{"id":68424,"date":"2019-03-13T17:09:04","date_gmt":"2019-03-13T15:09:04","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=68424"},"modified":"2019-03-12T11:14:21","modified_gmt":"2019-03-12T09:14:21","slug":"18-09-31","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=68424","title":{"rendered":"Z \u017cyletkami na sztorc"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Z \u017cyletkami na sztorc
\nAnty\u017cydowskich pogrom\u00f3w by\u0142o w Polsce lat 30. co najmniej kilkadziesi\u0105t<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Piotr Os\u0119ka<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Pogrom w Przytyku, w marcu 1936 r., przeszed\u0142 do historii jako jeden z najkrwawszych. Jednak podobnych anty\u017cydowskich rozruch\u00f3w wydarzy\u0142o si\u0119 w Polsce lat 30. co najmniej kilkadziesi\u0105t.<\/strong><\/p>\n

Demonstracja anty\u017cydowska na Uniwersytecie Warszawskim, listopad 1936 r.<\/em><\/span><\/p>\n

Tekst zosta\u0142 opublikowany w POLITYCE w maju 2011 roku.<\/em><\/strong><\/p>\n

Napi\u0119ta atmosfera utrzymywa\u0142a si\u0119 w Przytyku ju\u017c od po\u0142owy 1935 r. Trzytysi\u0119czne miasteczko niedaleko Radomia znalaz\u0142o si\u0119 w centrum anty\u017cydowskiej akcji bojkotowej, zorganizowanej w powiecie przez Stronnictwo Narodowe. Endeckie boj\u00f3wki odgania\u0142y kupuj\u0105cych od \u017cydowskich stragan\u00f3w i wyrzuca\u0142y \u017cydowskich sprzedawc\u00f3w z rynku. Kilkakrotnie dosz\u0142o do pobicia handlarzy. \u201ePodkre\u015bli\u0107 nale\u017cy wyra\u017anie, \u017ce rzucone przez Stronnictwo has\u0142o bojkotu ekonomicznego \u017byd\u00f3w podj\u0119te zosta\u0142o w spos\u00f3b \u017cywio\u0142owy przez ca\u0142e miejscowe ch\u0142opstwo, atawistycznie wrogo ustosunkowane do \u017byd\u00f3w\u201d \u2013 pisa\u0142 w urz\u0119dowym sprawozdaniu wojewoda kielecki, dodaj\u0105c, \u017ce istniej\u0105cy stan rzeczy \u201edoprowadza do rozpaczy handlarzy zagro\u017conych u podstaw swego bytu\u201d.<\/span><\/p>\n

Doroczny jarmark wiosenny mia\u0142 si\u0119 sta\u0107 dla \u017byd\u00f3w z Przytyka \u2013 stanowi\u0105cych 90 proc. jego mieszka\u0144c\u00f3w \u2013 szans\u0105 na odrobienie strat. 9 marca 1936 r. do miasteczka zjecha\u0142o kilkaset furmanek i prawie 4 tys. ch\u0142op\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie m\u0119\u017cczyzn. R\u00f3wnie\u017c miejscowa policja przygotowa\u0142a si\u0119 na ten dzie\u0144, zwi\u0119kszaj\u0105c obsad\u0119 posterunku z 5 do 16 funkcjonariuszy. Do drugiej po po\u0142udniu panowa\u0142 spok\u00f3j. Obok kilkudziesi\u0119ciu ch\u0142opskich kram\u00f3w rozstawi\u0142o swoje stragany kilkunastu \u017byd\u00f3w. W pewnym momencie do \u017cydowskich stragan\u00f3w podszed\u0142 m\u0142ody ch\u0142opak i zacz\u0105\u0142 wykrzykiwa\u0107: \u201esw\u00f3j do swego, nie kupuj u \u017byda!\u201d, a nast\u0119pnie uderzy\u0142 protestuj\u0105cego sprzedawc\u0119.<\/span><\/p>\n

