{"id":68196,"date":"2019-03-17T17:09:44","date_gmt":"2019-03-17T15:09:44","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=68196"},"modified":"2019-03-10T08:34:34","modified_gmt":"2019-03-10T06:34:34","slug":"10-09-36","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=68196","title":{"rendered":"Pi\u0119kno \u015bwi\u0119to\u015bci czy \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 pi\u0119kna [komentarz do parszy Wa-jakhel]"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Pi\u0119kno \u015bwi\u0119to\u015bci czy \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 pi\u0119kna [komentarz do parszy Wa-jakhel]<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

RABIN JONATHAN SACKS
\n<\/strong> T\u0142umaczenie: Jolanta R\u00f3\u017cy\u0142o<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

James Tissot, \u201eBecalel”\/ Wikipedia<\/em><\/span><\/p>\n

PARSZA WA-JAKHEL 2 MARCA 2019 \/ 25 ADAR I 5779<\/strong><\/p>\n

W parszach Ki tisa <\/em>i Wa-jakhel<\/em> spotykamy si\u0119 po raz pierwszy z postaci\u0105 Becalela, rzadkim typem biblijnego charakteru. Becalel by\u0142 artyst\u0105 i rzemie\u015blnikiem, kt\u00f3ry tworzy\u0142 w s\u0142u\u017cbie Bogu. Wraz z Oholiabem wykona\u0142 on elementy Przybytku. W odr\u00f3\u017cnieniu od kultury staro\u017cytnych Grek\u00f3w judaizm nigdy nie mi\u0142owa\u0142 si\u0119 w sztukach plastycznych. Pow\u00f3d tego jest jasny: Biblia zakazuje tworzenia pos\u0105g\u00f3w, poniewa\u017c s\u0105 one wyrazem idolatrii. Obrazy, talizmany, ikony i pos\u0105gi wi\u0105za\u0142y si\u0119 dawniej z poga\u0144skimi rytua\u0142ami religijnymi. Czczenie dzie\u0142a ludzkich r\u0105k by\u0142o ca\u0142kowitym przeciwie\u0144stwem biblijnej wiary.<\/span><\/p>\n

M\u00f3wi\u0105c og\u00f3lniej, judaizm jest kultur\u0105 ucha, nie oka[1]<\/sup><\/a>. W religii niewidzialnego Boga za \u015bwi\u0119te uwa\u017ca si\u0119 s\u0142owo, kt\u00f3re da si\u0119 us\u0142ysze\u0107, a nie przedmioty, kt\u00f3re mo\u017cna zobaczy\u0107. St\u0105d w judaizmie negatywny stosunek do sztuki przedstawiaj\u0105cej.<\/span><\/p>\n

W niekt\u00f3rych ilustrowanych manuskryptach (na przyk\u0142ad w nadre\u0144skiej Hagadzie z g\u0142owami ptak\u00f3w,<\/em> pochodz\u0105cej z pocz\u0105tku XIV wieku) g\u0142owy ludzi zast\u0105piono g\u0142owami ptak\u00f3w. W ten spos\u00f3b artysta chcia\u0142 unikn\u0105\u0107 przedstawiania postaci cz\u0142owieka w ca\u0142o\u015bci. Sama sztuka nie jest zakazana. Istnieje te\u017c r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy dwuwymiarow\u0105 reprezentacj\u0105 postaci a jej tr\u00f3jwymiarowym przedstawieniem. Jak jasno wskaza\u0142 w responsie rabin Meir z Rotenburga: \u201e[Ilustrowane ksi\u0105\u017cki] nie s\u0105 wykroczeniem przeciw biblijnemu prawu (\u2026), [ilustracje] s\u0105 ledwie p\u0142askimi kolorowymi plamami, niedostatecznie materialnymi [aby tworzy\u0142y rze\u017abiony obraz]\u201d[2]<\/sup><\/a>. Co prawda w niekt\u00f3rych staro\u017cytnych izraelskich synagogach mo\u017cemy spotka\u0107 do\u015b\u0107 wyszukane freski, ale w por\u00f3wnaniu do chrze\u015bcija\u0144stwa, na kt\u00f3re du\u017cy wp\u0142yw mia\u0142a kultura helle\u0144ska, w judaizmie sztuki plastyczne s\u0105 zjawiskiem znacznie rzadszym.<\/span><\/p>\n

