{"id":69169,"date":"2019-04-27T16:09:16","date_gmt":"2019-04-27T14:09:16","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=69169"},"modified":"2019-04-27T16:33:32","modified_gmt":"2019-04-27T14:33:32","slug":"15-05-35","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=69169","title":{"rendered":"\u017bydowscy \u017co\u0142nierze gen. Andersa"},"content":{"rendered":"
\u017bydowscy \u017co\u0142nierze gen. Andersa<\/strong><\/span><\/a><\/h5>\n

dr Janusz Wr\u00f3bel<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Menachem Begin (w centrum, w okularach) \u2013 \u017co\u0142nierz Armii Andersa, premier Izraela w latach 1977\u20131983, Zdj\u0119cie z 1949 roku. \u0179r\u00f3d\u0142o: East News<\/em><\/span><\/p>\n

\u017bo\u0142nierze pochodzenia \u017cydowskiego w Armii Andersa cieszyli si\u0119 tymi samymi prawami, co rdzenni Polacy. R\u00f3wno\u015b\u0107 ta nie by\u0142a tylko czcz\u0105 deklaracj\u0105 dow\u00f3dc\u00f3w i w\u0142adz cywilnych, lecz znalaz\u0142a wyraz w praktyce.<\/strong>
\n<\/span><\/p>\n

W latach 1939\u20131941 obywatele polscy zamieszkali w Polsce Wschodniej,  okupowanej od 17 wrze\u015bnia 1939 r. przez Zwi\u0105zek Sowiecki, padli ofiar\u0105 masowych deportacji na Syberi\u0119, do Kazachstanu i na p\u00f3\u0142nocne obszary europejskiej cz\u0119\u015bci stalinowskiego imperium. Przewa\u017cali w\u015br\u00f3d nich Polacy, ale znaczny odsetek, si\u0119gaj\u0105cy 40 proc., stanowili r\u00f3wnie\u017c obywatele Rzeczpospolitej innej narodowo\u015bci, w tym \u017cydowskiej. Przyk\u0142adowo w sowieckiej operacji wysiedlania uchod\u017ac\u00f3w, przeprowadzonej w czerwcu 1940 r., a\u017c 84 proc. wywiezionych na Wsch\u00f3d stanowili \u017bydzi[1]<\/a><\/strong>.<\/span><\/p>\n

Los wywiezionej ludno\u015bci \u017cydowskiej zasadniczo by\u0142 r\u00f3wnie tragiczny jak ludno\u015bci polskiej. Ona tak\u017ce zosta\u0142a pozbawiona wolno\u015bci, cierpia\u0142a g\u0142\u00f3d i zimno, zmuszana by\u0142a do niewolniczej pracy ponad si\u0142y. Warunki mieszkaniowe i sanitarne na zes\u0142aniu by\u0142y niezwykle prymitywne, co przyczynia\u0142o si\u0119 do wzrostu zachorowa\u0144 i wysokiej \u015bmiertelno\u015bci. Psychiczna kondycja wszystkich deportowanych by\u0142a fatalna. Przekonywano ich ka\u017cdego dnia, \u017ce na jak\u0105kolwiek odmian\u0119 swego losu nie mog\u0105 liczy\u0107, a reszt\u0119 \u017cycia sp\u0119dz\u0105 na zes\u0142aniu. Nie wszyscy jednak poddali si\u0119 tej propagandzie. Wielu obywateli polskich deportowanych na Wsch\u00f3d wierzy\u0142o, \u017ce koszmar ten pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej si\u0119 sko\u0144czy.<\/span><\/p>\n

W czerwcu 1941 r. Niemcy niespodziewanie zaatakowa\u0142y Zwi\u0105zek Sowiecki, mimo i\u017c w 1939 r. z nim do sp\u00f3\u0142ki podzieli\u0142y Polsk\u0119 i przez nast\u0119pnie dwa lata \u015bci\u015ble wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142y. Agresja niemiecka otworzy\u0142a drog\u0119 do porozumienia polskiego rz\u0105du na uchod\u017astwie z Kremlem, co dot\u0105d wydawa\u0142o si\u0119 niemo\u017cliwe.<\/span><\/p>\n

