{"id":68335,"date":"2020-03-08T17:05:51","date_gmt":"2020-03-08T15:05:51","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=68335"},"modified":"2020-03-08T08:44:53","modified_gmt":"2020-03-08T06:44:53","slug":"16-09-34","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=68335","title":{"rendered":"Bunt student\u00f3w -1968 (1,2,3)"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Bunt student\u00f3w<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Piotr Os\u0119ka<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Studencka rewolta w Marcu \u201968. Jeszcze dziesi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej nic nie zapowiada\u0142o tego buntu<\/strong><\/p>\n

W Polsce m\u0142odzie\u017cowa kontestacja przybra\u0142a posta\u0107 studenckiej rewolty, kt\u00f3rej fina\u0142em sta\u0142y si\u0119 wydarzenia z marca 1968 r. Bunt ten by\u0142 w r\u00f3wnym stopniu intensywny, co kr\u00f3tkotrwa\u0142y. Ale sta\u0142 si\u0119 zaczynem zorganizowanej opozycji p\u00f3\u017aniejszych dekad.<\/span><\/p>\n

Wiec na Uniwersytecie Warszawskim, 8 marca 1968 r<\/em><\/span><\/p>\n

Tekst ukaza\u0142 si\u0119 w nowym Pomocniku Historycznym <\/span>\u201eRewolta 1968\u201d, dost\u0119pnym<\/span> od 28 lutego w kioskach i w internetowym sklepie POLITYKI<\/a>.<\/span><\/strong><\/em><\/p>\n

Marzec \u201968.<\/strong> W marcu 1968 r. ulice polskich miast sta\u0142y si\u0119 widowni\u0105 najgwa\u0142towniejszych star\u0107 od 1956 r. Milicja atakowa\u0142a pokojowe manifestacje z ogromn\u0105 brutalno\u015bci\u0105, rzucaj\u0105c do walki si\u0142y niewsp\u00f3\u0142mierne do skali studenckich wyst\u0105pie\u0144. Oddzia\u0142y rozpraszaj\u0105ce demonstrant\u00f3w bi\u0142y na o\u015blep, cz\u0119sto w\u015br\u00f3d poturbowanych znajdowali si\u0119 przypadkowi przechodnie \u2013 w tym dzieci i ludzie starsi. U\u017cywano nie tylko gazu, pa\u0142ek i armatek wodnych, ale tak\u017ce szczuto manifestant\u00f3w psami, co w oczywisty spos\u00f3b nasuwa\u0142o skojarzenia z czasami okupacji.<\/span><\/p>\n

A jeszcze dziesi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej nic nie zapowiada\u0142o pokoleniowego buntu.<\/span><\/p>\n

Ma\u0142a stabilizacja m\u0142odzie\u017cy.<\/strong> W marcu 1957 r. Maria D\u0105browska zanotowa\u0142a w swoich dziennikach: \u201eTelefon ze \u00bbSztandaru M\u0142odych\u00ab. Rozpisali ankiet\u0119 pt. \u00bbMy, m\u0142odzie\u017c wieku atomowego\u00ab i chc\u0105 mi przys\u0142a\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 wypowiedzi. Zgodzi\u0142am si\u0119, ale przeczytanie tego materia\u0142u wprawi\u0142o mnie w zak\u0142opotanie. Wra\u017cenie og\u00f3lne i pobie\u017cne: m\u0142odzie\u017c bez m\u0142odo\u015bci. Czyta\u0142am, jakby to oni byli starcami, a ja kim\u015b m\u0142odym, kto ich czyta. Zupe\u0142na duchowa abnegacja, brak tw\u00f3rczego stosunku do istnienia, nawet niedomy\u015blanie si\u0119, \u017ce co\u015b takiego istnieje. Absolutna oboj\u0119tno\u015b\u0107 na przyrod\u0119, sztuk\u0119, mi\u0142o\u015b\u0107, przyja\u017a\u0144. \u017b\u0105dza ostrych, silnych dozna\u0144, jak u starc\u00f3w zblazowanych i nieczu\u0142ych ju\u017c na podstawowe pasje \u017cycia. Czy rzeczywi\u015bcie wszystko to mo\u017cna zwali\u0107 na \u00bbokres b\u0142\u0119d\u00f3w i wypacze\u0144\u00ab, na Stalina? Na O\u015bwi\u0119cim, hitleryzm, kt\u00f3rych w dodatku sami wszak nie zaznali?\u201d.<\/span><\/p>\n

Badania socjologa Stefana Nowaka przeprowadzone w\u015br\u00f3d student\u00f3w Politechniki Warszawskiej w 1958 i 1961 r. wskaza\u0142y na istnienie pewnej wyra\u017anej tendencji: kolejne pokolenia coraz lepiej ocenia\u0142y skutki pa\u017adziernikowej odwil\u017cy, a zarazem dystansowa\u0142y si\u0119 od ideologicznych spor\u00f3w. Politykowanie, tak powszechne w 1956 r., z biegiem lat traci\u0142o na atrakcyjno\u015bci. Ponad po\u0142owa student\u00f3w twierdzi\u0142a, \u017ce dyskusje polityczne w ich \u015brodowisku zdarzaj\u0105 si\u0119 rzadko lub wcale.<\/span><\/p>\n

Przeprowadzony r\u00f3wnie\u017c w 1961 r. sonda\u017c w\u015br\u00f3d 17\u201318-letnich uczni\u00f3w szk\u00f3\u0142 \u015brednich dostarczy\u0142 zbli\u017conych wynik\u00f3w. Blisko 70 proc. ankietowanych deklarowa\u0142o zadowolenie z czas\u00f3w, w jakich przysz\u0142o im \u017cy\u0107, za\u015b po\u0142owa uwa\u017ca\u0142a si\u0119 wr\u0119cz za szcz\u0119\u015bliwych. Dla licealist\u00f3w ustr\u00f3j PRL sta\u0142 si\u0119 przezroczysty: w ich widzeniu \u015bwiata nie odgrywa\u0142 \u017cadnej roli ani jako czynnik dodatni, ani jako ujemny.<\/span><\/p>\n

Socjolog Zygmunt Bauman, podsumowuj\u0105c sonda\u017c OBOP z 1960 r., przeprowadzony w\u015br\u00f3d m\u0142odzie\u017cy warszawskiej mi\u0119dzy 18. i 24. rokiem \u017cycia, pisa\u0142: \u201eProszeni o przedstawienie w paru zdaniach \u017cycia takiego, jakie pragn\u0119liby sobie u\u0142o\u017cy\u0107, gdyby wszystko posz\u0142o po ich my\u015bli, m\u0142odzi warszawiacy podkre\u015blali z uporem ciekaw\u0105 prac\u0119 i szcz\u0119\u015bcie rodzinne: pragn\u0105 najcz\u0119\u015bciej i najmocniej sta\u0142ej pracy o umiarkowanych, ale dostatnich zarobkach, wyrozumia\u0142ych prze\u0142o\u017conych i \u017cyczliwych koleg\u00f3w, niek\u0142\u00f3tliwej, kochaj\u0105cej \u017cony, niew\u015bcibskich s\u0105siad\u00f3w i dwojga, trojga udanych dzieci. Poza tym \u0142akn\u0105 d\u00f3br konsumpcyjnych w wymiarze umiarkowanego dostatku: wygodnego mieszkania lub domku, motocykla lub samochodu, przyjemnych urlop\u00f3w, rozmaitych materialnych drobiazg\u00f3w w miar\u0119 u\u0142atwiaj\u0105cych i uprzyjemniaj\u0105cych \u017cycie. Wy\u0142ania si\u0119 z tych pragnie\u0144 obraz m\u0142odzie\u0144ca \u00bbnad wiek doros\u0142ego\u00ab, gotowego podporz\u0105dkowa\u0107 si\u0119 normom zastanego spo\u0142ecze\u0144stwa i w ich ramach budowa\u0107 w\u0142asne \u017cycie, niesk\u0142onnego do fantazji i roje\u0144 nierealnych, trze\u017awego i umiarkowanego nie tylko w swych dzia\u0142aniach, lecz i marzeniach\u201d.<\/span><\/p>\n

Klub dyskusyjny Kuronia i Modzelewskiego.<\/strong> W\u0142adze z niepokojem \u015bledzi\u0142y narastaj\u0105cy w kolejnych pokoleniach marazm i tendencj\u0119 do zasklepiania si\u0119 w \u017cyciu prywatnym. Na konferencjach partyjnych oskar\u017cano m\u0142odych ludzi o \u201ebrak ideowo\u015bci\u201d, za\u015b publicy\u015bci pomstowali na \u201eegoizm m\u0142odego pokolenia\u201d. W takiej atmosferze w 1962 r. zarz\u0105d Zwi\u0105zku M\u0142odzie\u017cy Socjalistycznej ochoczo przysta\u0142 na propozycj\u0119 za\u0142o\u017cenia Politycznego Klubu Dyskusyjnego, z\u0142o\u017con\u0105 przez Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego.<\/span><\/p>\n

Kuro\u0144, doktorant na Wydziale Pedagogiki Uniwersytetu Warszawskiego, mia\u0142 wtedy 28 lat, a Modzelewski, asystent w Instytucie Historycznym \u2013 25. Obaj nale\u017celi do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej i czuli si\u0119 mocno zwi\u0105zani z tradycj\u0105 lewicow\u0105. W okresie Pa\u017adziernika 1956 r. wsp\u00f3lnie dzia\u0142ali w Rewolucyjnym Zwi\u0105zku M\u0142odzie\u017cy zrzeszaj\u0105cym student\u00f3w i robotnik\u00f3w, walcz\u0105cych o demokratyzacj\u0119 systemu. Wcze\u015bniej, w 1955 r., Kuro\u0144 zosta\u0142 za\u0142o\u017cycielem i opiekunem dru\u017cyn harcerskich, od imienia patrona gen. Karola \u015awierczewskiego nazywanych walterowcami lub czerwonym harcerstwem. Jego dzia\u0142alno\u015b\u0107 wychowawcza, nastawiona na uczenie samorz\u0105dno\u015bci i niezale\u017cnego my\u015blenia, pocz\u0105tkowo popierana jako przeciwwaga dla \u201ereakcyjnego\u201d skautingu, z czasem sta\u0142a si\u0119 przyczyn\u0105 konflikt\u00f3w z hierarchi\u0105 partyjn\u0105.<\/span><\/p>\n