Na miejscu szybko pojawi\u0142a si\u0119 policja. Dw\u00f3ch posterunkowych usi\u0142owa\u0142o wylegitymowa\u0107 agitatora, a kiedy odm\u00f3wi\u0142, postanowili odprowadzi\u0107 go na posterunek. W obronie zatrzymanego wyst\u0105pili jednak ch\u0142opi, uzbrojeni w kamienie i orczyki. Funkcjonariusze zacz\u0119li si\u0119 wycofywa\u0107 w stron\u0119 posterunku, a agresywny i miotaj\u0105cy obelgi t\u0142um ruszy\u0142 za nimi. Zatrzyma\u0142 si\u0119 dopiero, gdy drog\u0119 zagrodzi\u0142 mu szpaler policjant\u00f3w z karabinami.<\/span><\/p>\n

Tymczasem na rynku zapanowa\u0142 chaos. Cz\u0119\u015b\u0107 ch\u0142op\u00f3w w panice pakowa\u0142a towar i odje\u017cd\u017ca\u0142a \u2013 jednak kilku podbieg\u0142o do \u017cydowskich stragan\u00f3w, zacz\u0119\u0142o je przewraca\u0107 i bi\u0107 w\u0142a\u015bcicieli.<\/span><\/p>\n

Wtedy do akcji wkroczy\u0142a grupa \u017byd\u00f3w, z kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 \u2013 zawczasu przygotowana do odparcia spodziewanych atak\u00f3w \u2013 uzbrojona by\u0142a w rewolwery i pa\u0142ki. Jak si\u0119 wydaje, ofiarami ich odwetu pad\u0142y po cz\u0119\u015bci przypadkowe osoby. W trakcie szarpaniny w w\u0105skiej uliczce kilku ch\u0142op\u00f3w zosta\u0142o pobitych; pozostali zacz\u0119li wtedy zeskakiwa\u0107 z furmanek i atakowa\u0107 \u017byd\u00f3w. W pewnym momencie pad\u0142y strza\u0142y: od kuli, wystrzelonej z okna \u017cydowskiego mieszkania, zgin\u0105\u0142 na miejscu Stanis\u0142aw Wie\u015bniak, \u017bydzi postrzelili te\u017c dw\u00f3ch innych Polak\u00f3w. Wie\u015bci o ofiarach szybko si\u0119 rozesz\u0142y i rozsierdzi\u0142y t\u0142um.<\/span><\/p>\n

Od tego momentu policja nie mia\u0142a ju\u017c szans na opanowanie biegu wydarze\u0144.<\/strong>\u201eNieopanowany i niekie\u0142znany niczym t\u0142um przechodzi\u0142 z mieszkania do mieszkania i za pomoc\u0105 dr\u0105g\u00f3w, kamieni i k\u0142onic wywa\u017ca\u0142 okiennice i okna z ramami, rozbija\u0142 meble, bi\u0142 mieszka\u0144c\u00f3w \u2013 napisano potem w urz\u0119dowej rekonstrukcji wydarze\u0144. \u2013 W trakcie tych zaj\u015b\u0107 jedna z grup m\u0142odych ch\u0142opc\u00f3w napad\u0142a na mieszkanie szewca Joska Minkowskiego, gdzie po wyrwaniu okien i zdemolowaniu urz\u0105dzenia pobili jego dzieci Gawrysia i Szmula oraz uderzeniami dr\u0105g\u00f3w bestialsko zamordowali Joska i Chaj\u0119\u201d.<\/span><\/p>\n

W pogromie zabito dwie osoby i poraniono kilkadziesi\u0105t, zniszczono dobytek (najcz\u0119\u015bciej skromny) wielu rodzin. Zaj\u015bcia trwa\u0142y niespe\u0142na godzin\u0119, po czym syty zemsty t\u0142um rozproszy\u0142 si\u0119. Przyby\u0142y w\u0142a\u015bnie z Radomia oddzia\u0142 policji by\u0142 ju\u017c w\u0142a\u015bciwie niepotrzebny. Cenzura wprowadzi\u0142a natychmiast embargo na informacje o walkach w Przytyku. Prasie pozwolono jedynie przedrukowa\u0107 lakoniczny i mocno niepe\u0142ny komunikat Polskiej Agencji Telegraficznej. Z wyja\u015bnieniem przebiegu zdarze\u0144 trzeba by\u0142o poczeka\u0107 do procesu.<\/span><\/p>\n