Po trudnych rokowaniach, kt\u00f3rym patronowali Brytyjczycy, 30 lipca 1941 r. zawarto w Londynie porozumienie polsko-sowieckie, zwane uk\u0142adem Sikorski\u2013Majski, od nazwisk polskiego premiera i sowieckiego ambasadora w Wielkiej Brytanii.  Uniewa\u017cnieniu uleg\u0142y postanowienia paktu sowiecko-niemieckiego z sierpnia 1939 r. (tzw. pakt Ribbentrop\u2013Mo\u0142otow), chocia\u017c sporna sprawa przebiegu polskiej granicy wschodniej pozosta\u0142a w zawieszeniu. Zdecydowano si\u0119 wznowi\u0107 stosunki dyplomatyczne, a tak\u017ce zapowiedziano utworzenie armii polskiej w ZSRS. W\u015br\u00f3d najwa\u017cniejszych postanowie\u0144 uk\u0142adu Sikorski\u2013Majski znalaz\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c zapowied\u017a og\u0142oszenia \u201eamnestii\u201d dla obywateli polskich deportowanych w g\u0142\u0105b Zwi\u0105zku Sowieckiego. Dekret w tej sprawie 12 sierpnia 1941 r. wyda\u0142o Prezydium Rady Najwy\u017cszej Zwi\u0105zku Sowieckiego.<\/span><\/p>\n

Uk\u0142ad zdawa\u0142 si\u0119 otwiera\u0107 zupe\u0142nie nowy rozdzia\u0142 w stosunkach polsko-sowieckich: zamiast otwartej wrogo\u015bci mia\u0142 nasta\u0107 okres sojuszniczej wsp\u00f3\u0142pracy.<\/span><\/p>\n

Niestety, od pocz\u0105tku obie strony w odmienny spos\u00f3b interpretowa\u0142y zawarte porozumienie. Rz\u0105d polski konsekwentnie sta\u0142 na stanowisku, \u017ce wszyscy mieszka\u0144cy Polski Wschodniej, kt\u00f3rzy z r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w znale\u017ali si\u0119 w g\u0142\u0119bi Zwi\u0105zku Sowieckiego, s\u0105 obywatelami Rzeczypospolitej i niezale\u017cnie od narodowo\u015bci podlegaj\u0105 \u201eamnestii\u201d.<\/span><\/p>\n

Inaczej interpretowa\u0142y porozumienie w\u0142adze sowieckie. 1 grudnia 1941 r. Ludowy Komisariat Spraw Zagranicznych poinformowa\u0142 polsk\u0105 ambasad\u0119, i\u017c \u201eGotowo\u015b\u0107 rz\u0105du sowieckiego do uznania za obywateli polskich os\u00f3b narodowo\u015bci polskiej, zamieszkuj\u0105cych  do 1\u20132 listopada 1939 r. na wskazanym wy\u017cej terytorium [chodzi o zagarni\u0119te przez Sowiety po 17 wrze\u015bnia 1939 r. tereny Polski Wschodniej \u2013 J.W.]  \u015bwiadczy o dobrej woli i ust\u0119pliwo\u015bci rz\u0105du sowieckiego, lecz w \u017cadnym razie nie mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 za podstaw\u0119 dla analogicznego uznania za obywateli polskich os\u00f3b innych narodowo\u015bci, w szczeg\u00f3lno\u015bci, ukrai\u0144skiej, bia\u0142oruskiej i \u017cydowskiej\u201d[2]<\/strong><\/a>.<\/span><\/p>\n

Na szcz\u0119\u015bcie nie zawsze to zasadnicze stanowisko sowieckie przestrzegano. W praktyce do obozowisk formuj\u0105cej si\u0119 na Powo\u0142\u017cu Armii Polskiej w ZSRS docierali r\u00f3wnie\u017c przedstawiciele mniejszo\u015bci narodowych i w jej szeregi ich przyjmowano. By\u0142o jednak do przewidzenia, \u017ce na tym tle pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej wybuchn\u0105 konflikty.<\/span><\/p>\n