W klubie dyskutowano o pracach Marksa i Trockiego, ale tak\u017ce spotykano si\u0119 z autorami g\u0142o\u015bnych w\u00f3wczas ksi\u0105\u017cek o socjologii oraz gospodarce, rozmawiano o nowych ideach spo\u0142ecznych. W ferworze dyskusji jej uczestnicy zapominali o zasadach j\u0119zykowego tabu i krytykowali ustr\u00f3j w spos\u00f3b bezpo\u015bredni, a czasami dosadny. Wie\u015b\u0107 o nowej inicjatywie rozchodzi\u0142a si\u0119 na uniwersytecie \u2013 a wkr\u00f3tce te\u017c w\u015br\u00f3d warszawskiej inteligencji \u2013 i budzi\u0142a coraz wi\u0119ksze zainteresowanie.<\/span><\/p>\n

Klub Poszukiwaczy Sprzeczno\u015bci.<\/strong> W tym samym 1962 r. z podobn\u0105 inicjatyw\u0105 wyst\u0105pi\u0142a grupa warszawskich licealist\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich m.in. Adam Michnik i Paula Sawicka. M\u0142odzi nazwali si\u0119 Klubem Poszukiwaczy Sprzeczno\u015bci. Pocz\u0105tkowo spotkania odbywa\u0142y si\u0119 na Wydziale Filozoficznym UW, gdzie nastolatkowie znale\u017ali sojusznika w osobie prof. Leszka Ko\u0142akowskiego. Wkr\u00f3tce klub otrzyma\u0142 lokal od ZMS \u2013 by\u0142a to ta sama sala, w kt\u00f3rej jeszcze kilka miesi\u0119cy wcze\u015bniej obradowa\u0142 Klub Krzywego Ko\u0142a, legendarne miejsce spotka\u0144 warszawskiej inteligencji.<\/span><\/p>\n

Formu\u0142a spotka\u0144 polega\u0142a na prowadzeniu dyskusji wok\u00f3\u0142 referatu \u2013 jako prelegent\u00f3w zapraszano najcz\u0119\u015bciej znanych intelektualist\u00f3w, profesor\u00f3w Uniwersytetu Warszawskiego. Po latach klubowicze wspominali, \u017ce debaty by\u0142y pasjonuj\u0105ce: dotyczy\u0142y zagadnie\u0144 wsp\u00f3\u0142czesnej cywilizacji, m\u00f3wiono o polityce, o przemianach spo\u0142ecznych, procesach historycznych, krytycznie analizowano kszta\u0142t ustroju. Co najwa\u017cniejsze, dzia\u0142alno\u015b\u0107 klubu by\u0142a autentyczna, nie sta\u0142 za ni\u0105 \u017caden scenariusz napisany przez partyjnych urz\u0119dnik\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 klubowicz\u00f3w wywodzi\u0142a si\u0119 z rodzin inteligenckich, chodzi\u0142a do renomowanych \u015br\u00f3dmiejsko-\u017coliborskich lice\u00f3w: Reja, Batorego, S\u0142owackiego, \u017bmichowskiej. Michnik tak kre\u015bli\u0142 portret tego kr\u0119gu: \u201eGrupa m\u0142odzie\u017cy licealnej, w kt\u00f3rej by\u0142o sporo os\u00f3b z dom\u00f3w komunistycznych, jak by\u015bmy dzi\u015b powiedzieli: prominenckich. To by\u0142a grupa kole\u017ce\u0144ska. Znali\u015bmy si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z prywatek. Z Jankiem Lity\u0144skim poznali\u015bmy si\u0119 na mistrzostwach Warszawy w lekkiej atletyce. Janek Kofman by\u0142 moim s\u0105siadem. Janek Gross chodzi\u0142 ze mn\u0105 do szko\u0142y. Wystartowali\u015bmy w kilkana\u015bcie os\u00f3b. A potem byli\u015bmy ju\u017c jak magnes, kt\u00f3ry przyci\u0105ga opi\u0142ki \u017celaza, albo jak lep na muchy. Ci\u0105gn\u0119\u0142o do nas r\u00f3\u017cnych m\u0142odych ludzi, kt\u00f3rych interesowa\u0142a polityka, historia, ideologia. (…) J\u0119zyk naszych debat by\u0142 krytyczny wobec rzeczywisto\u015bci, ale odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 do ideologii socjalistycznej czy nawet komunistycznej, do symboliki i systemu warto\u015bci rewolucyjnej lewicy. To przyci\u0105ga\u0142o specyficzny typ ludzi, kt\u00f3ry wyrasta\u0142 w komunistycznym \u015brodowisku\u201d.<\/span><\/p>\n

Dzieci polityk\u00f3w razem z dzie\u0107mi urz\u0119dnik\u00f3w i dziennikarzy szuka\u0142y recepty na uczynienie Polski lepsz\u0105. Nieprzypadkowo wi\u0119kszo\u015b\u0107 cz\u0142onk\u00f3w Klubu Poszukiwaczy Sprzeczno\u015bci urodzi\u0142a si\u0119 w tym samym 1946 r. \u201eMy\u015bmy byli pierwszym pokoleniem PRL \u2013 t\u0142umaczy\u0142 Seweryn Blumsztajn. \u2013 Pokoleniem pierwszego roku po wojnie \u2013 to budowa\u0142o co\u015b specyficznego. Dawa\u0142o nam to poczucie bezpiecze\u0144stwa i sprawia\u0142o, \u017ce uto\u017csamiali\u015bmy si\u0119 z tym pa\u0144stwem \u2013 ono by\u0142o nasze, bo w nim wyrastali\u015bmy, a dojrzewali\u015bmy po pa\u017adzierniku, gdy to pa\u0144stwo by\u0142o ju\u017c niepor\u00f3wnanie mniej represyjne\u201d.<\/span><\/p>\n

M\u0142odzi nie nosili w sobie pami\u0119ci o stalinowskim terrorze: nie znali strachu, \u017ce mo\u017cna wyj\u015b\u0107 z domu i ju\u017c nie wr\u00f3ci\u0107. St\u0105d przekonanie, \u017ce w\u0142adza \u2013 nawet otwarcie krytykowana \u2013 nie skrzywdzi ich. Dopiero z czasem nauczyli si\u0119 konspirowa\u0107, gubi\u0107 esbeckie ogony, odmawia\u0107 zezna\u0144 w \u015bledztwie.<\/span><\/p>\n

Po roku oba kluby \u2013 zar\u00f3wno Michnika, jak i Kuronia oraz Modzelewskiego \u2013 znalaz\u0142y si\u0119 pod baczn\u0105 obserwacj\u0105 SB. Alarmistyczne raporty, przedstawiaj\u0105ce dyskusje jako zal\u0105\u017cek antypa\u0144stwowego spisku, trafia\u0142y na najwa\u017cniejsze biurka w KC PZPR. Jesieni\u0105 1963 r. Komitet Warszawski zakaza\u0142 spotka\u0144 Politycznego Klubu Dyskusyjnego, p\u00f3\u0142 roku wcze\u015bniej ten sam los spotka\u0142 Klub Poszukiwaczy Sprzeczno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Wiec na Uniwersytecie Warszawskim, 8 marca 1968 r. \u00a9Forum<\/em><\/span><\/p>\n

\"SewerynFotonova: Seweryn Blumsztajn, Barbara Toru\u0144czyk, Gra\u017cyna Borucka-Kuro\u0144, Jacek Kuro\u0144 i Adam Michnik w warszawskich \u0141azienkach, 1967 r.<\/em><\/span><\/p>\n

\"Prof.Forum <\/em>Prof. Leszek Ko\u0142akowski (z fili\u017cank\u0105) wsr\u00f3d socjolog\u00f3w UW, ok. 1957 r<\/em>.<\/span><\/p>\n

\"Ulotki
\nUlotki z marca 1968 r.<\/em><\/span>
\n\"Karol<\/p>\n

AN <\/em><\/span>Karol Modzelewski w 1969 r.<\/em><\/span><\/p>\n

\"Jan<\/p>\n

Archiwum W\u0142odzimierza Kofmana  <\/em><\/span>Jan Lity\u0144ski w 1967 r.<\/em><\/span><\/p>\n

\"Autokary
\nEAST NEWS <\/em><\/span>Autokary z tzw. aktywem robotniczym do rozp\u0119dzania wiecu na UW, 8 marca 1968 r.<\/em><\/span><\/p>\n

\"PodEAST NEWS  <\/em><\/span>Pod pomnikiem Mickiewicza na Krakowskim Przedmie\u015bciu.<\/em><\/span><\/p>\n

\"Irena<\/p>\n

AN Irena Lasota w II po\u0142. lat 60.<\/em><\/span><\/p>\n

\"J\u00f3zef<\/p>\n

AN J\u00f3zef Dajczgewand w II po\u0142. lat 60.<\/em><\/span><\/p>\n

\"KrakowskieEAST NEWS <\/em><\/span>Krakowskie Przedmie\u015bcie w pobli\u017cu bramy Uniwersytetu Warszawskiego, 8 marca 1968 r.<\/em><\/span><\/p>\n

\"NaEAST NEWS <\/em><\/span>Na ul. Traugutta (w kierunku Kredytowej).<\/em><\/span><\/p>\n

\"PacyfikacjaForum Pacyfikacja wiecu pod Politechnik\u0105 Warszawsk\u0105, 9 marca 1968 r.<\/em><\/span><\/p>\n

\"StrajkForum Strajk okupacyjny student\u00f3w Politechniki Warszawskiej, marzec 1968 r.<\/em><\/span><\/p>\n