W literaturze rabinicznej rzadko spotykamy pozytywne komentarze odnosz\u0105ce si\u0119 do sztuki. Wyj\u0105tkiem jest Majmonides, kt\u00f3ry m\u00f3wi:<\/span><\/p>\n

\n

Je\u015bli kto\u015b pogr\u0105\u017cony jest w melancholii, powinien uleczy\u0107 j\u0105, s\u0142uchaj\u0105c piosenek i r\u00f3\u017cnych melodii, spaceruj\u0105c po ogrodzie i w\u015br\u00f3d pi\u0119knych budynk\u00f3w, siedz\u0105c w otoczeniu pi\u0119knych form i przedmiot\u00f3w, kt\u00f3re zachwycaj\u0105 dusz\u0119 i sprawiaj\u0105, \u017ce znika z niej niepok\u00f3j. Pami\u0119ta\u0107 te\u017c nale\u017cy, aby cia\u0142o utrzymywa\u0107 w dobrym zdrowiu. Celem zdrowego cia\u0142a jest zdobywanie wiedzy[3]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Jasne jest jednak \u2013 wida\u0107 to w sposobie, w jaki Majmonides m\u00f3wi o prze\u017cyciach estetycznych \u2013 \u017ce traktuje on sztuk\u0119 czysto instrumentalnie, jako spos\u00f3b na poradzenie sobie z depresj\u0105. Nie twierdzi, \u017ce jest ona warto\u015bci\u0105 sam\u0105 w sobie.<\/span><\/p>\n

Najbardziej pozytywna opinia na temat sztuki, o jakiej mi wiadomo, pochodzi spod pi\u00f3ra rabina Abrahama Izaaka Kuka, pierwszego aszkenazyjskiego Naczelnego Rabina Brytyjskiego Mandatu Palestyny. Kuk opisuje sw\u00f3j czas sp\u0119dzony w Londynie podczas pierwszej wojny \u015bwiatowej w ten spos\u00f3b:<\/span><\/p>\n

\n

Mieszkaj\u0105c w Londynie, cz\u0119sto odwiedza\u0142em National Gallery, a najbardziej ukocha\u0142em sobie obrazy Rembrandta. Wed\u0142ug mnie by\u0142 on \u015bwi\u0119tym. Kiedy zobaczy\u0142em jego obrazy po raz pierwszy, przypomnia\u0142y mi one rabiniczn\u0105 histori\u0119 o stworzeniu \u015bwiat\u0142a. Kiedy [pierwszego dnia] B\u00f3g stworzy\u0142 \u015bwiat\u0142o, by\u0142o ono tak jasne i l\u015bni\u0105ce, \u017ce mo\u017cna by\u0142o zobaczy\u0107 wszystko z jednego kra\u0144ca \u015bwiata do drugiego. Ale B\u00f3g obawia\u0142 si\u0119, \u017ce niegodziwcy o z\u0142ych zamiarach wykorzystaj\u0105 je na swoj\u0105 korzy\u015b\u0107. Co wi\u0119c zrobi\u0142? Ukry\u0142 je, aby da\u0107 uczciwym w \u015bwiecie, kt\u00f3ry nadejdzie. Ale rodz\u0105 si\u0119 niekiedy wielcy tego \u015bwiata, kt\u00f3rych B\u00f3g pob\u0142ogos\u0142awi\u0142 wizj\u0105 tego ukrytego \u015bwiat\u0142a. My\u015bl\u0119, \u017ce Rembrandt by\u0142 jednym z tych ludzi, a \u015bwiat\u0142o, kt\u00f3re malowa\u0142, jest tym samym, kt\u00f3re B\u00f3g stworzy\u0142 pierwszego dnia[4]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Rembrandt znany jest ze swej sympatii do \u017byd\u00f3w[5]<\/sup><\/a>. Amsterdamscy \u017bydzi i sceny z Biblii Hebrajskiej by\u0142y cz\u0119stymi tematami jego obraz\u00f3w. Przypuszczam, \u017ce to, o czym pisa\u0142 Kuk, to mo\u017cliwo\u015b\u0107 uchwycenia pi\u0119kna zwyk\u0142ych ludzi. Rembrandt nie ma tendencji (co wida\u0107 szczeg\u00f3lnie w jego autoportretach) do upi\u0119kszania czy idealizowania. \u015awiat\u0142o, kt\u00f3re bije od malowanych przez niego \u017byd\u00f3w, to \u015bwiat\u0142o ich cz\u0142owiecze\u0144stwa.<\/span><\/p>\n

