{"id":68615,"date":"2019-03-19T17:09:18","date_gmt":"2019-03-19T15:09:18","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=68615"},"modified":"2019-03-19T07:50:52","modified_gmt":"2019-03-19T05:50:52","slug":"26-09-33","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=68615","title":{"rendered":"\u017bydzi na Dolnym \u015al\u0105sku. Nowe \u017cycie i exodus"},"content":{"rendered":"
<\/a>\u017bydzi na Dolnym \u015al\u0105sku. Nowe \u017cycie i exodus<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Tomasz Wysocki<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

<\/p>\n

Prawie sto tysi\u0119cy os\u00f3b narodowo\u015bci \u017cydowskiej osiedli\u0142o si\u0119 po drugiej wojnie na Dolnym \u015al\u0105sku. Dla jednych mia\u0142 to by\u0107 nowy dom, inni tylko zatrzymali si\u0119 tu w drodze do nowego pa\u0144stwa Izrael. Opowiadaj\u0105 o nich arcyciekawa wystawa \u201eKu nowemu \u017cyciu. \u017bydzi na Dolnym \u015al\u0105sku w latach 1945-1970\u201d w Muzeum Etnograficznym i towarzysz\u0105ca jej ksi\u0105\u017cka.<\/strong><\/p>\n

Tytu\u0142 wystawy \u201eKu nowemu \u017cyciu\u201d to cytat z publikacji Jakuba Egita, przewodnicz\u0105cego Wojew\u00f3dzkiego Komitetu \u017byd\u00f3w na Dolnym \u015al\u0105sku. Wydana w 1947 r. pokazywa\u0142a dorobek osiedla \u017cydowskiego na Dolnym \u015al\u0105sku. – Jeszcze wtedy wiele os\u00f3b wierzy\u0142o, \u017ce tu na Dolnym \u015al\u0105sku to nowe \u017cycie \u017cydowskie mo\u017cna budowa\u0107 we wszystkich jego aspektach – m\u00f3wi Tamara W\u0142odarczyk, wsp\u00f3\u0142kuratorka wystawy.<\/span><\/p>\n

Po 1945 r. na Dolny \u015al\u0105sk przyjechali przede wszystkim obywatele przedwojennej Polski, kt\u00f3rzy w 1939 roku uciekli przed Niemcami do Zwi\u0105zku Radzieckiego.<\/span><\/p>\n

– To by\u0142o zr\u00f3\u017cnicowane \u015brodowisko pod wieloma wzgl\u0119dami, i je\u015bli chodzi o ich pogl\u0105dy polityczne, pochodzenie, zamo\u017cno\u015b\u0107, stosunek do religii i tradycji \u017cydowskiej, wykszta\u0142cenie \u2013 m\u00f3wi kuratorka.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi Dolny \u015al\u0105sk nazwali osiedlem (w sumie zamieszkali w ponad 40 miejscowo\u015bciach, tak\u017ce na Ziemi Lubuskiej – w \u017barach, Przemkowie i w Nowej Soli), bo w po\u0142udniowo- zachodniej Polsce by\u0142o ich najwi\u0119cej. Zamieszkali m.in. we Wroc\u0142awiu, Dzier\u017coniowie, \u015awidnicy, Wa\u0142brzychu, Legnicy, K\u0142odzku, Bielawie.<\/span><\/p>\n

Fot. Wystawa “\u017bydzi na Dolnym \u015al\u0105sku w latach 1945-1970” w Muzeum Etnograficznym<\/em><\/span><\/p>\n

– Jeszcze zanim ruszy\u0142y przesiedlenia ze Wschodu, Dolny \u015al\u0105sk jako miejsce osiedlenia si\u0119 wskazali sami \u017bydzi. To by\u0142 pomys\u0142 os\u00f3b, kt\u00f3re trafi\u0142y tu zaraz po wojnie, mi\u0119dzy innymi by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w oboz\u00f3w koncentracyjnych, mi\u0119dzy innymi Gross-Rosen i jego filii – m\u00f3wi Tamara W\u0142odarczyk. – Dla cz\u0119\u015bci \u015brodowiska \u017cydowskiego by\u0142o wa\u017cne, \u017ce Dolny \u015al\u0105sk graniczy\u0142 z Czechos\u0142owacj\u0105, bo my\u015bleli o wyje\u017adzie z kraju na sta\u0142e.<\/span><\/p>\n