\"Teresa
\nAN Teresa Bogucka w II po\u0142. lat 60.<\/em><\/span><\/p>\n

\"Henryk
\nAN Henryk Szlajfer w II po\u0142. lat 60.<\/em><\/span><\/p>\n

\"Blokada<\/p>\n

Reporter Blokada ulic w okolicach Rynku G\u0142\u00f3wnego po wydarzeniach na Uniwersytecie Jagiello\u0144skim, 15 marca 1968 r.<\/em><\/span><\/p>\n

\"Odezwa<\/p>\n

Forum Odezwa rektora UW do student\u00f3w z 16 marca 1968 r.<\/em><\/span><\/p>\n

\"Mural<\/p>\n

EAST NEWS Mural z epoki (fotografia dok\u0142adniej nieopisana).<\/em><\/span><\/p>\n

\"WEAST NEWS W hallu Politechniki Gda\u0144skiej po wiecu, marzec 1968 r.<\/em><\/span><\/p>\n

Rocznik 1946 na studiach. Komandosi.<\/strong>W pa\u017adzierniku 1963 r. rocznik 1946 rozpocz\u0105\u0142 studia. Dawni poszukiwacze sprzeczno\u015bci wybierali r\u00f3\u017cne kierunki \u2013 histori\u0119, socjologi\u0119, filozofi\u0119, ekonomi\u0119, ale te\u017c matematyk\u0119 i fizyk\u0119 \u2013 jednak ich przyja\u017anie przetrwa\u0142y. Przetrwa\u0142a r\u00f3wnie\u017c ch\u0119\u0107 wsp\u00f3lnego dzia\u0142ania. \u201eWeszli\u015bmy na Uniwersytet [Warszawski] napaleni. Chcieli\u015bmy co\u015b robi\u0107. Do\u015b\u0107 ostro opozycyjni…\u201d \u2013 m\u00f3wi\u0142 Blumsztajn dwadzie\u015bcia lat p\u00f3\u017aniej.<\/span><\/p>\n

By\u0107 mo\u017ce wtedy w\u0142a\u015bnie do \u015brodowiska przylgn\u0119\u0142a nazwa komandosi \u2013 nikt w\u0142a\u015bciwie nie wie, przez kogo wymy\u015blona. Wielu kontestator\u00f3w zapisa\u0142o si\u0119 do ZMS, p\u00f3\u017aniej wszyscy przychodzili na spotkania Studenckich O\u015brodk\u00f3w Dyskusyjnych, dzia\u0142aj\u0105cych pod egid\u0105 tej organizacji. Chodzi\u0142o o to, \u017ceby skierowa\u0107 dyskusj\u0119 na tory polityczne, wykorzysta\u0107 zebranie do legalnego wyra\u017cenia swojej opinii. \u201eLudzie przychodzili jak komandosi zrzucani ze spadochron\u00f3w i wyg\u0142aszali r\u00f3\u017cne obrazoburcze teksty, zg\u0142aszali propozycje uchwa\u0142\u201d \u2013 wspomina\u0142 Miros\u0142aw Sawicki.<\/span><\/p>\n

\u201eByli\u015bmy dzie\u0107mi Pa\u017adziernika\u201d \u2013 niezale\u017cnie od siebie Blumsztajn i Lity\u0144ski u\u017cywaj\u0105 tego samego zwrotu. Rok 1956 stanowi\u0142 dla ich \u015brodowiska symbol socjalizmu takiego, jakim by\u0107 powinien \u2013 wolnego od terroru, szanuj\u0105cego wolno\u015b\u0107 jednostki. Bliska im by\u0142a wizja pa\u017adziernikowych rewolucjonist\u00f3w, by partyjn\u0105 biurokracj\u0119 zast\u0105pi\u0107 sieci\u0105 samorz\u0105d\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Kr\u0105g znajomych z okresu licealnego poszerza\u0142 si\u0119 o nowe postacie. \u201eLudzi, kt\u00f3rzy podobnie my\u015bleli, si\u0119 wy\u0142apywa\u0142o\u201d \u2013 wyja\u015bnia Lity\u0144ski. W ten spos\u00f3b do grona kontestator\u00f3w do\u0142\u0105czy\u0142a grupa m\u0142odzie\u017cy spoza Warszawy, mieszkaj\u0105ca w akademiku przy ul. Kickiego, w\u015br\u00f3d nich m.in. studenci filozofii J\u00f3zef Dajczgewand, Irena Lasota i Teresa Bogucka. Wielu z nich ze znajomymi Michnika mia\u0142o ju\u017c wsp\u00f3lny rys w biografii \u2013 s\u0142u\u017cb\u0119 w walterowcach.Na terenie akademika dzia\u0142a\u0142a te\u017c grupa zwana wietnamsk\u0105, kt\u00f3rej nieformalnym liderem by\u0142 Henryk Szlajfer. <\/span><\/p>\n

M\u0142odzi starali si\u0119 na\u015bladowa\u0107 antywojenne protesty m\u0142odzie\u017cy na Zachodzie. Urz\u0105dzali manifestacje przed ambasad\u0105 ameryka\u0144sk\u0105, wznosili okrzyki podczas pochod\u00f3w pierwszomajowych, pisali petycje do w\u0142adz, \u017c\u0105daj\u0105ce zwi\u0119kszenia pomocy dla \u201ewalcz\u0105cego Wietnamu\u201d. Chocia\u017c inicjatywa pozornie wsp\u00f3\u0142gra\u0142a z oficjaln\u0105 propagand\u0105, budzi\u0142a du\u017cy niepok\u00f3j w\u015br\u00f3d w\u0142adz partyjnych jako zbyt spontaniczna i nieokie\u0142znana.Wbrew obrazowi, jaki tworzyli w swoich raportach funkcjonariusze SB, komandosi nie byli jednolit\u0105 organizacj\u0105, z wyra\u017an\u0105 hierarchi\u0105 i cz\u0142onkostwem.<\/span><\/p>\n

O atrakcyjno\u015bci \u015brodowiska decydowa\u0142y nie tylko racje ideowe. Komandosi imponowali r\u00f3wie\u015bnikom odwag\u0105, poczuciem humoru, elokwencj\u0105. Flirty i mi\u0142o\u015bci przyci\u0105ga\u0142y do grupy nowych ludzi, kt\u00f3rzy pod wp\u0142ywem otoczenia zaczynali kszta\u0142towa\u0107 sw\u00f3j \u015bwiatopogl\u0105d.<\/span><\/p>\n

Na pewno nie wszyscy studenci darzyli kontestator\u00f3w sympati\u0105. Ich pewno\u015b\u0107 siebie, powodzenie u p\u0142ci przeciwnej nieraz budzi\u0142y zawi\u015b\u0107. Zw\u0142aszcza kr\u0105g Michnika uwa\u017cano za wyobcowanych zarozumialc\u00f3w, kt\u00f3rym \u0142atwo buja\u0107 w ob\u0142okach i popisywa\u0107 si\u0119 na zebraniach, bo rodzice zapewniaj\u0105 im dostatnie \u017cycie i protekcj\u0119 w razie k\u0142opot\u00f3w. Kilka lat p\u00f3\u017aniej SB b\u0119dzie umiej\u0119tnie wygrywa\u0107 te antagonizmy.Dziesi\u0119ciolecie Pa\u017adziernika.<\/strong> Najwa\u017cniejszymi autorytetami dla kr\u0119gu Michnika, Dajczgewanda i Szlajfera byli Kuro\u0144 i Modzelewski. <\/span><\/p>\n

Gdy w 1965 r. zostali aresztowani za nielegalny kolporta\u017c \u201eListu otwartego do partii\u201d, komandosi \u2013 chocia\u017c w wi\u0119kszo\u015bci nie uto\u017csamiali si\u0119 z radykalnie lewicow\u0105 wymow\u0105 dokumentu \u2013 uznali, \u017ce pomoc przyjacio\u0142om uwi\u0119zionym za pogl\u0105dy jest ich obowi\u0105zkiem. Studenci zainicjowali wiele akcji w obronie Kuronia i Modzelewskiego, m.in. zbi\u00f3rk\u0119 pieni\u0119dzy dla rodzin, a tak\u017ce manifestacj\u0119 na korytarzu s\u0105dowym podczas procesu, po\u0142\u0105czon\u0105 z od\u015bpiewaniem \u201eMi\u0119dzynarod\u00f3wki\u201d.<\/span><\/p>\n

Tymczasem zbli\u017ca\u0142a si\u0119 dziesi\u0105ta rocznica obj\u0119cia w\u0142adzy przez W\u0142adys\u0142awa Gomu\u0142k\u0119 \u2013 dla wi\u0119kszo\u015bci kontestator\u00f3w data symboliczna i znacz\u0105ca, wyznaczaj\u0105ca prze\u0142omowy moment tzw. pa\u017adziernikowej odwil\u017cy. 21 pa\u017adziernika 1966 r. komandosi zorganizowali \u2013 pod auspicjami ZMS \u2013 spotkanie po\u015bwi\u0119cone bilansowi przemian politycznych po 1956 r. Odczyt Leszka Ko\u0142akowskiego, inauguruj\u0105cy debat\u0119, przyci\u0105gn\u0105\u0142 t\u0142umy i sta\u0142 si\u0119 przyczyn\u0105 politycznego skandalu. Znany wyk\u0142adowca m\u00f3wi\u0142 rzeczy, kt\u00f3rych nikt nie odwa\u017cy\u0142 si\u0119 dot\u0105d wypowiedzie\u0107 publicznie: oskar\u017cy\u0142 rz\u0105dz\u0105c\u0105 ekip\u0119 o zap\u0119dy dyktatorskie i nieudolno\u015b\u0107 w kierowaniu gospodark\u0105.<\/span><\/p>\n

Zarzuci\u0142 te\u017c ekipie Gomu\u0142ki powr\u00f3t do stalinowskich metod sprawowania w\u0142adzy:<\/span><\/p>\n

