, \u017ce w obliczu tak heroicznego buntu Petroniusz ust\u0105pi\u0142 i napisa\u0142 list do Kaliguli, prosz\u0105c go, aby \u201enie musia\u0142 doprowadza\u0107 tych tysi\u0119cy ludzi do ob\u0142\u0119du, bo je\u015bli to zrobi, przekl\u0119ty zostanie publicznie na wieki\u201d.<\/span><\/p>\n

Nie by\u0142 to odosobniony przypadek. Literatura rabiniczna i bliskowschodnie kroniki pe\u0142ne s\u0105 historii m\u0119cze\u0144stwa \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy woleli umrze\u0107, ni\u017c zmieni\u0107 wiar\u0119. Koncept Kidusz Ha-Szem<\/em>, u\u015bwi\u0119cenia Bo\u017cego imienia, w literaturze halachicznej oznacza w\u0142a\u015bnie \u201eraczej umrze\u0107, ni\u017c z\u0142ama\u0107 prawo\u201d. Podczas zebrania rabin\u00f3w w Lod (Lydda) w II wieku naszej ery ustalono prawa dotycz\u0105ce m\u0119cze\u0144stwa (zdecydowano te\u017c o trzech przypadkach, w kt\u00f3rych \u017byd powinien raczej umrze\u0107, ni\u017c z\u0142ama\u0107 prawo[7]<\/sup><\/a>). Powodem mog\u0142a by\u0107 pr\u00f3ba ograniczenia skali tego zjawiska. Jedna z tych historii wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 teologiczn\u0105 \u015bmia\u0142o\u015bci\u0105. Zosta\u0142a ona odnotowana przez \u017cydowskiego historyka Szlomo ibn Werg\u0119 (XV-XVI w.) i dotyczy wygnania \u017byd\u00f3w z Hiszpanii:<\/span><\/p>\n

Kapitan jednego ze statk\u00f3w zaatakowanych przez plag\u0119 zostawi\u0142 pasa\u017cer\u00f3w na brzegu jakiego\u015b bezludnego miejsca (\u2026). W\u015br\u00f3d nich by\u0142 \u017byd, kt\u00f3ry szed\u0142 s\u0142aby wraz z \u017con\u0105 i dw\u00f3jk\u0105 dzieci. \u017bona zemdla\u0142a i ju\u017c si\u0119 nie obudzi\u0142a (\u2026). Ojciec, nios\u0105c dzieci, szed\u0142 tak d\u0142ugo, a\u017c ca\u0142a tr\u00f3jka zemdla\u0142a z g\u0142odu. Kiedy si\u0119 obudzi\u0142, zobaczy\u0142, \u017ce jego dzieci nie \u017cyj\u0105.<\/span><\/p>\n

PRENUMERATA<\/strong><\/span>
\n<\/a>W wielkiej \u017ca\u0142obie wsta\u0142 i powiedzia\u0142: \u201ePanie wszech\u015bwiata, czynisz mi tyle z\u0142ego, \u017ce m\u00f3g\u0142bym nawet wyrzec si\u0119 swej wiary. Ale wiedz na pewno, \u017ce nawet wbrew woli niebios, \u017bydem jestem i \u017bydem pozostan\u0119. I wszystko, co na mnie dotychczas zes\u0142a\u0142e\u015b, i co ze\u015blesz w przysz\u0142o\u015bci, na nic si\u0119 zda\u201d<\/span>[8]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

Taka wiara \u2013 uporczywa wiara \u2013 robi wra\u017cenie. Prawie na pewno to w\u0142a\u015bnie ta idea ukryta jest w s\u0142owach ust\u0119pu z Talmudu m\u00f3wi\u0105cego o nadaniu Tory na g\u00f3rze Synaj:<\/span><\/p>\n