Na Dolnym \u015al\u0105sku mogli zaczyna\u0107 nowe \u017cycie, bo nie by\u0142o takiego obci\u0105\u017cenia jak w ich rodzinnych miejscowo\u015bciach. Tam nie mieli do kogo i do czego wraca\u0107. Ich domy by\u0142y zaj\u0119te przez polskich s\u0105siad\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Dziewi\u0119\u0107 synagog<\/strong><\/p>\n

Na wystawie jest symboliczne zdj\u0119cie. Grupa dzieci – ocalonych z le\u015bnych bunkr\u00f3w, jaki opisywali je autorzy fotografii – stoi na dzisiejszej ul. W\u0142odkowica, a w tle wida\u0107 gmach \u017bydowskiego Seminarium Teologicznego za\u0142o\u017conego w Breslau w drugiej po\u0142owie XIX wieku. W powojennej rzeczywisto\u015bci nie nawi\u0105zywano do tradycji, kultury i osi\u0105gni\u0119\u0107 przedwojennej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. Pogrom Nocy Kryszta\u0142owej i nast\u0119pne kilka lat rz\u0105d\u00f3w nazist\u00f3w przetrwa\u0142o zaledwie dziewi\u0119\u0107 synagog. Garstka niemieckich \u017byd\u00f3w, kt\u00f3ra wr\u00f3ci\u0142a do swoich dom\u00f3w po 1945 r., zosta\u0142a przez polskie w\u0142adze potraktowana jak inni Niemcy i wysiedlona.<\/span><\/p>\n

\u017bycie \u017cydowskie dynamicznie si\u0119 rozwija\u0142o. Powstawa\u0142y szko\u0142y, teatry, kluby sportowe. Na Dolnym \u015al\u0105sku dzia\u0142a\u0142o ok. 30 klub\u00f3w sportowych. Grano w pi\u0142k\u0119 no\u017cn\u0105, uprawiano boks, tenis sto\u0142owy.<\/span><\/p>\n

Kwit\u0142o \u017cycie religijne, tak\u017ce dzi\u0119ki niezwyk\u0142ym postaciom. \u2013 Jedn\u0105 z nich by\u0142 rabin Moj\u017cesz Halbersberg. Pochodzi\u0142 z Lublina, by\u0142 legionist\u0105. Zamieszka\u0142 w Wa\u0142brzychu, zajmowa\u0142 si\u0119 poszukiwaniem i pomaganiem dzieciom \u017cydowskim zaginionym w czasie wojny – opowiada Tamara W\u0142odarczyk.<\/span><\/p>\n

Fot. Wystawa “\u017bydzi na Dolnym \u015al\u0105sku w latach 1945-1970” w Muzeum Etnograficznym<\/em><\/span><\/p>\n

W 1950 r. powsta\u0142o Towarzystwo Spo\u0142eczno-Kulturalne \u017byd\u00f3w (TSK\u017b). By\u0142a to \u015bwiecka organizacja, kt\u00f3ra mia\u0142a przej\u0105\u0107 rol\u0119 organizatora \u017cycia spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w Polsce. \u2013 Jej liderami byli dzia\u0142acze komunistyczni, ale nie przekre\u015bla to olbrzymich zas\u0142ug dla podtrzymania kultury i innych form \u017cycia \u017cydowskiego – opowiada Tamara W\u0142odarczyk.<\/span><\/p>\n

Firmowa\u0142o np. wydawnictwa w j\u0119zyku jidysz. W swojej ofercie mia\u0142 m.in. k\u00f3\u0142ka zainteresowa\u0144 dla dzieci i doros\u0142ych, teatry, spotkania z pisarzami, czytelnie prasy, zespo\u0142y bigbitowe.<\/span><\/p>\n

Dzia\u0142a\u0142y sp\u00f3\u0142dzielnie pracy, kt\u00f3re by\u0142y finansowane i wyposa\u017cane m.in. przez organizacj\u0119 pomocow\u0105 Joint.<\/span><\/p>\n