\n

\u201ePanuje dalej absurdalna doktryna, wedle kt\u00f3rej socjalizm z natury samej jest brakiem swob\u00f3d politycznych, brakiem mo\u017cliwo\u015bci krytyki, brakiem udzia\u0142u spo\u0142ecze\u0144stwa w rz\u0105dzeniu\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Tre\u015b\u0107 wyk\u0142adu, a tak\u017ce burzliwa dyskusja, kt\u00f3ra po nim nast\u0105pi\u0142a, nie usz\u0142y uwagi w\u0142adz. Ko\u0142akowskiego, a tak\u017ce drugiego z prelegent\u00f3w Krzysztofa Pomiana usuni\u0119to z PZPR. Represje mia\u0142y spa\u015b\u0107 r\u00f3wnie\u017c na \u015brodowisko studenckie. KC domaga\u0142 si\u0119, aby wszyscy komandosi zabieraj\u0105cy g\u0142os podczas spotkania z Ko\u0142akowskim zostali relegowani lub otrzymali kary dyscyplinarne. W\u0142adze uniwersyteckie stawi\u0142y jednak nieoczekiwany i do\u015b\u0107 stanowczy op\u00f3r tym \u017c\u0105daniom. <\/span><\/p>\n

Komisje dyscyplinarne wymierza\u0142y kary najni\u017csze z mo\u017cliwych. Udzielano upomnie\u0144 rektorskich, kt\u00f3rych ani dziekani, ani studenci nie traktowali powa\u017cnie. W tej sytuacji post\u0119powania dyscyplinarne raczej wzmocni\u0142y, ni\u017c przyt\u0142umi\u0142y nastroje opozycyjne \u2013 pod petycj\u0105 w obronie Michnika (kt\u00f3remu pocz\u0105tkowo grozi\u0142a najpowa\u017cniejsza kara) zebrano blisko 1500 popis\u00f3w, zar\u00f3wno student\u00f3w, jak i m\u0142odszych pracownik\u00f3w naukowych.<\/span><\/p>\n

Rok akademicki 1967\/68.<\/strong> Na tle kraju, pogr\u0105\u017conego w gomu\u0142kowskiej szarzy\u017anie, Uniwersytet Warszawski pozostawa\u0142 enklaw\u0105 swob\u00f3d intelektualnych. Ten stan rzeczy coraz bardziej dra\u017cni\u0142 w\u0142adze, a zw\u0142aszcza funkcjonariuszy SB i dzia\u0142aczy Komitetu Warszawskiego PZPR. Uwa\u017cali, \u017ce kluby dyskusyjne to przykrywka dla szpieg\u00f3w i wywrotowc\u00f3w, wi\u0119c niepos\u0142usznym studentom trzeba da\u0107 nauczk\u0119 raz na zawsze. Na razie gromadzili donosy i raporty, jednak ich czas mia\u0142 wkr\u00f3tce nadej\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

\u201eRok akademicki 1967\/1968 rozpoczyna\u0142 si\u0119 w atmosferze dyskusji. Studenci i asystenci Uniwersytetu Warszawskiego spotykali si\u0119 i rozmawiali o sprawach teoretycznych i o aktualnej sytuacji\u201d \u2013 napisa\u0142 zwi\u0105zany ze \u015brodowiskiem komandos\u00f3w Jakub Karpi\u0144ski. Dyskusje polityczne przeniesiono na grunt prywatny i zamiast w salach uniwersyteckich spotykano si\u0119 w mieszkaniach (by\u0107 mo\u017ce obawiano si\u0119 narastaj\u0105cej inwigilacji ze strony SB). Inicjatorami nowej formy dzia\u0142ania byli Michnik, student socjologii Jan Gross i doktorant na Wydziale Polonistyki Andrzej Mencwel.<\/span><\/p>\n

W zebraniach tych \u2013 cz\u0119sto po\u0142\u0105czonych z obchodami urodzin lub imienin \u2013 brali udzia\u0142 Modzelewski i Kuro\u0144, od po\u0142owy 1967 r. znajduj\u0105cy si\u0119 ju\u017c na wolno\u015bci, a tak\u017ce grupa m\u0142odych wyk\u0142adowc\u00f3w: socjologowie Aleksander Smolar, Jadwiga Staniszkis, Jakub Karpi\u0144ski, Marcin Kr\u00f3l, historycy Jan Kofman i Robert Mroziewicz. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ju\u017c wcze\u015bniej zna\u0142a si\u0119 z komandosami i wspiera\u0142a ich podczas post\u0119powa\u0144 dyscyplinarnych.Polityczne \u201eDziady\u201d.<\/strong> <\/span><\/p>\n

Okazj\u0105 do zademonstrowania buntowniczej postawy sta\u0142 si\u0119 dla m\u0142odych skandal wok\u00f3\u0142 inscenizacji \u201eDziad\u00f3w\u201d Adama Mickiewicza. Sztuka, wyre\u017cyserowana przez Kazimierza Dejmka i wystawiona na deskach Teatru Narodowego, mia\u0142a by\u0107 cz\u0119\u015bci\u0105 obchod\u00f3w 50. rocznicy rewolucji pa\u017adziernikowej (bolszewickiej) i pocz\u0105tkowo nic nie wskazywa\u0142o, \u017ce mo\u017ce zosta\u0107 potraktowana jako symbol sprzeciwu wobec polityki partii. Jednak premiera, zaplanowana na 25 listopada, zbieg\u0142a si\u0119 z wybuchem protest\u00f3w studenckich w Pradze. By\u0107 mo\u017ce to w\u0142a\u015bnie wydarzenia w Czechos\u0142owacji zrewoltowa\u0142y nastroje i sprawi\u0142y, \u017ce publiczno\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 szczeg\u00f3lnie wyczulona na warstw\u0119 polityczn\u0105 spektaklu.<\/span><\/p>\n

Kolejnym przedstawieniom towarzyszy\u0142y coraz gor\u0119tsze reakcje widowni \u2013 przeci\u0105g\u0142e, burzliwe oklaski zrywa\u0142y si\u0119 zw\u0142aszcza po aktorskich kwestiach oskar\u017caj\u0105cych carsk\u0105 dyktatur\u0119.W\u0142adze patrzy\u0142y na te manifestacje z coraz wi\u0119kszym gniewem i zaniepokojeniem.<\/span><\/p>\n

W po\u0142owie stycznia 1968 r. Dejmkowi zakomunikowano ostateczn\u0105 decyzj\u0119 KC: do ko\u0144ca miesi\u0105ca \u201eDziady\u201d zagrane zostan\u0105 jeszcze tylko dwa razy, po czym schodz\u0105 z afisza. M\u0142odzie\u017c z kr\u0119gu komandos\u00f3w wraz z grup\u0105 student\u00f3w Pa\u0144stwowej Wy\u017cszej Szko\u0142y Teatralnej postanowi\u0142a zorganizowa\u0107 demonstracj\u0119 na ostatnim spektaklu, 30 stycznia 1968 r. Podczas przedstawienia na widowni panowa\u0142a atmosfera rewolucyjna, skandowano wymy\u015blone przez Modzelewskiego has\u0142o \u201eNiepodleg\u0142o\u015b\u0107 bez cenzury\u201d. Nast\u0119pnie dwustuosobowy poch\u00f3d ruszy\u0142 spod teatru w stron\u0119 pomnika Mickiewicza. Demonstranci z\u0142o\u017cyli kwiaty pod monumentem, na \u017celaznym ogrodzeniu zawieszono transparent z \u017c\u0105daniem dalszych przedstawie\u0144. W chwil\u0119 p\u00f3\u017aniej do akcji przyst\u0105pi\u0142a milicja. Zatrzymano kilkadziesi\u0105t os\u00f3b, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych dziewi\u0119\u0107 stan\u0119\u0142o przed kolegium. Chocia\u017c ci\u0119\u017car postawionych zarzut\u00f3w by\u0142 niewielki \u2013 \u201ezak\u0142\u00f3canie porz\u0105dku publicznego\u201d \u2013 kilkutysi\u0119czne grzywny stanowi\u0142y dotkliw\u0105 kar\u0119.<\/span><\/p>\n

W nast\u0119pnych dniach na terenie UW, a tak\u017ce innych sto\u0142ecznych uczelni komandosi (kt\u00f3rych grono rozrasta\u0142o si\u0119 w coraz szybszym tempie) rozpocz\u0119li zbieranie podpis\u00f3w pod petycj\u0105 do Sejmu w sprawie przywr\u00f3cenia \u201eDziad\u00f3w\u201d \u2013 \u0142\u0105cznie uzyskano poparcie blisko 3 tys. student\u00f3w. Zbierano tak\u017ce datki na op\u0142acenie grzywny uczestnik\u00f3w styczniowej manifestacji. Akcje wzorowane na warszawskiej podejmowano r\u00f3wnie\u017c w innych o\u015brodkach akademickich, m.in. we Wroc\u0142awiu i Krakowie.<\/span><\/p>\n

W obronie Michnika, Szlajfera i swob\u00f3d demokratycznych.<\/strong> Tym razem miarka si\u0119 przebra\u0142a. W\u0142adze zdecydowa\u0142y si\u0119 raz na zawsze ukr\u00f3ci\u0107 buntownicze zap\u0119dy m\u0142odzie\u017cy. Postanowiono dla przyk\u0142adu ukara\u0107 relegowaniem z uczelni Michnika i Szlajfera, jako pretekst wykorzystuj\u0105c wcze\u015bniejsze spotkanie obu student\u00f3w z zachodnim korespondentem. Decyzj\u0119 podj\u0119to bezprawnie: na szczeblu ministerstwa, z omini\u0119ciem uniwersyteckiej Komisji Dyscyplinarnej.<\/span><\/p>\n