Na pocz\u0105tku czerwca S\u0105d Okr\u0119gowy w Radomiu przyst\u0105pi\u0142 do rozpoznawania sprawy 57 oskar\u017conych: 43 Polak\u00f3w i 14 \u017byd\u00f3w. Rekonstrukcja przebiegu wypadk\u00f3w okaza\u0142a si\u0119 jednym z najbardziej \u017cmudnych zada\u0144 w dziejach polskiego wymiaru sprawiedliwo\u015bci. Ksawery Pruszy\u0144ski pisa\u0142 w reporta\u017cu z sali s\u0105dowej: \u201eProces nie robi prawie wra\u017cenia procesu, s\u0105d nie przypomina zwyk\u0142ego s\u0105du. To jakby do laboratorium wielkiej wytw\u00f3rni filmowej przyniesiono kilkaset r\u00f3\u017cnych fotograficznych wersji tego samego wydarzenia i rozwijano je tu po wywo\u0142aniu, badaj\u0105c, na\u015bwietlaj\u0105c i kraj\u0105c.(…) Film stanie si\u0119 na chwil\u0119 straszliwie wyra\u017any: b\u0119dziemy wtedy w niskich izbach \u017cydowskiego domu, ramy jego okien ugn\u0105 si\u0119 pod ci\u0119\u017carem kamieni, troje ma\u0142ych, wystraszonych dzieci b\u0119dzie wyci\u0105ganych za nogi, w\u0142osy i g\u0142\u00f3wki spod n\u0119dznego \u0142\u00f3\u017cka, zamachn\u0105 si\u0119 nad nimi ci\u0119\u017ckie ch\u0142opskie orczyki. W ciasnym przedsionku b\u0119dzie ciemno, i znowu nie zobaczymy twarzy ludzi, kt\u00f3rzy pa\u0142kami b\u0119d\u0105 mia\u017cd\u017cyli podstaw\u0119 czaszki, ko\u015b\u0107 ciemieniow\u0105, \u017cy\u0142kowan\u0105 b\u0142\u0119kitnie wypuklizn\u0119 skroni biednego \u017cydowskiego szewca. (…) Jeszcze raz podnios\u0105 nam zmia\u017cd\u017con\u0105 i domia\u017cd\u017con\u0105 pa\u0142kami po \u015bmierci g\u0142ow\u0119 Joska Minkowskiego, ka\u017c\u0105 si\u0119 wpatrze\u0107 w to, co pozosta\u0142o z rozbitej orczykami od woz\u00f3w i przesieczonej no\u017cem czy ostrzem ch\u0142opskiej kosy g\u0142owy Chai Minkowskiej. Ale tego wszystkiego, co by\u0142o przedtem, nikt, tak jak by\u0142o, nie przedstawi. Po trzech tygodniach nie da si\u0119 nawet ustali\u0107, w jakim porz\u0105dku nale\u017cy zlepi\u0107 poszczeg\u00f3lne fragmenty straszliwego filmu\u201d.<\/span><\/p>\n