Zaistnia\u0142\u0105 sytuacj\u0119 w\u0142adze sowieckie ch\u0119tnie wykorzystywa\u0142y jako wygodny pretekst do oskar\u017cania w\u0142adz polskich o \u0142amanie postanowie\u0144 uk\u0142adu z 30 lipca, za czym sz\u0142y kroki zmierzaj\u0105ce do zahamowania nap\u0142ywu do polskiego wojska cz\u0142onk\u00f3w mniejszo\u015bci narodowych. Szczeg\u00f3lnie dra\u017cliwa sta\u0142a si\u0119 kwestia rekrutacji do wojska \u017byd\u00f3w pochodz\u0105cych z Polski Wschodniej. Cywilne i wojskowe w\u0142adze polskie musia\u0142y zmierzy\u0107 si\u0119 nie tylko z sowieckimi przeszkodami w tej kwestii, ale r\u00f3wnie\u017c z antysemickimi nastrojami w wojsku, a tak\u017ce podsycan\u0105 przez Sowiety propagand\u0105, kt\u00f3ra celuj\u0105c w odbiorc\u0119 zachodniego, oskar\u017ca\u0142a Polak\u00f3w o dyskryminacj\u0119 \u017byd\u00f3w w wojsku i w obozach cywilnych.<\/span><\/p>\n

Podkre\u015bli\u0107 trzeba, \u017ce rz\u0105d polski na uchod\u017astwie od pocz\u0105tku zdawa\u0142 sobie spraw\u0119 ze znaczenia kwestii \u017cydowskiej. Genera\u0142 W\u0142adys\u0142aw Sikorski dostrzega\u0142 obecno\u015b\u0107 nastroj\u00f3w antysemickich w Polskich Si\u0142ach Zbrojnych, kt\u00f3rych \u017ar\u00f3d\u0142em by\u0142y: antysemityzm propagowany przez niekt\u00f3re ugrupowania polskiej prawicy przed 1939 r. oraz postawa cz\u0119\u015bci ludno\u015bci \u017cydowskiej, wyra\u017caj\u0105ca si\u0119 w publicznym okazywaniu rado\u015bci z wkroczenia wojsk sowieckich do Polski, a nast\u0119pnie podejmowaniu z okupantem bliskiej wsp\u00f3\u0142pracy.<\/span><\/p>\n

Lecz Premier i Naczelny W\u00f3dz, nie zamierza\u0142 tolerowa\u0107 antysemityzmu w wojsku. 15 sierpnia 1940 r. przed frontem oddzia\u0142\u00f3w PSZ odczytano rozkaz gen. Sikorskiego, w kt\u00f3rym znalaz\u0142y si\u0119 nast\u0119puj\u0105ce s\u0142owa: \u201eStoj\u0119 na stanowisku, \u017ce \u017co\u0142nierz, kt\u00f3ry podj\u0105\u0142 bro\u0144 w sprawie ojczystej, sk\u0142ada tym samym dow\u00f3d, i\u017c jest Polakiem bez wzgl\u0119du na pochodzenie i wyznanie. Zakazuj\u0119 stanowczo okazywania \u017co\u0142nierzom wyznania moj\u017ceszowego niech\u0119ci w formie krzywdz\u0105cych przezwisk lub uchybiania godno\u015bci ludzkiej. Za przest\u0119pstwa w tym wzgl\u0119dzie b\u0119d\u0119 surowo kara\u0142\u201d. Rozkaz ten z uznaniem powita\u0142a \u017cydowska prasa w Anglii, w tym \u201eThe Jewish Chronicale\u201d[3]<\/strong><\/a>.<\/strong><\/span><\/p>\n

Sprawa traktowania \u017co\u0142nierzy \u017cydowskich w wojsku polskim nabra\u0142a jeszcze wi\u0119kszego znaczenia, gdy Armia Polska w ZSRS sta\u0142a si\u0119 najwi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 Polskich Si\u0142 Zbrojnych.  Dow\u00f3dca armii gen W\u0142adys\u0142aw Anders w rozkazie z 14 listopada 1941 r. i p\u00f3\u017aniej w o\u015bwiadczeniu z 4 maja 1942 r.  podkre\u015bla\u0142, \u017ce \u017bydzi b\u0119d\u0105 traktowani w jego oddzia\u0142ach na zasadzie pe\u0142nej r\u00f3wno\u015bci[4]<\/strong><\/a>.<\/span><\/p>\n