Dla komandos\u00f3w sta\u0142o si\u0119 oczywiste, \u017ce musz\u0105 wyst\u0105pi\u0107 w obronie koleg\u00f3w. Zdawano sobie spraw\u0119, \u017ce nowa polityka w\u0142adz oznacza rych\u0142\u0105 likwidacj\u0119 jakichkolwiek swob\u00f3d na uniwersytecie. 3 marca kontestatorzy spotkali si\u0119 na urodzinach Kuronia, gdzie po d\u0142ugiej dyskusji ustalono, \u017ce wobec skali represji konieczne jest zorganizowanie manifestacji na uniwersytecie. Nast\u0119pnego dnia zacz\u0119to rozkleja\u0107 na terenie warszawskich uczelni obwieszczenia: \u201eWiec w obronie swob\u00f3d demokratycznych. Pi\u0105tek godz. 12.<\/span><\/p>\n

Dziedziniec UW. Precz z represjami! Autonomia Uniwersytetu zagro\u017cona!\u201d. Noc z 7 na 8 marca wi\u0119kszo\u015b\u0107 komandos\u00f3w stara\u0142a si\u0119 sp\u0119dzi\u0107 poza domem lub ukry\u0107 si\u0119 w akademikach. Teresa Bogucka i Irena Lasota od rana schowa\u0142y si\u0119 w budynku Instytutu Historycznego. O \u015bwicie zacz\u0119\u0142y si\u0119 ju\u017c zreszt\u0105 pierwsze zatrzymania: SB zabra\u0142a z dom\u00f3w Blumsztajna, Szlajfera, Lity\u0144skiego, w ci\u0105gu nadchodz\u0105cej doby aresztowani zostali tak\u017ce Kuro\u0144, Modzelewski i Michnik. Wkr\u00f3tce niemal wszyscy komandosi znale\u017ali si\u0119 w wi\u0119zieniu.<\/span><\/p>\n

B<\/strong>rutalna pacyfikacja wiecu 8 marca.<\/strong> 8 marca w po\u0142udnie na placu przed Bibliotek\u0105 Uniwersyteck\u0105 pojawili si\u0119 nie tylko kontestatorzy, ale te\u017c studenci zaintrygowani ulotkami z poprzednich dni. Osoby \u015bpiesz\u0105ce na zaj\u0119cia zatrzymywa\u0142y si\u0119, widz\u0105c zbiegowisko. <\/span><\/p>\n

Niekt\u00f3rzy przy\u0142\u0105czali si\u0119 do wiecu, inni stawali w pewnej odleg\u0142o\u015bci, wybieraj\u0105c rol\u0119 obserwator\u00f3w. T\u0142um na pocz\u0105tku liczy\u0142 ok. 500 os\u00f3b, by po gor\u0105cych wydarzeniach nast\u0119pnych godzin urosn\u0105\u0107 do kilku tysi\u0119cy.O dwunastej Lasota odczyta\u0142a zgromadzonym projekt rezolucji, w kt\u00f3rej domagano si\u0119 przywr\u00f3cenia Michnikowi i Szlajferowi praw studenta, a tak\u017ce umorzenia post\u0119powania dyscyplinarnego wobec innych protestuj\u0105cych. Postulaty przyj\u0119to oklaskami.<\/span><\/p>\n

Od\u015bpiewano hymn narodowy i zebranie zdawa\u0142o si\u0119 mie\u0107 ku ko\u0144cowi.Wtedy otworzy\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wna brama i od strony Krakowskiego Przedmie\u015bcia zacz\u0119\u0142y wje\u017cd\u017ca\u0107 autobusy wype\u0142nione m\u0119\u017cczyznami w \u015brednim wieku. By\u0142 to \u2013 jak g\u0142osi\u0142a p\u00f3\u017aniej propaganda \u2013 \u201eaktyw robotniczy\u201d. Dziwaczna boj\u00f3wka mia\u0142a imitowa\u0107 g\u0142os oburzonego spo\u0142ecze\u0144stwa \u2013 oto zdrowy trzon narodu przyby\u0142 ukr\u00f3ci\u0107 inteligenckie fanaberie. M\u0119\u017cczy\u017ani byli agresywni i \u2013 jak twierdzili \u015bwiadkowie \u2013 podpici. Otoczyli uczestnik\u00f3w wiecu szpalerem i zacz\u0119li wyci\u0105ga\u0107 z t\u0142umu pojedynczych student\u00f3w, kt\u00f3rym odbierali dokumenty i zamykali w autokarach. Rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 szarpanina.Po dw\u00f3ch godzinach nast\u0105pi\u0142 atak milicji. <\/span><\/p>\n

Kompania ZOMO wkroczy\u0142a od strony Krakowskiego Przedmie\u015bcia, a grupa ORMO \u2013 cywili z bia\u0142o-czerwonymi opaskami na r\u0119kawach \u2013 natar\u0142a od strony ul. Obo\u017anej. Studenci znale\u017ali si\u0119 w potrzasku. Wyj\u0105tkowo gro\u017an\u0105 broni\u0105 okaza\u0142y si\u0119 kr\u00f3tkie pa\u0142ki u\u017cywane przez boj\u00f3wkarzy \u2013 poci\u0119te na kawa\u0142ki kable \u015bredniego napi\u0119cia, kt\u00f3re z czasem wygina\u0142y si\u0119 od bicia. A bito wyj\u0105tkowo mocno, z furi\u0105, chocia\u017c studenci nie stawiali oporu. \u015awiadkowie zapami\u0119tali, \u017ce dojrzali m\u0119\u017cczy\u017ani o nalanych twarzach ze szczeg\u00f3lnym upodobaniem atakowali studentki. Wielokrotnie widziano te\u017c, jak grupy milicjant\u00f3w otaczaj\u0105 pojedynczych manifestant\u00f3w i zasypuj\u0105 gradem cios\u00f3w, a\u017c ofiara pada skulona na ziemi\u0119.<\/span><\/p>\n

Miesi\u0105c szybkiego dojrzewania.<\/strong>  To by\u0142o prze\u0142omowe do\u015bwiadczenie dla m\u0142odych inteligent\u00f3w \u2013 obywateli PRL u progu doros\u0142ego \u017cycia. Ogromna wi\u0119kszo\u015b\u0107 dorasta\u0142a w przekonaniu, \u017ce ustr\u00f3j, chocia\u017c dalece niedoskona\u0142y, w og\u00f3lnym rachunku jest racjonalny i sprawiedliwy. To z\u0142udzenie mia\u0142o run\u0105\u0107 w jednej chwili, a komunistyczne pa\u0144stwo b\u0119dzie odt\u0105d kojarzy\u0107 si\u0119 m\u0142odym z przemoc\u0105 i k\u0142amstwem. Wydarzenia 8 marca uderzy\u0142y w fundament ich wyobra\u017ce\u0144 o \u015bwiecie \u2013 w kt\u00f3rym zamierzali robi\u0107 kariery, realizowa\u0107 pasje, zak\u0142ada\u0107 rodziny, wychowywa\u0107 dzieci i cieszy\u0107 si\u0119 \u017cyciem. <\/span><\/p>\n

\u201eLudzie bardzo szybko dojrzewali \u2013 napisa\u0142 u schy\u0142ku lat 80. jeden z komandos\u00f3w Aleksander Perski. \u2013 Nagle nabierali pewno\u015bci, \u017ce istnieje ogromna sprzeczno\u015b\u0107 pomi\u0119dzy tym, co chcieli robi\u0107 w swoim \u017cyciu, w swojej nauce czy p\u00f3\u017aniejszej pracy, a tym, co wolno i na co im si\u0119 b\u0119dzie pozwala\u0142o. Ja to ju\u017c wtedy w zasadzie wiedzia\u0142em. To przecie\u017c by\u0142 pow\u00f3d, dla kt\u00f3rego zaanga\u017cowa\u0142em si\u0119 politycznie, ale przypuszczam, \u017ce du\u017ca grupa ludzi wtedy w\u0142a\u015bnie na w\u0142asnej sk\u00f3rze odczu\u0142a, z czym ma do czynienia. Przecie\u017c \u017cyli niby normalnie, studiowali i naraz okaza\u0142o si\u0119, \u017ce to wszystko tak \u0142atwo si\u0119 wali\u200a\u201d.Brutalna napa\u015b\u0107 sprawi\u0142a, \u017ce idea\u0142y w\u0105skiego kr\u0119gu komandos\u00f3w sta\u0142y si\u0119 naraz wsp\u00f3ln\u0105 spraw\u0105 spo\u0142eczno\u015bci akademickiej. Opowie\u015bci o spacyfikowaniu wiecu w ci\u0105gu najbli\u017cszych godzin obieg\u0142y ca\u0142y kraj, wzniecaj\u0105c protesty i manifestacje. Milcza\u0142y za to oficjalne media.<\/span><\/p>\n

Nazajutrz tylko dwie gazety w kr\u00f3tkich, niepodpisanych notkach donios\u0142y o ataku milicji na student\u00f3w i manifestacjach. (Komunikat o zaj\u015bciach w Warszawie nada\u0142o te\u017c w sobot\u0119 rano Polskie Radio). Przedstawiona informacja by\u0142a tendencyjna, a protestuj\u0105c\u0105 m\u0142odzie\u017c nazwano \u201eelementem chuliga\u0144skim\u201d. W odpowiedzi ju\u017c od rana na ulicach Warszawy zacz\u0119li gromadzi\u0107 si\u0119 studenci. Skandowano \u201eCa\u0142a Polska czeka na swego Dub\u010deka\u201d. W po\u0142udnie s\u0142uchacze politechniki uchwalili rezolucj\u0119, w kt\u00f3rej protestowali m.in. \u201eprzeciwko stalinowskim metodom traktowania student\u00f3w\u201d. Wznoszono okrzyki \u201ePrasa k\u0142amie\u201d, darto i palono gazety.<\/span><\/p>\n