Po trzech tygodniach zapad\u0142 wyrok: trzech \u017byd\u00f3w otrzyma\u0142o kary od 6 do 8 lat wi\u0119zienia, 30 os\u00f3b zosta\u0142o skazanych na uwi\u0119zienie paromiesi\u0119czne. Co znamienne \u2013 s\u0105d nie wskaza\u0142 odpowiedzialnych za zab\u00f3jstwo ma\u0142\u017ce\u0144stwa Minkowskich. Czy werdykt podyktowany by\u0142 racjami politycznymi, czy obiektywnymi trudno\u015bciami w ustaleniu prawdy? Trudno to dzisiaj jednoznacznie rozstrzygn\u0105\u0107. Niew\u0105tpliwie sprawc\u00f3w po stronie \u017cydowskiej \u0142atwiej by\u0142o zidentyfikowa\u0107, byli bowiem mniej liczni i pos\u0142ugiwali si\u0119 charakterystyczn\u0105 broni\u0105 \u2013 rewolwerem. Polacy bili i mordowali jako zwarty t\u0142um, co utrudnia\u0142o ustalenie, kto konkretnie zada\u0142 \u015bmiertelne ciosy. Z drugiej strony, prasa socjalistyczna i \u017cydowska podnosi\u0142y, \u017ce s\u0105d ch\u0119tniej dawa\u0142 wiar\u0119 zeznaniom polskich \u015bwiadk\u00f3w, a \u0142agodne wyroki dla uczestnik\u00f3w pogromu zapad\u0142y pod naciskiem lokalnej spo\u0142eczno\u015bci i mia\u0142y nie tyle uczyni\u0107 zado\u015b\u0107 sprawiedliwo\u015bci, ile oddali\u0107 gro\u017ab\u0119 ch\u0142opskich rozruch\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Werdykt s\u0105du przez cz\u0119\u015b\u0107 opinii publicznej odebrany zosta\u0142 jako skandaliczny i sankcjonuj\u0105cy anty\u017cydowsk\u0105 przemoc, natomiast prasa nacjonalistyczna przyj\u0119\u0142a go z umiarkowan\u0105 satysfakcj\u0105.<\/span><\/p>\n

Legitymacja \u017cydowskiego studenta UW z wbit\u0105 piecz\u0119ci\u0105 ‘miejsce w \u0142awkach nieparzystych.<\/em><\/span><\/p>\n

W tym samym 1936 r. dosz\u0142o jeszcze do pogrom\u00f3w w Mi\u0144sku Mazowieckim i My\u015blenicach.<\/strong> W maju 1937 r. po ulicach Brze\u015bcia rozesz\u0142a si\u0119 wie\u015b\u0107 o \u015bmierci policjanta, kt\u00f3ry nakrywszy nielegaln\u0105 jatk\u0119 \u017cydowsk\u0105, zosta\u0142 pchni\u0119ty przez rze\u017anika no\u017cem. W atmosferze podminowanej antysemickimi has\u0142ami wydarzenie to zadzia\u0142a\u0142o jak detonator. Najpierw dosz\u0142o do ataku na \u017cydowskie stragany na rynku, nast\u0119pnie t\u0142um, podzielony na kilka grup, ruszy\u0142 w miasto. \u201eWypadki dnia 13 maja mia\u0142y charakter wybitnie anty\u017cydowski \u2013 czytamy w sprawozdaniu kontrwywiadu wojskowego. \u2013 Nawet najciemniejsze indywidua, demoluj\u0105ce sklepy czy wybijaj\u0105ce szyby wykrzykiwa\u0142y od czasu do czasu \u00bbNiech \u017cyje Polska chrze\u015bcija\u0144ska! Bij \u017byd\u00f3w\u00ab. (…) Ka\u017cdy policjant, kt\u00f3ry energicznie dzia\u0142a\u0142, by\u0142 obrzucany epitetami w rodzaju \u00bb\u017cydowski wojtek\u00ab, \u00bb\u017cydowski parobek\u00ab. Poniewa\u017c \u015blubna \u017cona prezydenta miasta W\u00f3jcika Mariana jest \u017byd\u00f3wk\u0105 z Brze\u015bcia, przeto i o tym ulica nie zapomnia\u0142a. Podekscytowane rozruchami baby przypomina\u0142y niekiedy sobie prezydenta i wykpiwa\u0142y: \u00bbDo W\u00f3jcika chod\u017amy! \u017byd\u00f3wk\u0119 u siebie przetrzymuje. Do niego k…a jego ma\u0107 chod\u017amy\u00ab\u201d. W efekcie pogromu 50 \u017byd\u00f3w trafi\u0142o do szpitala, a ponad 800 domostw i warsztat\u00f3w zosta\u0142o zrujnowanych.<\/span><\/p>\n