\u017bydowscy historycy badaj\u0105cy zagadnienia stosunk\u00f3w polsko-\u017cydowskich  na og\u00f3\u0142 krytycznie oceniaj\u0105 polityk\u0119 cywilnych i wojskowych w\u0142adz polskich na uchod\u017astwie wobec \u017byd\u00f3w. Dowodz\u0105, \u017ce wspomniane o\u015bwiadczenia i rozkazy by\u0142y przeznaczone g\u0142\u00f3wnie na u\u017cytek zewn\u0119trzny, w celu uspokojenia opinii publicznej kraj\u00f3w zachodnich, gdy\u017c w rzeczywisto\u015bci polskie w\u0142adze by\u0142y niech\u0119tne przyjmowaniu \u017byd\u00f3w do Armii Polskiej w ZSRS, a nawet usuwa\u0142y tych, kt\u00f3rzy pocz\u0105tkowo do niej wst\u0105pili. Co wi\u0119cej, przeciwdzia\u0142a\u0142y ewakuacji \u017cydowskich cywil\u00f3w na Bliski Wsch\u00f3d[5]<\/a><\/strong>.<\/span><\/p>\n

\u017bydowscy historycy jednak nies\u0142usznie bagatelizuj\u0105 przeszkody stawiane przez w\u0142adze sowieckie, zdaj\u0105 si\u0119 te\u017c nie dostrzega\u0107 niezwykle istotnych okoliczno\u015bci, kt\u00f3re musieli bra\u0107 pod uwag\u0119 polscy politycy i wojskowi.<\/span><\/p>\n

Polskie  Si\u0142y Zbrojne dzia\u0142a\u0142y od pocz\u0105tku na obczy\u017anie i w rozproszeniu. Na co dzie\u0144 podlega\u0142y dow\u00f3dztwu operacyjnemu pa\u0144stw obcych. W tych specyficznych warunkach szczeg\u00f3lnego znaczenia nabiera\u0142y kwestia dyscypliny i lojalno\u015bci wzgl\u0119dem prze\u0142o\u017conych oraz pa\u0144stwa polskiego. W szeregi wojska przyjmowano przede wszystkim ludzi m\u0142odych, sprawnych fizycznie, o kwalifikacjach i predyspozycjach przydatnych w walce. Zwracano r\u00f3wnie\u017c uwag\u0119 na to, aby ludzie ci uto\u017csamiali si\u0119 bez zastrze\u017ce\u0144 i waha\u0144 z polityk\u0105 rz\u0105du Rzeczypospolitej Polskiej.<\/span><\/p>\n

Chocia\u017c, ze wzgl\u0119d\u00f3w politycznych nie formu\u0142owano tego wprost, by\u0142o oczywiste, \u017ce dow\u00f3dcy woleli mie\u0107 w swoich szeregach \u017co\u0142nierzy narodowo\u015bci polskiej ni\u017c rekrut\u00f3w spo\u015br\u00f3d mniejszo\u015bci narodowych, co do lojalno\u015bci kt\u00f3rych mog\u0142y by\u0107 mniej lub bardziej uzasadnione w\u0105tpliwo\u015bci. W przypadku \u017byd\u00f3w w gr\u0119 wchodzi\u0142a r\u00f3wnie\u017c obawa, \u017ce po wyje\u017adzie ze Zwi\u0105zku Sowieckiego \u2013 z czym liczono si\u0119 od pocz\u0105tku \u2013 opuszcz\u0105 szeregi Wojska Polskiego. Jak wykaza\u0142a niedaleka przysz\u0142o\u015b\u0107, obawy te by\u0142y uzasadnione.<\/span><\/p>\n