Fale buntu.<\/strong> Manifestacje ze wzmo\u017con\u0105 si\u0142\u0105 wybuch\u0142y w poniedzia\u0142ek 11 marca. W czasie gdy w Adutorium Maximum odbywa\u0142 si\u0119 wiec zapowiedziany podczas pi\u0105tkowej manifestacji, przed bram\u0105 uniwersytetu gromadzi\u0142 si\u0119 t\u0142um m\u0142odzie\u017cy. Po po\u0142udniu do\u0142\u0105czyli do nich studenci opuszczaj\u0105cy uczelni\u0119 po uchwaleniu kolejnej w tych dniach rezolucji. G\u0119stniej\u0105cy t\u0142um ruszy\u0142 Krakowskim Przedmie\u015bciem w stron\u0119 \u015awi\u0119tokrzyskiej. Skandowano: \u201ePrasa k\u0142amie\u201d, \u201eWolno\u015b\u0107\u201d, \u201eDemokracja\u201d, \u201eWarszawa z nami\u201d, \u201eRobotnicy z nami\u201d. Poch\u00f3d dotar\u0142 a\u017c do skrzy\u017cowania z Alejami Jerozolimskimi, pod gmach KC. Dopiero tam skoncentrowanym si\u0142om ZOMO uda\u0142o si\u0119 zatrzyma\u0107 i rozproszy\u0107 manifestacj\u0119. Milicja polewa\u0142a demonstrant\u00f3w z armatek wodnych (przy temperaturze bliskiej zeru), a ca\u0142y rejon walk spowi\u0142 g\u0119sty dym gaz\u00f3w \u0142zawi\u0105cych.<\/span><\/p>\n

Tymczasem bunt rozlewa\u0142 si\u0119 na ca\u0142y kraj. Wa\u017cnym no\u015bnikiem protestu okaza\u0142y si\u0119 prywatne listy. Korespondencj\u0119 z opisami pi\u0105tkowej pacyfikacji na UW pokazywano w kr\u0119gach znajomych. Ju\u017c 9 marca na falach Radia Wolna Europa pojawi\u0142y si\u0119 relacje z zamieszek na sto\u0142ecznych ulicach. Nap\u0142yw wiadomo\u015bci ze \u017ar\u00f3de\u0142 nieoficjalnych w zestawieniu z milczeniem lub k\u0142amstwami prasy dawa\u0142y efekt piorunuj\u0105cy.<\/span><\/p>\n

Mechanizm protestu.<\/strong> Mechanizm narodzin lokalnego ruchu studenckiego plastycznie ukazuje przyk\u0142ad krakowski. Ju\u017c w niedziel\u0119 rano, 10 marca, w Domu Studenckim \u017baczek zawis\u0142y plakaty z poparciem dla protestuj\u0105cych student\u00f3w Warszawy. Potem w budynkach Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego pojawi\u0142y si\u0119 ulotki wzywaj\u0105ce do przybycia na wiec w poniedzia\u0142ek o godz. 12 na Rynku G\u0142\u00f3wnym. Pocz\u0105tkowo na miejsce przyby\u0142o nie wi\u0119cej ni\u017c 500 student\u00f3w; wi\u0119kszo\u015b\u0107 uczestnik\u00f3w stanowili stoj\u0105cy w pewnej odleg\u0142o\u015bci gapie. Z czasem t\u0142um zacz\u0105\u0142 g\u0119stnie\u0107: zgromadzeni przysuwali si\u0119, chc\u0105c s\u0142ysze\u0107 przem\u00f3wienia student\u00f3w wzywaj\u0105ce do solidarno\u015bci z m\u0142odzie\u017c\u0105 UW, m\u00f3wi\u0105ce o wolno\u015bci s\u0142owa, autonomii uniwersytet\u00f3w i potrzebie demokratyzowania ustroju.<\/span><\/p>\n

Przebieg manifestacji by\u0142 ca\u0142kowicie \u017cywio\u0142owy \u2013 ka\u017cdy, kto chcia\u0142, m\u00f3g\u0142 zabra\u0107 g\u0142os. W pewnym momencie do zebranych przem\u00f3wi\u0142 przewodnicz\u0105cy Rady Okr\u0119gowej Zrzeszenia Student\u00f3w Polskich, kt\u00f3remu mimo gwizd\u00f3w i protest\u00f3w uda\u0142o si\u0119 sk\u0142oni\u0107 uczestnik\u00f3w, by przenie\u015bli zgromadzenie do budynk\u00f3w uniwersyteckich. Blisko tysi\u0105cosobowy t\u0142um po od\u015bpiewaniu hymnu ruszy\u0142 w stron\u0119 Collegium Novum. Tam odby\u0142o si\u0119 spotkanie z rektorem Mieczys\u0142awem Klimaszewskim. Stara\u0142 si\u0119 on studzi\u0107 nastroje i pocz\u0105tkowo jego s\u0142owa spotyka\u0142y si\u0119 z \u017cyczliwym przyj\u0119ciem, sytuacja zmieni\u0142a si\u0119 jednak gwa\u0142townie, gdy rektor zacz\u0105\u0142 usprawiedliwia\u0107 dzia\u0142ania w\u0142adz. Sala gwizda\u0142a, rozleg\u0142y si\u0119 okrzyki: \u201eBzdura\u201d.<\/span><\/p>\n

Kto\u015b odczyta\u0142 rzekomy list student\u00f3w warszawskich do student\u00f3w ca\u0142ej Polski, zawieraj\u0105cy \u017c\u0105danie likwidacji ZMS jako organizacji, kt\u00f3ra \u201ezdradzi\u0142a student\u00f3w\u201d. Kto\u015b inny domaga\u0142 si\u0119 natychmiastowej likwidacji tzw. Ma\u0142ego Kodeksu Karnego. Zabieraj\u0105cy g\u0142os automatycznie stawali si\u0119 reprezentantami spo\u0142eczno\u015bci studenckiej, ruch nie przyoblek\u0142 si\u0119 jeszcze w formalne kszta\u0142ty. Propozycje i has\u0142a przyjmowano oklaskami lub odrzucano, gwi\u017cd\u017c\u0105c. Kolejni m\u00f3wcy \u017c\u0105dali proklamowania strajku okupacyjnego, co spotka\u0142o si\u0119 z oporem cz\u0119\u015bci zgromadzonych, przychylaj\u0105cych si\u0119 do zdania, \u017ce nale\u017cy zaczeka\u0107, a\u017c protest ogarnie wszystkie uczelnie Krakowa.<\/span><\/p>\n

Ostatecznie po d\u0142ugich debatach zdecydowano si\u0119 ograniczy\u0107 do uchwalenia rezolucji. Dokument powtarza\u0142 has\u0142a rzucone podczas wiecu na Rynku, zosta\u0142 jednak wzbogacony o katalog najwa\u017cniejszych postulat\u00f3w rodz\u0105cego si\u0119 ruchu studenckiego: \u201ePot\u0119piamy tendencyjno\u015b\u0107 prasy, a szczeg\u00f3lnie \u00bb\u017bycia Warszawy\u00ab i jednocze\u015bnie \u017c\u0105damy podania ca\u0142o\u015bci dzisiejszych wydarze\u0144 oraz deklaracji w prasie w niewypaczonej formie. \u017b\u0105damy przestrzegania Konstytucji PRL. \u017b\u0105damy uwolnienia aresztowanych pracownik\u00f3w nauki i student\u00f3w oraz przywr\u00f3cenia im praw studenckich. \u017b\u0105damy otwartego informowania o wszystkich sprawach publicznych, kt\u00f3re przecie\u017c bezpo\u015brednio nas dotycz\u0105. \u017b\u0105damy powo\u0142ana specjalnej komisji, w celu zbadania fakt\u00f3w i podania ich do publicznej wiadomo\u015bci. \u017b\u0105damy zagwarantowania autonomii wy\u017cszych uczelni w Polsce. \u017b\u0105damy od prasy, radia i telewizji opublikowania niniejszej rezolucji w ci\u0105gu 48 godzin\u201d.<\/span><\/p>\n

Studenckie komitety.<\/strong> Mechanizm buntu powtarza\u0142 si\u0119 we wszystkich o\u015brodkach akademickich. W pocz\u0105tkowym stadium protestu dzia\u0142acze oficjalnych organizacji m\u0142odzie\u017cowych pr\u00f3bowali przej\u0105\u0107 kontrol\u0119 nad spontanicznymi reakcjami studenckimi. Osi\u0105gn\u0119li po\u0142owiczny sukces: zgromadzeni nie pozwalali, by m\u00f3wiono za nich, godzili si\u0119 za to przenie\u015b\u0107 wiec do sal uniwersyteckich. Taki przebieg wypadk\u00f3w by\u0142 po my\u015bli zar\u00f3wno w\u0142adz uczelni, jak i lokalnych instancji partyjnych. Studenci nie zostan\u0105 pobici przez milicj\u0119 (czego pragn\u0119li unikn\u0105\u0107 profesorowie), a w mie\u015bcie nie wybuchn\u0105 zamieszki, do kt\u00f3rych mogliby do\u0142\u0105czy\u0107 mieszka\u0144cy lub \u2013 czego najbardziej obawiali si\u0119 sekretarze Komitet\u00f3w Wojew\u00f3dzkich \u2013 pracownicy wielkich zak\u0142ad\u00f3w. Jednak w aulach akademickich \u017cywio\u0142owy wiec, \u00f3w amalgamat kontestator\u00f3w i widz\u00f3w, krzep\u0142.<\/span><\/p>\n

Pojawia\u0142y si\u0119 zal\u0105\u017cki organizacji, a w nast\u0119pstwie \u2013 pr\u00f3by wyartyku\u0142owania postulat\u00f3w politycznych. Pierwszym etapem by\u0142o wy\u0142onienie przyw\u00f3dc\u00f3w. Manifestanci wybierali swoich reprezentant\u00f3w przez aklamacj\u0119. W gor\u0105cej, rewolucyjnej atmosferze wiecu wystarczy\u0142 impuls \u2013 kto\u015b wskaza\u0142 kandydata, kilka os\u00f3b wyrazi\u0142o g\u0142o\u015bno aprobat\u0119, t\u0142um podchwytywa\u0142. Najwy\u017cej cenion\u0105 kompetencj\u0105 by\u0142a umiej\u0119tno\u015b\u0107 publicznego zabrania g\u0142osu, zw\u0142aszcza je\u015bli wypowiada\u0142o si\u0119 my\u015bl podzielan\u0105 przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 zgromadzonych \u2013 np. atakuj\u0105c przedstawicieli w\u0142adzy.<\/span><\/p>\n