Samson Raphael Hirsch w swoim komentarzu do Pi\u0119cioksi\u0119gu zaznacza r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy staro\u017cytn\u0105 Grecj\u0105 a Izraelem, polegaj\u0105c\u0105 na zderzeniu estetyki z etyk\u0105. W komentarzu do wersu \u201eNiech rozprzestrzeni B\u00f3g Jefetowi, i niech zamieszka w namiotach Szema; a niech b\u0119dzie Kanaan s\u0142ug\u0105 im!\u201d (Be-reszit 9:27), Hirsch zauwa\u017ca:<\/span><\/p>\n

\n

\u0141odyga Jafeta rozkwit\u0142a najpe\u0142niej w\u015br\u00f3d Grek\u00f3w; Szemy w\u015br\u00f3d Hebrajczyk\u00f3w, Izraela. Nosi\u0142 on i nosi\u0107 b\u0119dzie imi\u0119 Boga (Szem<\/em>) w\u015br\u00f3d narod\u00f3w \u015bwiata (\u2026). Jafet uszlachetni\u0142 \u015bwiat estetycznie. Szem za\u015b pod wzgl\u0119dem duchowym i etycznym.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Posta\u0107 Becalela dowodzi jednak, \u017ce judaizm nie jest zupe\u0142nie oboj\u0119tny na estetyk\u0119. Idea hidur micwa<\/em>, \u201eupi\u0119kszania przykazania\u201d, polega na tym, aby spe\u0142ni\u0107 micw\u0119 w najbardziej estetyczny spos\u00f3b. Szaty kap\u0142an\u00f3w wykonane by\u0142y przecie\u017c \u201ena cze\u015b\u0107 i na ozdob\u0119\u201d (Szemot 28:2). Cechy, kt\u00f3re przypisuje si\u0119 Becalelowi \u2013 m\u0105dro\u015b\u0107, rozwaga i wiedza \u2013 to te same cechy, kt\u00f3rymi okre\u015bla si\u0119 samego Boga, stw\u00f3rc\u0119 wszech\u015bwiata, w Ksi\u0119dze Przys\u0142\u00f3w:<\/span><\/p>\n