Wed\u0142ug szacunk\u00f3w izraelskiego historyka Shimona Redlicha wiosn\u0105 i latem 1942 r. podczas ewakuacji do Iranu Armii Andersa oraz towarzysz\u0105cych jej rodzin wojskowych z \u201enieludzkiej ziemi\u201d Zwi\u0105zku Sowieckiego wyjecha\u0142o od 5 do 7 tys. \u017byd\u00f3w[6]<\/strong><\/a>. W tej liczbie by\u0142o 4 tys. \u017co\u0142nierzy. Je\u015bli przyj\u0105\u0107 te dane, to odsetek \u017byd\u00f3w w\u015br\u00f3d ewakuowanych by\u0142 prawie dwukrotnie mniejszy ni\u017c udzia\u0142 ludno\u015bci wyznania moj\u017ceszowego w\u015br\u00f3d og\u00f3\u0142u mieszka\u0144c\u00f3w Polski, wynosz\u0105cy wed\u0142ug danych spisu powszechnego z 1931 r. blisko 10 proc[7]<\/strong><\/a>.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017co\u0142nierzy ewakuowanych ze Zwi\u0105zku Sowieckiego a\u017c do ko\u0144ca 1943 r. pozosta\u0142a na Bliskim Wschodzie, gdzie nast\u0105pi\u0142a reorganizacja wojska. Powsta\u0142 2. Korpus Polski pod dow\u00f3dztwem gen. Andersa, a cz\u0119\u015b\u0107 \u017co\u0142nierzy skierowano do Wielkiej Brytanii w celu uzupe\u0142nienia stacjonuj\u0105cych tam polskich oddzia\u0142\u00f3w. Po d\u0142u\u017cszym pobycie na terenie Iraku oddzia\u0142y zosta\u0142y przeniesione do Palestyny, pozostaj\u0105cej w\u00f3wczas pod administracj\u0105 brytyjsk\u0105.<\/span><\/p>\n

Palestyna uznawana przez \u017byd\u00f3w za ich historyczn\u0105 ojczyzn\u0119 sta\u0142a si\u0119 miejscem masowej dezercji \u017cydowskich \u017co\u0142nierzy z szereg\u00f3w wojska polskiego. Szacuje si\u0119, \u017ce z og\u00f3lnej liczby oko\u0142o 4 tys. \u017co\u0142nierzy narodowo\u015bci \u017cydowskiej opu\u015bci\u0142o polskie szeregi ponad 3 tys. ludzi[8]<\/strong><\/a>. Wielu z nich wst\u0105pi\u0142o do podziemnych organizacji \u017cydowskich, kt\u00f3rych celem by\u0142o utworzenie pa\u0144stwa \u017cydowskiego w Palestynie. To powa\u017cnie os\u0142abi\u0142o potencja\u0142 2. Korpusu Polskiego i postawi\u0142o polskie dow\u00f3dztwo w niezr\u0119cznej sytuacji wobec Brytyjczyk\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Gen. W\u0142adys\u0142aw Anders zabroni\u0142 jednak \u015bcigania dezerter\u00f3w, a polskie plac\u00f3wki opieku\u0144cze nie wstrzyma\u0142y wyp\u0142aty zasi\u0142k\u00f3w pieni\u0119\u017cnych dla rodzin zbieg\u0142ych \u017co\u0142nierzy. Dekret prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej z 12 maja 1944 r. o amnestii za przest\u0119pstwa natury wojskowej, dotyczy\u0142 r\u00f3wnie\u017c dezercji \u017co\u0142nierzy narodowo\u015bci \u017cydowskiej, co z zadowoleniem przyj\u0119\u0142y organizacje \u017cydowskie i zachodnia opinia publiczna.<\/span><\/p>\n

W Palestynie znalaz\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c du\u017ca grupa cywilnej ludno\u015bci \u017cydowskiej, kt\u00f3ra ewakuowa\u0142a si\u0119 z armi\u0105 gen. Andersa. Na skutek zabieg\u00f3w organizacji \u017cydowskich i za zgod\u0105 w\u0142adz polskich do Palestyny przewieziono, g\u0142\u00f3wnie drog\u0105 morsk\u0105, od 1600  do 1700 \u017cydowskich sierot wraz z opiekunami. Na du\u017c\u0105 skal\u0119 trwa\u0142y te\u017c nielegalne wyjazdy polskich \u017byd\u00f3w z Iranu do Palestyny, cz\u0119sto w polskich transportach wojskowych, co spotyka\u0142o si\u0119 ze sprzeciwem Brytyjczyk\u00f3w[9]<\/strong><\/a>.<\/span><\/p>\n