Kolejnym etapem, po przekszta\u0142ceniu spontanicznych zgromadze\u0144 w uniwersyteckie wiece, by\u0142y wybory komitet\u00f3w studenckich. Cia\u0142a te pe\u0142ni\u0142y zar\u00f3wno role prezydium wiec\u00f3w, jak te\u017c kolegialnego kierownictwa strajk\u00f3w. Zasiadali w nich reprezentanci student\u00f3w i wyk\u0142adowcy. W historii Marca \u201968 na szczeg\u00f3lne podkre\u015blenie zas\u0142uguje postawa rektora Uniwersytetu Wroc\u0142awskiego prof. Alfreda Jahna. Jako jedyny zwierzchnik szko\u0142y wy\u017cszej opowiedzia\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas po stronie student\u00f3w, co przyp\u0142aci\u0142 p\u00f3\u017aniej utrat\u0105 stanowiska. Nawet je\u015bli jednak w\u0142adze uczelni by\u0142y wrogo nastawione do protestuj\u0105cych (jak np. na UW), profesorowie i adiunkci z regu\u0142y solidaryzowali si\u0119 ze studentami. Wielu z nich podejmowa\u0142o dialog z reprezentantami strajkuj\u0105cych w nadziei, \u017ce uda si\u0119 zmitygowa\u0107 ich \u017c\u0105dania i nada\u0107 uchwalanym rezolucjom brzmienie akceptowalne (jak przypuszczano) dla partii. W\u015br\u00f3d kadry dydaktycznej \u017cywy by\u0142 l\u0119k przed cofni\u0119ciem swob\u00f3d akademickich, wywalczonych w Pa\u017adzierniku \u201956.<\/span><\/p>\n

W niekt\u00f3rych miastach dochodzi\u0142o do zawi\u0105zywania si\u0119 reprezentacji na poziomie ponaduczelnianym. Np. we Wroc\u0142awiu 14 marca utworzono Komisj\u0119 Organizacyjn\u0105 Wiec\u00f3w Uczelni, cia\u0142o odpowiedzialne za zredagowanie wsp\u00f3lnej rezolucji wszystkich student\u00f3w miasta.<\/span><\/p>\n

W ko\u0144cowej fazie strajk\u00f3w pojawi\u0142y si\u0119 pr\u00f3by powo\u0142ania og\u00f3lnopolskiego komitetu studenckiego. Zamiar taki \u2013 oceniany przez rz\u0105dz\u0105cych jako realne zagro\u017cenie dla stabilno\u015bci ustroju \u2013 zosta\u0142 udaremniony przez SB. \u201e25 marca br. odby\u0142o si\u0119 we Wroc\u0142awiu nielegalne spotkanie tzw. przedstawicieli nast\u0119puj\u0105cych o\u015brodk\u00f3w akademickich w kraju: wroc\u0142awskiego, warszawskiego, lubelskiego, \u0142\u00f3dzkiego, gliwickiego, krakowskiego, pozna\u0144skiego, szczeci\u0144skiego, toru\u0144skiego \u2013 czytamy w Biuletynie Dziennym MSW. \u2013 Spotkanie przygotowa\u0142a grupa wroc\u0142awska, kt\u00f3ra, dysponuj\u0105c 10 tys. z\u0142, zabezpieczy\u0142a delegatom utrzymanie i zwrot koszt\u00f3w podr\u00f3\u017cy. Uczestnicy spotkania sk\u0142adali informacje o aktualnej sytuacji w\u015br\u00f3d student\u00f3w w reprezentowanych przez siebie o\u015brodkach akademickich. Dyskutowano na temat perspektyw \u00bbruchu studenckiego\u00ab oraz konieczno\u015bci ujednolicenia kierunk\u00f3w dzia\u0142ania. Eksponowano przede wszystkim potrzeb\u0119 rozpoznawania komitet\u00f3w wojew\u00f3dzkich partii w celu ustalenia mo\u017cliwo\u015bci zdobycia poparcia dzia\u0142aczy i pracownik\u00f3w tych instancji pozytywnie ustosunkowanych do opozycyjnej dzia\u0142alno\u015bci \u015brodowisk studenckich\u201d.<\/span><\/p>\n

J\u0119zyk kontestacji.<\/strong> Studencki protest w ci\u0105gu trzech tygodni marca przeszed\u0142 ewolucj\u0119 nie tylko pod wzgl\u0119dem organizacji, ale i w zakresie j\u0119zyka. Pierwsze rezolucje stanowi\u0142y w istocie zlepek hase\u0142 z demonstracji: \u017c\u0105dano ukarania winnych, pisania prawdy w gazetach, przestrzegania konstytucji. Jednocze\u015bnie dokumenty studenckiego protestu by\u0142y pisane j\u0119zykiem wsp\u00f3\u0142graj\u0105cym z oficjaln\u0105 propagand\u0105. Po cz\u0119\u015bci by\u0142o to dzia\u0142anie z premedytacj\u0105, maj\u0105ce przekona\u0107 parti\u0119 o czystych intencjach studenckiego ruchu, ale odzwierciedla\u0142o tak\u017ce stan \u015bwiadomo\u015bci m\u0142odych ludzi. Innego j\u0119zyka po prostu nie znali. Np. rezolucja wroc\u0142awskiej Komisji Organizacyjnej Wiec\u00f3w Uczelni zaczyna\u0142a si\u0119 nast\u0119puj\u0105c\u0105 fraz\u0105: \u201eMy c\u00f3rki, synowie robotnik\u00f3w, ch\u0142op\u00f3w i inteligencji pracuj\u0105cej, studenci Wy\u017cszych Uczelni m. Wroc\u0142awia, odzyskanego dla macierzy po latach niewoli i germanizacji \u2013 zdecydowanie i \u015bwiadomie stoj\u0105cy na pozycjach socjalizmu, powodowani g\u0142\u0119bok\u0105 trosk\u0105 o dobro Pa\u0144stwa i Narodu wyst\u0119pujemy z niniejszym programem\u201d.<\/span><\/p>\n

Studencki j\u0119zyk zacz\u0105\u0142 dojrzewa\u0107 dopiero u schy\u0142ku protest\u00f3w. Uchwalona 28 marca na UW Deklaracja Ruchu Studenckiego by\u0142a ju\u017c zarysem sp\u00f3jnego programu reform politycznych, z podzia\u0142em na rozdzia\u0142y: \u201ePolityka ekonomiczna\u201d, \u201eOrganizacja spo\u0142eczna i informacja\u201d, \u201ePrawo i praworz\u0105dno\u015b\u0107\u201d. Domagano si\u0119 m.in. \u201eutworzenia legalnej organizacji m\u0142odzie\u017cowej\u201d, \u201ezniesienia cenzury\u201d, a tak\u017ce \u201epowo\u0142ania Trybuna\u0142u Konstytucyjnego, kontroluj\u0105cego zgodno\u015b\u0107 rozporz\u0105dze\u0144 i szczeg\u00f3\u0142owych akt\u00f3w w\u0142adzy z Konstytucj\u0105 i obowi\u0105zuj\u0105cymi ustawami\u201d. By\u0142y to ju\u017c postulaty jawnie antysystemowe, kwestionuj\u0105ce uprzywilejowan\u0105 pozycj\u0119 PZPR i po\u015brednio \u017c\u0105daj\u0105ce zalegalizowania opozycji politycznej.<\/span><\/p>\n

Uczestnicy i sympatycy.<\/strong> Udzia\u0142 w strajku by\u0142 wielkim prze\u017cyciem i wa\u017cn\u0105 lekcj\u0105 r\u00f3wnie\u017c dla szeregowych student\u00f3w. Wielu zapami\u0119ta\u0142o te dni jako najpi\u0119kniejsze chwile w \u017cyciu. \u201eNa mie\u015bcie by\u0142o ponuro, wsz\u0119dzie patrole milicyjne, zapach gazu \u0142zawi\u0105cego… \u2013 czytamy w anonimowej relacji z Warszawy spisanej w 1988 r. \u2013 Wszed\u0142em na teren Uniwersytetu, a tu panowa\u0142a zupe\u0142nie inna atmosfera. Atmosfera \u015bwi\u0119ta. Pito nawet alkohol, co zreszt\u0105 by\u0142o zabronione, grano na gitarach, \u015bpiewano, trwa\u0142y d\u0142ugie nocne rozmowy. To by\u0142o wspania\u0142e prze\u017cycie. Niezwykle g\u0142\u0119bokie doznanie, kt\u00f3re ju\u017c nigdy si\u0119 nie powt\u00f3rzy\u0142o. Mieli\u015bmy poczucie, \u017ce jeste\u015bmy silni, fajni, uczciwi, \u017ce chcemy, \u017ceby by\u0142o dobrze i pi\u0119knie\u201d.<\/span><\/p>\n