\u201eA uszykowali si\u0119 pod g\u00f3r\u0105\u201d (Szemot 19:17). Rabin Awdimi ben Chama ben Chasa powiedzia\u0142: oznacza to, \u017ce \u015awi\u0119ty B\u0142ogos\u0142awiony obr\u00f3ci\u0142 g\u00f3r\u0119 nad g\u0142owami Izraelit\u00f3w jak beczk\u0119 i powiedzia\u0142: \u201eJe\u015bli przyjmiecie Tor\u0119, wszystko b\u0119dzie dobrze; je\u015bli za\u015b odm\u00f3wicie, tu zostaniecie pogrzebani\u201d. Rawa powiedzia\u0142: \u201eAle dobrowolnie ponownie przyj\u0119li przymierze w czasach Achaszwerosza\u201d, bo napisane jest: \u201eUstanowili i zobowi\u0105zali si\u0119 judejczycy\u201d. Czyli: potwierdzili to, na co wcze\u015bniej przystali (tr. Szabat <\/em>88a)[9]<\/sup><\/a>.<\/span><\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce ten dziwny fragment ma nam przekaza\u0107, \u017ce \u017bydzi u st\u00f3p Synaju musieli przyj\u0105\u0107 przymierze, bo nie mieli innego wyboru. Dopiero co zostali uratowani z niewoli egipskiej. B\u00f3g rozdzieli\u0142 dla nich wody Morza Sitowia. Zes\u0142a\u0142 im mann\u0119 z nieba i sprawi\u0142, \u017ce ze ska\u0142y pop\u0142yn\u0119\u0142a pitna woda. Nie mo\u017cna wi\u0119c powiedzie\u0107, \u017ce zgoda na przymierze by\u0142a ca\u0142kowicie dobrowolna. Prawdziwy sprawdzian wiary nast\u0105pi\u0142 wtedy, kiedy B\u00f3g by\u0142 w ukryciu. Cytat, na kt\u00f3ry powo\u0142uje si\u0119 Rawa, jest jasny i pozbawiony dwuznaczno\u015bci. W Ksi\u0119dze Estery ani razu nie pada imi\u0119 Boga. Rabini s\u0105dzili, \u017ce imi\u0119 Ester jest aluzj\u0105 do frazy haster astir et panaj<\/em>, \u201eskryj\u0119 oblicze Moje\u201d. Ksi\u0119ga odnosi si\u0119 do pierwszego ostrze\u017cenia przed ludob\u00f3jstwem \u017byd\u00f3w. To, \u017ce \u017bydzi nie porzucili swojej wiary nawet w takich okoliczno\u015bciach, dowodzi, \u017ce potwierdzili przyj\u0119cie przymierza. Uparci w swej nieufno\u015bci wobec Boga przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 historii opisanej w Biblii, stali si\u0119 tym bardziej uparci w wierze w p\u00f3\u017aniejszych wiekach. \u017bydzi byli niepos\u0142uszni Bogu, gdy Jego obecno\u015b\u0107 by\u0142a blisko. Gdy jednak sta\u0142 si\u0119 nieobecny, pozostali Mu wierni. Oto paradoks ludu twardego karku.<\/span><\/p>\n

Nie bez powodu najwa\u017cniejszy fragment narracji Ksi\u0119gi Estery zaczyna si\u0119 s\u0142owami: \u201ezauwa\u017cy\u0142 Haman, \u017ce si\u0119 Mordechai nie ugina i nie korzy przed nim\u201d (Ks. Estery 3:5). Niech\u0119\u0107 Mordechaja przed z\u0142o\u017ceniem ho\u0142du Hamanowi nadaje rytm tej historii. Maj\u0105c bowiem twardy kark, trudno si\u0119 uk\u0142oni\u0107. S\u0105 momenty w historii, kiedy \u017bydzi mieli opory przed k\u0142anianiem si\u0119 Bogu, ale na pewno nigdy nie korzyli si\u0119 przed niczym i nikim innym. Dlatego te\u017c spo\u015br\u00f3d wszystkich ludzi, kt\u00f3rzy wst\u0105pili na aren\u0119 historii, to \u017bydzi \u2013 nawet na wygnaniu, w rozproszeniu i stanowi\u0105c zawsze mniejszo\u015b\u0107 \u2013 nie poddali si\u0119 dominuj\u0105cej kulturze ani nie dokonali konwersji na religi\u0119 wi\u0119kszo\u015bci.<\/span><\/p>\n

\u201ePrzebacz im, bo<\/em> lud to twardego karku\u201d, powiedzia\u0142 Moj\u017cesz. Bo przyjdzie czas, kiedy up\u00f3r i zaci\u0119to\u015b\u0107 nie b\u0119dzie oznacza\u0142a tragicznej pora\u017cki, ale honorow\u0105 i dzieln\u0105 lojalno\u015b\u0107. Tak te\u017c si\u0119 sta\u0142o.<\/span><\/p>\n