Szacuje si\u0119, \u017ce w latach 1935\u201338 w wyniku zaj\u015b\u0107 anty\u017cydowskich rannych zosta\u0142o 1300 \u017byd\u00f3w w ponad 150 miastach i miasteczkach. T\u0142em agresji by\u0142y najcz\u0119\u015bciej has\u0142a bojkotu ekonomicznego, przy czym opr\u00f3cz masowych, spontanicznie wybuchaj\u0105cych rozruch\u00f3w regularnie dochodzi\u0142o te\u017c do planowych akt\u00f3w terroryzmu. Boj\u00f3wkarze SN lub ONR urz\u0105dzali rajdy po mie\u015bcie, t\u0142ukli szyby w \u017cydowskich sklepach, rzucali bomby, bili sprzedawc\u00f3w i kupuj\u0105cych. Skala zjawiska jest stosunkowo \u0142atwa do oszacowania, gdy\u017c o ka\u017cdym incydencie z satysfakcj\u0105 donosi\u0142a prasa nacjonalistyczna.<\/span><\/p>\n

Krew la\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na uniwersytetach. Od pocz\u0105tku lat 30. narodowcy domagali si\u0119 zamkni\u0119cia m\u0142odzie\u017cy \u017cydowskiej wst\u0119pu na wy\u017csze uczelnie, \u017c\u0105dali tak\u017ce, by ci, kt\u00f3rzy ju\u017c studiuj\u0105, zajmowali miejsca w wydzielonej cz\u0119\u015bci sal wyk\u0142adowych \u2013 tzw. getcie \u0142awkowym. Boj\u00f3wki Sekcji Akademickiej SN bi\u0142y student\u00f3w \u017cydowskich pr\u00f3buj\u0105cych siada\u0107 gdzie indziej. Zw\u0142aszcza na uczelniach warszawskich, wile\u0144skich i lwowskich do podobnych krwawych eksces\u00f3w dochodzi\u0142o w latach 1935\u201338 niemal codziennie.<\/span><\/p>\n

\u0141amy prasy narodowej i syjonistycznej z tego okresu wype\u0142nione s\u0105 opisami napad\u00f3w, pogoni, zn\u0119cania si\u0119. Z gazetowych relacji mo\u017cemy si\u0119 dowiedzie\u0107, jakiego rodzaju obra\u017cenia odnosili \u017bydzi z r\u0105k M\u0142odzie\u017cy Wszechpolskiej i cz\u0142onk\u00f3w ONR. Narodowcy najcz\u0119\u015bciej uzbrojeni byli w drewniane laski (noszone przez cz\u0142onk\u00f3w studenckich korporacji), czasami naje\u017cone osadzonymi na sztorc \u017cyletkami \u2013 st\u0105d rozbite g\u0142owy i g\u0142\u0119bokie ci\u0119cia na twarzach i r\u0119kach. Du\u017cy procent ofiar wymaga\u0142 pomocy pogotowia ratunkowego \u2013 bywa\u0142o, \u017ce w okresach szczeg\u00f3lnego wzmo\u017cenia napa\u015bci karetki dy\u017curowa\u0142y na okalaj\u0105cych uniwersytety ulicach.<\/span><\/p>\n

Rynek w Przytyku, lata 30.<\/em><\/span><\/p>\n

Nat\u0119\u017cenie akt\u00f3w przemocy budzi\u0142o sprzeciw nawet w\u015br\u00f3d polityk\u00f3w dalekich od lewicowych sympatii.<\/strong> Stanis\u0142aw Grabski, jeden z przyw\u00f3dc\u00f3w obozu narodowego u progu niepodleg\u0142o\u015bci, zanotowa\u0142 w pami\u0119tnikach: \u201eW latach 1937 i 1938 widzia\u0142em coraz ja\u015bniej, \u017ce antysemicka akcja m\u0142odzie\u017cy wszechpolskiej zatruwa jej dusz\u0119 jadem i\u015bcie poga\u0144skiego nacjonalizmu (…) Organizowane by\u0142y te wybryki w ten spos\u00f3b, \u017ce na Uniwersytet [Lwowski] przychodzi\u0142y boj\u00f3wki z\u0142o\u017cone ze student\u00f3w Politechniki i one wyrzuca\u0142y \u017cydowskich s\u0142uchaczy z \u0142awek, kt\u00f3re zajmowali polscy akademicy, do \u00bbgetta \u0142awkowego\u00ab albo i ca\u0142kiem z sal wyk\u0142adowych, przy czym opieraj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w bito pa\u0142kami a\u017c do silnego ich pokrwawienia, niejednokrotnie te\u017c grupy bojowc\u00f3w przerywa\u0142y wyk\u0142ady, wzywaj\u0105c student\u00f3w do natychmiastowego udania si\u0119 na wiec akademicki, samowolnie, bez zezwolenia rektora, zwo\u0142any\u201d.<\/span><\/p>\n