Po pogromie w Kielcach<\/strong><\/p>\n

W lipcu 1946 r. w Kielcach grupa mieszka\u0144c\u00f3w i \u017co\u0142nierzy zamordowa\u0142a 42 \u017byd\u00f3w. Pretekstem by\u0142a plotka o porwaniu przez nich 8-letniego polskiego ch\u0142opca.<\/span><\/p>\n

– Panika emigracyjna wybuch\u0142a bardzo szybko. \u017bydzi uznali, \u017ce pa\u0144stwo polskie nie jest w stanie zapewni\u0107 im bezpiecze\u0144stwa. Po Holocau\u015bcie mo\u017cna zrozumie\u0107 ten strach – m\u00f3wi Tamara W\u0142odarczyk. – Przez granic\u0119 ruszy\u0142a fala uchod\u017ac\u00f3w, po\u0142o\u017cenie Dolnego \u015al\u0105ska im sprzyja\u0142o. Najpierw uciekali do Czechos\u0142owacji, a potem najcz\u0119\u015bciej trafiali do oboz\u00f3w dla os\u00f3b przesiedlonych. Pomagali im syjoni\u015bci, kt\u00f3rzy namawiali do wyjazdu na Bliski Wsch\u00f3d, mimo \u017ce pa\u0144stwo Izrael jeszcze nie istnia\u0142o.<\/span><\/p>\n

Kolejna fala emigracji nast\u0105pi\u0142a po powstaniu pa\u0144stwa Izrael w 1948 r.<\/span><\/p>\n

Fot. Wystawa “\u017bydzi na Dolnym \u015al\u0105sku w latach 1945-1970” w Muzeum Etnograficznym<\/em><\/span><\/p>\n

Potem \u201ealija gomu\u0142kowska\u201d, w drugiej po\u0142owie lat 50., kiedy wyjecha\u0142o kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy os\u00f3b. \u2013 Jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych przyczyn by\u0142 antysemityzm \u2013 m\u00f3wi kuratorka wystawy. \u2013 I ostatnia fala w 1968 roku, kt\u00f3r\u0105 na wystawie pokazujemy na podstawie los\u00f3w kilku bardzo ciekawych os\u00f3b, m.in. publicysty i autora film\u00f3w dokumentalnych Leo Kantora i poety i satyryka Natana Tenenbauma.<\/span><\/p>\n

Wyjazd rabina<\/strong><\/p>\n

W 1966 r. z Wroc\u0142awia wyjecha\u0142 ostatni rabin Uszer Zibes. Wed\u0142ug szacunkowych danych Dolny \u015al\u0105sk opu\u015bci\u0142o oko\u0142o trzech tysi\u0119cy os\u00f3b.<\/span><\/p>\n

– \u017bycie \u017cydowskie zosta\u0142o powa\u017cnie os\u0142abione. Wyjecha\u0142 rabin, ale zostali \u017bydzi. Byli ci, co dzia\u0142ali w organizacjach \u017cydowskich, ale tak\u017ce ci poza oficjalnymi strukturami, kt\u00f3rzy czuli si\u0119 \u017bydami i swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 podtrzymywali – m\u00f3wi Tamara W\u0142odarczyk. – Te organizacje \u017cydowskie przetrwa\u0142y najgorsze lata 70. i 80. I po 1989 roku \u017cycie \u017cydowskie zacz\u0119\u0142o si\u0119 odradza\u0107. Dzisiaj w gminie \u017cydowskiej we Wroc\u0142awiu jest ok. 350 os\u00f3b. Dzia\u0142a Towarzystwo Spo\u0142eczno-Kulturalne \u017byd\u00f3w i inne organizacje.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u017bydzi na Dolnym \u015al\u0105sku. Nowe \u017cycie i exodus Tomasz Wysocki Prawie sto tysi\u0119cy os\u00f3b narodowo\u015bci \u017cydowskiej osiedli\u0142o si\u0119 po drugiej wojnie na Dolnym \u015al\u0105sku. Dla jednych mia\u0142 to by\u0107 nowy dom, inni tylko zatrzymali si\u0119 tu w drodze do nowego pa\u0144stwa Izrael. Opowiadaj\u0105 o nich arcyciekawa wystawa \u201eKu nowemu \u017cyciu. \u017bydzi na Dolnym \u015al\u0105sku w […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68615"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=68615"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68615\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":68663,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68615\/revisions\/68663"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=68615"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=68615"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=68615"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}