\n

[1]<\/em><\/span><\/sup><\/a> Tak Ibn Ezra pisze<\/span> w swoim \u201eskr\u00f3conym\u201d komentarzu do Szemot 34:9. W pe\u0142nym komentarzu cytuje ten wniosek jako s\u0142owa rabina Jony ibn Janacha (znanego te\u017c jako rabin Marinus, \u017cyj\u0105cego w latach 990-1050).<\/em><\/span><\/p>\n

[2]<\/sup><\/a> Hezekja ben Menoach by\u0142 francuskim rabinem i egzeget\u0105, \u017cyj\u0105cym w XIII wieku.<\/em><\/span><\/p>\n

[3]<\/sup><\/a> Zob. pe\u0142ny komentarz rabina Ibn Ezry do Szemot 34:9.<\/em><\/span><\/p>\n

[4]<\/sup><\/a> Moja parafraza komentarza, kt\u00f3r\u0105 Aaron Yaakov Greenberg cytuje jako s\u0142owa rabina Izaaka Nissenbauma, Iturej Tora, kom. do Ksi\u0119gi Szemot, Tel Awiw 1976, s. 269-270.<\/em><\/span><\/p>\n

[5]<\/sup><\/a> O niezwyk\u0142ej przemowie rabina Nissenbauma w getcie warszawskim pisze<\/span>Emil Fackenheim w To Mend the World, Nowy Jork 1982, s. 223.<\/em><\/span><\/p>\n

[6]<\/sup><\/a> J\u00f3zef Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, t. 18, r. 8. Za: Milton Konvitz, Conscience and Civil Disobedience in the Jewish Tradition, [w:] Contemporary Jewish Ethics, red. Menachem Kellner, Nowy Jork 1978, s. 242\u201343.<\/em><\/span><\/p>\n

[7]<\/sup><\/a> Sanhedryn 74a. Te trzy grzechy to ba\u0142wochwalstwo, cudzo\u0142\u00f3stwo i rozlew krwi. M\u0119cze\u0144stwo stanowi\u0142o wtedy dla \u017byd\u00f3w du\u017cy problem prawny. Rabini byli rozdarci mi\u0119dzy wykluczaj\u0105cymi si\u0119 kwestiami. Z jednej strony oddanie \u017cycia by\u0142o najwy\u017csz\u0105 form\u0105 Kidusz Ha-Szem, u\u015bwi\u0119cenia Bo\u017cego imienia. Z drugiej jednak w judaizmie bardzo istotna jest ochrona ludzkiego \u017cycia.<\/em><\/span><\/p>\n

[8]<\/sup><\/a> Nahum Glatzer, A Jewish Reader, Nowy Jork 1975, s. 204\u2013205. Ten fragment by\u0142 inspiracj\u0105 dla s\u0142ynnego opowiadania Zviego Kolitza o buncie cz\u0142owieka wobec Boga w imi\u0119 Boga, pod tytu\u0142em Yossl Rakover Talks to God, Nowy Jork 2000.<\/em><\/span><\/p>\n

[9]<\/sup><\/a> Zob. komentarz rabina Sacksa do parszy Jitro, Co wydarzy\u0142o si\u0119 na Synaju. Polityka wolno\u015bci.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Lud twardego karku [komentarz do parszy Ki tisa] RABIN JONATHAN SACKS T\u0142umaczenie: Jolanta R\u00f3\u017cy\u0142o James Tissot, \u201eZ\u0142oty cielec”\/ Wikipedia PARSZA KI TISA 23 LUTEGO 2019 \/ 18 ADAR 5779 Znajdujemy si\u0119 w kulminacyjnym punkcie biblijnej historii. Izraelici, zaledwie czterdzie\u015bci dni po najwi\u0119kszym objawieniu w historii, tworz\u0105 sobie bo\u017cka \u2013 z\u0142otego cielca. B\u00f3g grozi, \u017ce ich zniszczy. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68125"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=68125"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68125\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":68345,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68125\/revisions\/68345"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=68125"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=68125"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=68125"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}