Jesieni\u0105 1936 r. g\u0142o\u015bny sta\u0142 si\u0119 artyku\u0142 Marii D\u0105browskiej \u201eWstyd doroczny\u201d, zawieraj\u0105cy protest i apel pisarki: \u201eKa\u017cdy pocz\u0105tek roku akademickiego przynosi we wszystkich prawie miastach Polskich rozp\u0119tanie si\u0119 eksces\u00f3w anty\u017cydowskich, ur\u0105gaj\u0105cych ju\u017c nie tylko cywilizacji, ale najelementarniejszym uczuciom ludzkim i obywatelskim. (…) Czy\u017c ten, co pa\u0142k\u0119, n\u00f3\u017c, kastet i ukryty w teczce studenckiej \u0142om \u017celazny uczyni\u0142 dzi\u015b symbolem polskiego akademika, jest w stanie, je\u017celi nie zrozumie\u0107, to bodaj odczu\u0107 s\u0142owa, dyktowane przez uczciwo\u015b\u0107 i ci\u0119\u017ck\u0105 trosk\u0119 obywatelsk\u0105\u201d.<\/span><\/p>\n

\u201eWszechpolak\u201d napisa\u0142 w\u00f3wczas w odpowiedzi: \u201eNie straszcie nas kultur\u0105, bo zobaczycie, \u017ce r\u00f3\u017cnimy si\u0119 zupe\u0142nie, \u017ce nie mi\u0119kki fotel klubowy, czy wygoda kawiarnianego stolika, ale moc ducha \u2013 cho\u0107by w brutalnych wyra\u017cona formach \u2013 jest naszym idea\u0142em!\u201d.<\/span><\/p>\n

Dzia\u0142ania boj\u00f3wek nie by\u0142y z pewno\u015bci\u0105 incydentalne, ale jeszcze bardziej wszechobecna by\u0142a towarzysz\u0105ca im antysemicka propaganda. Has\u0142o \u201eod\u017cydzenia Polski\u201d sta\u0142o si\u0119 w tym czasie naczelnym postulatem obozu narodowego \u2013 programem w niesko\u0144czono\u015b\u0107 rozwijanym i uzasadnianym na \u0142amach prasy nacjonalistycznej i w niekt\u00f3rych tytu\u0142ach katolickich, takich jak \u201eMa\u0142y Dziennik\u201d, wysokonak\u0142adowe pismo wydawane przez franciszka\u0144ski Niepokalan\u00f3w. Domagano si\u0119 wprowadzenia \u201eparagrafu aryjskiego\u201d we wszystkich urz\u0119dach, szko\u0142ach oraz instytucjach u\u017cyteczno\u015bci publicznej. Postulowano odebranie \u017bydom maj\u0105tk\u00f3w, praw obywatelskich, zakazanie pisania po polsku i \u201eoczyszczenie kultury narodowej z \u017cydowskich nalecia\u0142o\u015bci\u201d. Ksi\u0105dz Stanis\u0142aw Trzeciak, jeden z g\u0142\u00f3wnych ekspert\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a od spraw judaizmu, demaskowa\u0142 przyrodzone \u017bydom nieprawo\u015bci jako wynikaj\u0105ce z \u201eetyki Talmudu\u201d i pisa\u0142, \u017ce \u201e\u017byd nawet chrzczony, \u017bydem w duszy zostaje\u201d. Przez \u0142amy prasy przetoczy\u0142a si\u0119 fala artyku\u0142\u00f3w \u017c\u0105daj\u0105cych \u201eod\u017cydzenia\u201d park\u00f3w miejskich, kolei, k\u0105pielisk i dom\u00f3w wczasowych, by Polacy nie musieli znosi\u0107 widoku \u201ebudz\u0105cych obrzydzenie cha\u0142atowych spacerowicz\u00f3w\u201d.<\/span><\/p>\n