Lecz nie wszyscy \u017bydzi opu\u015bcili w Palestynie szeregi 2. Korpusu Polskiego. Pod rozkazami gen. Andersa pozosta\u0142o ich niespe\u0142na tysi\u0105c. W kampanii w\u0142oskiej walczy\u0142o og\u00f3\u0142em 838 polskich \u017byd\u00f3w, w tym 132 oficer\u00f3w. W walkach poleg\u0142o 28 \u017co\u0142nierzy i jeden oficer, rannych by\u0142o 53. Ofiarn\u0105 s\u0142u\u017cb\u0105 odznaczyli si\u0119 \u017cydowscy lekarze wojskowi, pracuj\u0105cy pod ostrza\u0142em wroga na wysuni\u0119tych plac\u00f3wkach. Pod Monte Cassino zgin\u0105\u0142 bohatersk\u0105 \u015bmierci\u0105 por. lekarz Adam Graber [10]<\/strong><\/a>.<\/span><\/p>\n

\n

[1]<\/span><\/em><\/strong><\/a> <\/strong>A. G\u0142owacki, Sowieci wobec Polak\u00f3w na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej 1939\u20131941, \u0141\u00f3d\u017a 1998, s. 377, 622.
\n<\/span><\/em>[2]<\/a><\/strong> Hoover Institution on War, Revolution and Peace, Ambasada RP w Zwi\u0105zku Sowieckim, box 10, folder 1, Nota Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych ZSRS do Ambasady RP z 1 XII 1941 r.
\n<\/span><\/em>[3]<\/strong><\/a> S.J. Pastuszka, \u017bycie kulturalne w Polskich Si\u0142ach Zbrojnych na Zachodzie w czasie II wojny \u015bwiatowej, Kielce\u2013Warszawa 2010, s. 97.
\n<\/span><\/em>[4]<\/strong><\/a> J. Wr\u00f3bel, \u017bydzi uratowani z \u00abnieludzkiej ziemi\u00bb, \u201eBiuletyn IPN\u201d 2003, nr 11 (34), s. 43.
\n<\/span><\/em>[5]<\/a><\/strong> Pogl\u0105dy takie g\u0142osili m.in.: Y. Gutman, Jews In General Anders\u2019 Army In the Soviet Union, \u201eYad Vashem Studies\u201d 1977, t. XII oraz D.B. Whiteman, Escape via Siberia. A Jewish Child\u2019s Odyssey of Survival, New York\u2013London 1999.
\n<\/span><\/em>[6]<\/a><\/strong> S. Redlich, Jews In General Anders\u2019 Army In the Soviet Union 1941-42, \u201eSoviet Jewish Affaires\u201d 1971, nr. 2, s. 97.
\n<\/span><\/em>[7]<\/a><\/strong> Ma\u0142y Rocznik Statystyczny, 1937, tab. 15, s. 26.
\n<\/span><\/em>[8]<\/a><\/strong> S.J. Pastuszka, op. cit, s. 102.
\n<\/span><\/em>[9]<\/a><\/strong> J. Pietrzak, Polscy uchod\u017acy na Bliskim Wschodzie w latach drugiej wojny \u015bwiatowej. O\u015brodki, instytucje, organizacje, \u0141\u00f3d\u017a 2012, s. 53-54; J. Wr\u00f3bel, Uchod\u017acy polscy ze Zwi\u0105zku Sowieckiego 1942-1950, \u0141\u00f3d\u017a 2003, s. 259.
\n<\/span><\/em>[10]<\/strong><\/a> S.J. Pastuszka, op. cit., s. 107.<\/span><\/em><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u017bydowscy \u017co\u0142nierze gen. Andersa dr Janusz Wr\u00f3bel Menachem Begin (w centrum, w okularach) \u2013 \u017co\u0142nierz Armii Andersa, premier Izraela w latach 1977\u20131983, Zdj\u0119cie z 1949 roku. \u0179r\u00f3d\u0142o: East News \u017bo\u0142nierze pochodzenia \u017cydowskiego w Armii Andersa cieszyli si\u0119 tymi samymi prawami, co rdzenni Polacy. R\u00f3wno\u015b\u0107 ta nie by\u0142a tylko czcz\u0105 deklaracj\u0105 dow\u00f3dc\u00f3w i w\u0142adz cywilnych, lecz […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/69169"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=69169"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/69169\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":69811,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/69169\/revisions\/69811"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=69169"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=69169"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=69169"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}