Wok\u00f3\u0142 strajkuj\u0105cych, oflagowanych i oplakatowanych uczelni gromadzili si\u0119 mieszka\u0144cy miast. Panowa\u0142a atmosfera solidarno\u015bci ze studentami. \u201eNa Politechnice na g\u00f3rze napis: \u00bbStrajk okupacyjny\u00ab \u2013 zanotowa\u0142 teatrolog Zbigniew Raszewski 22 marca. \u2013 Po lewej syrena i wezwanie \u00bbWarszawo, prosimy Ci\u0119 o poparcie\u00ab. Po prawej \u00bbRobotnicy, wasza sprawa jest nasz\u0105\u00ab. (…) T\u0142um du\u017cy, podaje studentom \u017cywno\u015b\u0107, papierosy, kwiaty. Wszystko to od razu w prowizorycznych windach jedzie na g\u00f3r\u0119. Publiczno\u015b\u0107 rozmaita: od robotnik\u00f3w do eleganckich pa\u0144 i pan\u00f3w. Pro\u015bci ludzie podchodz\u0105 ze swymi podarunkami do sztachet, wo\u0142aj\u0105c \u00bbTrzymajcie, ch\u0142opaki\u00ab. Damy z kwiatami \u00bbPanowie, prosz\u0119\u00ab. Na kwiaty studenci klaszcz\u0105. Od czasu do czasu skanduj\u0105 \u00bbWarszawa z nami\u00ab. W\u00f3wczas publiczno\u015b\u0107 klaszcze. Jaka\u015b za\u017cywna niewiasta podaje ponad sztachetami wielki sagan z dymi\u0105c\u0105 zup\u0105. Na to wszyscy klaszcz\u0105. Co chwila stra\u017c studencka podaje przez sztachety ulotki odbite na kserografie: informacje, wezwania do poparcia, kopie rezolucji. Publiczno\u015b\u0107 rozchwytuje te karteczki, czyta w ma\u0142ych gromadach, chowa do kieszeni\u201d.<\/span><\/p>\n

Protestuj\u0105cy studenci podejmowali wiele wysi\u0142k\u00f3w, by pozyska\u0107 za\u0142ogi fabryk. Has\u0142a \u201eRobotnicy z nami\u201d wybrzmiewa\u0142y na niejednym wiecu i manifestacji. Chocia\u017c sporo m\u0142odych robotnik\u00f3w przy\u0142\u0105cza\u0142o si\u0119 do ulicznych manifestacji, \u017cadna fabryka nie og\u0142osi\u0142a solidarno\u015bciowego strajku, a delegacji studenckich nie wpuszczano do zak\u0142ad\u00f3w pracy.<\/span><\/p>\n

Zimny prysznic Gomu\u0142ki.<\/strong> Apogeum wyst\u0105pie\u0144 akademickich przypad\u0142o na pierwsze dwa tygodnie po pi\u0105tkowym wiecu na UW. Najwi\u0119kszymi i najbardziej znacz\u0105cymi protestami by\u0142y strajk okupacyjny na uczelniach wroc\u0142awskich (14\u201316 marca), bojkot zaj\u0119\u0107 na uczelniach Krakowa, po\u0142\u0105czony z okupacj\u0105 akademik\u00f3w (14\u201320 marca), strajk w Studium Pedagogicznym w Opolu (18 marca), wreszcie strajki okupacyjne na Politechnice Warszawskiej i UW (21\u201323 marca). W tym czasie we wszystkich miastach akademickich mia\u0142y te\u017c miejsce wiece i pochody studenckie, brutalnie rozbijane przez ZOMO \u2013 do najgwa\u0142towniejszych star\u0107 dosz\u0142o w Krakowie, Poznaniu, \u0141odzi, Gda\u0144sku, Katowicach, Wroc\u0142awiu. Tysi\u0105ce os\u00f3b zatrzymano, setki znalaz\u0142y si\u0119 w areszcie.<\/span><\/p>\n

Transmitowane w ca\u0142ym kraju przem\u00f3wienie I sekretarza KC PZPR W\u0142adys\u0142awa Gomu\u0142ki z 19 marca zadzia\u0142a\u0142o jak zimny prysznic i pozbawi\u0142o m\u0142odzie\u017c z\u0142udze\u0144 co do rzeczywistych intencji kierownictwa partii oraz zburzy\u0142o wiar\u0119 w mo\u017cliwo\u015b\u0107 wynegocjowania demokratycznych reform. Ostatnia dekada marca to etap wygasania protest\u00f3w i zamierania ruchu studenckiego, chocia\u017c do pojedynczych wyst\u0105pie\u0144 i manifestacji dochodzi\u0142o jeszcze w kwietniu i na pocz\u0105tku maja.<\/span><\/p>\n

Opowie\u015bci o nadziei i rozczarowaniu.<\/strong> Wi\u0119kszo\u015b\u0107 studenckich wspomnie\u0144 z Marca to opowie\u015bci o wielkiej nadziei i wielkim rozczarowaniu, w kt\u00f3rych pobrzmiewaj\u0105 insurekcyjne mity. Marzenie o sojuszu student\u00f3w z robotnikami jest inspirowane bez w\u0105tpienia pami\u0119ci\u0105 Pa\u017adziernika, ale w dalszym planie widzimy topos powstania styczniowego: sen o wsp\u00f3lnym zrywie szlachty i ch\u0142op\u00f3w przeciwko zaborcom. Protestuj\u0105cy mieli \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce bunt uniwersytet\u00f3w nie ma szans, je\u015bli nie do\u0142\u0105cz\u0105 do niego fabryki. I jednocze\u015bnie czuli, \u017ce przegrywaj\u0105 z parti\u0105 walk\u0119 o robotnicze poparcie. Kiedy si\u0119 okaza\u0142o, \u017ce z fabryk nie nadchodzi odsiecz, do student\u00f3w dotar\u0142a \u015bwiadomo\u015b\u0107 kl\u0119ski. Entuzjazm zamieni\u0142 si\u0119 w rozgoryczenie. To do\u015bwiadczenie zaci\u0105\u017cy\u0142o na p\u00f3\u017aniejszej strategii opozycji \u2013 zar\u00f3wno powstanie Komitetu Obrony Robotnik\u00f3w, jak i udzia\u0142 marcowych kontestator\u00f3w w rewolucji Solidarno\u015bci by\u0142 form\u0105 wyci\u0105gni\u0119cia wniosk\u00f3w z 1968 r.<\/span><\/p>\n

Marcowy bunt by\u0142 w r\u00f3wnym stopniu intensywny, co kr\u00f3tkotrwa\u0142y. Uczestnik\u00f3w czeka\u0142a teraz ci\u0119\u017cka pr\u00f3ba: setki os\u00f3b zosta\u0142o zatrzymanych, dziesi\u0105tki otrzyma\u0142y sankcje prokuratorskie. Tysi\u0105ce s\u0142uchaczy skre\u015blono z list student\u00f3w, wielu otrzyma\u0142o zakaz powrotu na studia i zosta\u0142o obj\u0119tych karnym poborem do wojska. Najsurowiej w\u0142adze potraktowa\u0142y inicjator\u00f3w ca\u0142ej rewolty \u2013 \u015brodowisko komandos\u00f3w. Mi\u0119dzy listopadem 1968 a kwietniem 1969 r. na podstawie przepis\u00f3w Ma\u0142ego Kodeksu Karnego (g\u0142\u00f3wnie artyku\u0142u o \u201eudziale w tajnym zwi\u0105zku\u201d) na wi\u0119zienie skazano czterna\u015bcie os\u00f3b, wyroki waha\u0142y si\u0119 od p\u00f3\u0142tora do trzech i p\u00f3\u0142 roku.<\/span><\/p>\n

Pokolenie \u201968.<\/strong> Udzia\u0142 w protestach 1968 r. uformowa\u0142 pewne pokolenie. Dziesi\u0105tki tysi\u0119cy student\u00f3w skandowa\u0142o antyrz\u0105dowe has\u0142a, ucieka\u0142o przed milicj\u0105, uczy\u0142o si\u0119 wybiera\u0107 swoich przedstawicieli, formu\u0142owa\u0107 \u017c\u0105dania i budowa\u0107 polityczne programy. Wsp\u00f3lnie prze\u017cywane emocje \u2013 oburzenie, nadzieja, euforia, strach \u2013 sta\u0142y si\u0119 do\u015bwiadczeniem formacyjnym, determinuj\u0105cym podobie\u0144stwo politycznych wybor\u00f3w w przysz\u0142o\u015bci. Podczas uniwersyteckich wiec\u00f3w i w obliczu policyjnych represji kszta\u0142towa\u0142a si\u0119 m\u0142oda polska inteligencja, dla kt\u00f3rej Marzec by\u0142 nauk\u0105 polityki i demokracji.<\/span><\/p>\n

Rok 1968 mia\u0142 dla historii Polski konsekwencje trudne do przecenienia. \u201eInteligencja bardziej wierzy s\u0142owu ni\u017c pracuj\u0105cy \ufb01zycznie, wi\u0119c bole\u015bniej odczuwa zdrad\u0119 s\u0142owa \u2013 pisa\u0142 socjolog Jacek Kurczewski. \u2013 Z tego zawodu wyros\u0142o pokolenie dysydent\u00f3w, konspirator\u00f3w i buntownik\u00f3w cho\u0107by potencjalnych. Ziarno Marca wschodzi przecie\u017c i w Sierpniu\u201d. Uniwersyteckie wiece i rezolucje z 1968 r. sta\u0142y si\u0119 zaczynem zorganizowanej opozycji p\u00f3\u017aniejszych dekad.<\/span><\/p>\n

\n

Tekst ukaza\u0142 si\u0119 w nowym Pomocniku Historycznym <\/span>\u201eRewolta 1968\u201d, dost\u0119pnym<\/span> od 28 lutego w kioskach i w internetowym sklepie POLITYKI<\/a>.<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bunt student\u00f3w Piotr Os\u0119ka Studencka rewolta w Marcu \u201968. Jeszcze dziesi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej nic nie zapowiada\u0142o tego buntu W Polsce m\u0142odzie\u017cowa kontestacja przybra\u0142a posta\u0107 studenckiej rewolty, kt\u00f3rej fina\u0142em sta\u0142y si\u0119 wydarzenia z marca 1968 r. Bunt ten by\u0142 w r\u00f3wnym stopniu intensywny, co kr\u00f3tkotrwa\u0142y. Ale sta\u0142 si\u0119 zaczynem zorganizowanej opozycji p\u00f3\u017aniejszych dekad. Wiec na Uniwersytecie […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68335"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=68335"}],"version-history":[{"count":26,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68335\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":76680,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68335\/revisions\/76680"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=68335"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=68335"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=68335"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}