W po\u0142owie lat 30. w publicystyce nacjonalistycznej coraz cz\u0119\u015bciej pojawia si\u0119 s\u0142owo getto.<\/strong> Pierwotnie odwo\u0142ywano si\u0119 do tego poj\u0119cia, \u017c\u0105daj\u0105c nadania \u017bydom statusu obywateli drugiej kategorii, jednak z czasem zacz\u0119to przypomina\u0107 o jego pierwotnym znaczeniu, wychwalaj\u0105c usankcjonowan\u0105 niegdy\u015b przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 instytucj\u0119 zamkni\u0119tej dzielnicy mieszkaniowej. \u201eDzi\u0119ki akcji Stronnictwa Narodowego jest te\u017c dzi\u015b, jak nigdy, na czasie has\u0142o \u2013 \u017bydzi do getta. My \u017byd\u00f3w z Polski ca\u0142kiem usuniemy \u2013 zapowiada\u0142 \u201eWszechpolak\u201d we wrze\u015bniu 1937 r. \u2013 Dla przest\u0119pc\u00f3w s\u0105 wi\u0119zienia. Odgrodzone od \u017cycia wysokim murem, zakratowane, pozamykane i pilnie strze\u017cone. Wi\u0119\u017aniowie chodz\u0105 w ubraniach odr\u00f3\u017cniaj\u0105cych ich od otoczenia. Je\u015bli si\u0119 ich wypuszcza na zewn\u0105trz, to pod opiek\u0105 i o specjalnej porze. Dla chorych na zara\u017aliwe choroby, dla tr\u0119dowatych s\u0105 stworzone warunki, kt\u00f3re reszty spo\u0142ecze\u0144stwa nie nara\u017caj\u0105 na skutki zetkni\u0119cia z nimi. Nie mo\u017cna tu robi\u0107 wyj\u0105tk\u00f3w. I nie wolno dopuszcza\u0107 do tego, \u017ceby ci tr\u0119dowaci w \u017cyciu spo\u0142ecze\u0144stwa rej wodzili. (…) Trzeba ich odgrodzi\u0107 od nas! Drutu! Drutu! Kolczastego drutu i \u017bydzi do getta!\u201d.<\/span><\/p>\n