\n

Wiekuisty m\u0105dro\u015bci\u0105 ugruntowa\u0142 ziemi\u0119,<\/p>\n

Utrwali\u0142 niebiosa rozwag\u0105.<\/p>\n

Wiedz\u0105 Jego rozst\u0105pi\u0142y si\u0119 tonie,<\/p>\n

A kropi\u0105 g\u00f3rne przestwory ros\u0105 (3:19-20).<\/p>\n<\/blockquote>\n

Klucz do zrozumienia postaci Becalela ukryty jest w jego imieniu, kt\u00f3re oznacza \u201ew cieniu Boga\u201d. Jego talent polega na mo\u017cliwo\u015bci zakomunikowania \u015bwiatu poprzez swoje dzie\u0142a, \u017ce sztuka jest cieniem rzucanym przez Boga. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 religijna nigdy nie jest \u201esztuk\u0105 dla sztuki\u201d. W przeciwie\u0144stwie do sztuki \u015bwieckiej ma wskazywa\u0107 na co\u015b o wiele wi\u0119kszego od niej samej. Przybytek by\u0142 czym\u015b na wz\u00f3r mikroskopijnego obrazu wszech\u015bwiata z pewn\u0105 nadrz\u0119dn\u0105 osobliwo\u015bci\u0105 \u2013 b\u0119d\u0105c w jego \u015brodku, mo\u017cna by\u0142o odczu\u0107 obecno\u015b\u0107 czego\u015b transcendentnego, co Tora nazywa \u201emajestatem Wiekuistego\u201d, kt\u00f3ry \u201enape\u0142nia\u0142 Przybytek\u201d (Szemot 40:35).<\/span><\/p>\n

Grecy i reprezentanci kultur Zachodu, kt\u00f3re odziedziczy\u0142y ich tradycj\u0119, wierz\u0105 w \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 pi\u0119kna (John Keats w Odzie na urn\u0119 greck\u0105<\/em> pisa\u0142: \u201ePi\u0119kno jest prawd\u0105, a prawda pi\u0119knem, to wszystko \/ co musisz wiedzie\u0107, i nic nie trzeba ci wi\u0119cej\u201d). \u017bydzi wierz\u0105 w co\u015b odwrotnego: hadrat kodesz<\/em>, pi\u0119kno \u015bwi\u0119to\u015bci: \u201eNie\u015bcie Bogu cze\u015b\u0107 imienia Jego; korzcie si\u0119 przed Wiekuistym w \u015bwi\u0119tym pi\u0119knie\u201d (Psalm 29:2). Sztuka w judaizmie ma okre\u015blony cel: pozwala nam dostrzec, \u017ce wszech\u015bwiat jest arcydzie\u0142em, \u015bwiadectwem wielko\u015bci Boga, najwi\u0119kszego Artysty.<\/span><\/p>\n

\n

[1]<\/em><\/span><\/sup><\/a> Wi\u0119cej szczeg\u00f3\u0142\u00f3w na ten temat: Kalman Bland, The Artless Jew: Medieval and Modern Affirmations and Denials of the Visual, Princeton 2001.<\/em><\/span><\/p>\n

[2]<\/sup><\/a> Rabin Meir z Rotenburga, Keruwim, Tosafot, kom. do Joma 54a-b, Wenecja 1515, s. 14-16.<\/em><\/span><\/p>\n

[3]<\/sup><\/a> Rambam, Osiem rozdzia\u0142\u00f3w o etyce, kom. do Miszny, wprowadzenie do Awot.<\/em><\/span><\/p>\n

[4]<\/sup><\/a> \u201eJewish Chronicle\u201d, 9 wrze\u015bnia 1935.<\/em><\/span><\/p>\n

[5]<\/sup><\/a> Michael Zell, Reframing Rembrandt: Jews and the Christian Image in Seventeenth Century Amsterdam, Oakland 2002; Steven Nadler, Rembrandt\u2019s Jews, Chicago 2003.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pi\u0119kno \u015bwi\u0119to\u015bci czy \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 pi\u0119kna [komentarz do parszy Wa-jakhel] RABIN JONATHAN SACKS T\u0142umaczenie: Jolanta R\u00f3\u017cy\u0142o James Tissot, \u201eBecalel”\/ Wikipedia PARSZA WA-JAKHEL 2 MARCA 2019 \/ 25 ADAR I 5779 W parszach Ki tisa i Wa-jakhel spotykamy si\u0119 po raz pierwszy z postaci\u0105 Becalela, rzadkim typem biblijnego charakteru. Becalel by\u0142 artyst\u0105 i rzemie\u015blnikiem, kt\u00f3ry tworzy\u0142 w s\u0142u\u017cbie Bogu. Wraz z Oholiabem […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68196"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=68196"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68196\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":68410,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68196\/revisions\/68410"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=68196"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=68196"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=68196"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}