Rok p\u00f3\u017aniej na ulicach miast i miasteczek pojawi\u0142y si\u0119 kolorowe plakaty \u201e\u017bydzi do getta\u201d. Pod rysunkiem przedstawiaj\u0105cym miot\u0142\u0119 zgarniaj\u0105c\u0105 mrowie ma\u0142ych postaci o charakterystycznych wydatnych nosach napisano: \u201e\u00bbGetto\u00ab \u2013 to zamkni\u0119ty teren, gdzie \u017bydom wolno \u017cy\u0107 i zarobkowa\u0107. Dop\u00f3ki \u017byd\u00f3w ca\u0142kowicie z Polski nie usuniemy, trzeba im we wszystkich dziedzinach \u017cycia polskiego wyznaczy\u0107 \u00bbGetto\u00ab\u201d. Poprzez artyku\u0142y, plakaty, ulotki \u2013 a tak\u017ce wyst\u0105pienia endeckich polityk\u00f3w na wiecach, organizowanych w miastach i miasteczkach \u2013 antysemickie klisze przes\u0105cza\u0142y si\u0119 do spo\u0142ecznej wyobra\u017ani. Nacjonalistyczna agitacja by\u0142a odpowiedzialna nie tylko za awantury na jarmarkach, Przytyk, Brze\u015b\u0107 i getto \u0142awkowe, ale tak\u017ce \u2013 za odcz\u0142owieczenie wizerunku \u017byd\u00f3w. W gazetach i na plakatach pojawi\u0142y si\u0119 krzykliwe grafiki operuj\u0105ce prostymi skojarzeniami: brud \u2013 wszy \u2013 \u017bydzi \u2013 tyfus. \u201eDzielnica \u017cydowska gniazdem tyfusu w Warszawie!\u201d \u2013 grzmia\u0142 w tytule \u201eWarszawski Dziennik Narodowy\u201d. Ta sama gazeta domaga\u0142a si\u0119 w 1939 r. urz\u0105dzania przymusowych k\u0105pieli dla \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Najbardziej radykalny by\u0142 pod tym wzgl\u0119dem j\u0119zyk \u201eFalangi\u201d. \u201eNalewki czekaj\u0105 dezynfekcji \u2013 pisa\u0142 tygodnik w 1938 r. \u2013 Tylko \u017ce tam ju\u017c nie p\u0142oty, ale ca\u0142e domy, bloki, ulice trzeba burzy\u0107 (…). I wrz\u0105tku nie \u017ca\u0142owa\u0107, bo to wszystko brudne, zaplute, za\u017cydzone i parszywe (…). M\u00f3wi\u0105 nawet, \u017ce jest to jedyna dzielnica w Warszawie, dla kt\u00f3rej \u017caden nalot samolotowy nie jest gro\u017any. Najci\u0119\u017csza bomba zawi\u015bnie w powietrzu (…) taka tam ci\u0119\u017cka atmosfera. A je\u015bli te wszystkie czarne republikany, karaluchy, demokraty cha\u0142atowe i pluskwy zechc\u0105 rozle\u017a\u0107 si\u0119 po ca\u0142ej stolicy \u2013 dam jeszcze jedn\u0105 rad\u0119 (…). Otoczy\u0107 Nalewki wysokim murem. Zawali\u0107 wszystkie przej\u015bcia kamieniami\u201d.<\/span><\/p>\n

Komentuj\u0105c podobne artyku\u0142y, socjalistyczny \u201eRobotnik\u201d pisa\u0142: \u201eJest to po\u015brednia apoteoza pogrom\u00f3w! Apetyty antysemit\u00f3w endeckich rosn\u0105: wkr\u00f3tce zapewne wyst\u0105pi\u0105 z projektem powszechnego wyt\u0119pienia \u017byd\u00f3w przy pomocy gaz\u00f3w\u201d.<\/span><\/p>\n

Z pewno\u015bci\u0105 radykalny antysemityzm narodowc\u00f3w trzeba widzie\u0107 w kontek\u015bcie panuj\u0105cej w II RP kultury politycznej, zdominowanej przez krzykliwe has\u0142a i programy, cz\u0119sto zupe\u0142nie fantastyczne i niemaj\u0105ce pokrycia w rzeczywisto\u015bci. Nawet je\u015bli endecy z sympati\u0105 pisali o anty\u017cydowskiej polityce Hitlera, w Polsce nie by\u0142o ustaw norymberskich ani nocy kryszta\u0142owej. Czy jednak retoryka nienawi\u015bci wobec \u017byd\u00f3w, tak mocno obecna w \u017cyciu politycznym i spo\u0142ecznym lat 30., pozosta\u0142a bez wp\u0142ywu na postawy Polak\u00f3w wobec \u017byd\u00f3w w okresie okupacji? Trudno nie postawi\u0107 tego pytania.<\/span><\/p>\n

\n

Autor jest adiunktem w Instytucie Studi\u00f3w Politycznych PAN<\/strong>.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Z \u017cyletkami na sztorc Anty\u017cydowskich pogrom\u00f3w by\u0142o w Polsce lat 30. co najmniej kilkadziesi\u0105t Piotr Os\u0119ka Pogrom w Przytyku, w marcu 1936 r., przeszed\u0142 do historii jako jeden z najkrwawszych. Jednak podobnych anty\u017cydowskich rozruch\u00f3w wydarzy\u0142o si\u0119 w Polsce lat 30. co najmniej kilkadziesi\u0105t. Demonstracja anty\u017cydowska na Uniwersytecie Warszawskim, listopad 1936 r. Tekst zosta\u0142 opublikowany w POLITYCE […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68424"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=68424"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68424\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":68448,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68424\/revisions\/68448"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=68424"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=68424"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=68424"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}