{"id":69726,"date":"2019-05-09T17:09:45","date_gmt":"2019-05-09T15:09:45","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=69726"},"modified":"2019-05-08T07:43:18","modified_gmt":"2019-05-08T05:43:18","slug":"04-09-35","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=69726","title":{"rendered":"Judaizm a wsp\u00f3\u0142czesne mity polityczne"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Judaizm a wsp\u00f3\u0142czesne mity polityczne<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Ernst Cassirer<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

\"\"<\/p>\n

Ernst Cassirer<\/b> (ur. 28 lipca<\/a> 1874<\/a><\/span> we Wroc\u0142awiu<\/a><\/span>, zm. 13 kwietnia<\/span><\/a>1945<\/a> w Nowym Jorku<\/a><\/span>) \u2013 niemiecki filozof, kt\u00f3ry po 1939 przyj\u0105\u0142 obywatelstwo szwedzkie, przedstawiciel neokantowskiej<\/span><\/a> szko\u0142y <\/a>marburskiej<\/a>.<\/span><\/p>\n

\u017byciorys – <\/span><\/strong>Ernst Cassirer urodzi\u0142 si\u0119 w rodzinie \u017cydowskiego handlowca Eduarda Cassirera we Wroc\u0142awiu. W 1892 rozpocz\u0105\u0142 studia prawnicze na uniwersytecie w Berlinie, p\u00f3\u017aniej studiowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c literatur\u0119 niemieck\u0105 oraz filozofi\u0119. W 1896 przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Marburga<\/span><\/a>, gdzie zwi\u0105za\u0142 si\u0119 z przedstawicielami tak zwanej neokantowskiej<\/span><\/a> szko\u0142y marburskiej<\/a><\/span>. W 1899 obroni\u0142 doktorat pod kierunkiem Paula Natorpa<\/span><\/a> po\u015bwi\u0119cony filozofii Kartezjusza<\/span><\/a> zatytu\u0142owany Kritik der mathematischen und naturwissenschaftlichen Erkenntnis<\/i> (Krytyka matematycznego i przyrodoznawczego poznania<\/i>).<\/p>\n

W 1902 po\u015blubi\u0142 kuzynk\u0119 Toni Bondy, z kt\u00f3r\u0105 mia\u0142 tr\u00f3jk\u0119 dzieci. Jego praca po\u015bwi\u0119cona systemowi filozoficznemu Leibniza nie zosta\u0142a przyj\u0119ta jako praca habilitacyjna. W 1906 habilitowa\u0142 si\u0119 w Berlinie na podstawie rozprawy Das Erkenntnisproblem in der Philosophie und Wissenschaft der neueren Zeit<\/i> (Problem poznania w nowo\u017cytnej nauce i filozofii<\/i>). Przez nast\u0119pne 13 lat pracowa\u0142 jako docent w Berlinie.<\/p>\n

W 1919 zosta\u0142 powo\u0142any na katedr\u0119 filozofii na nowo utworzonym Uniwersytecie Hamburskim<\/span><\/a>, gdzie pozosta\u0142 do 1933. W tym czasie opublikowa\u0142 swoje g\u0142\u00f3wne dzie\u0142o Philosophie der symbolischen Formen<\/i> (Filozofia form symbolicznych<\/i>), w kt\u00f3rym \u2013 nawi\u0105zuj\u0105c do idei kantowskich \u2013 podj\u0105\u0142 pr\u00f3b\u0119 ugruntowania wielorako\u015bci sposob\u00f3w ujmowania \u015bwiata przez cz\u0142owieka (takich jak mit, nauka, j\u0119zyk i tak dalej) przy pomocy symboli na podstawie teorii znaczenia form rzeczywisto\u015bci. Jednocze\u015bnie w hamburskiej Bibliotece Warburga<\/a><\/span> \u015bci\u015ble wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z jej powszechnie znanym za\u0142o\u017cycielem \u2013 Abym Warburgiem<\/span><\/a>.<\/span> Tutaj powsta\u0142y niekt\u00f3re prace, szczeg\u00f3lnie po\u015bwi\u0119cone renesansowi. W 1929 Cassirer zosta\u0142 pierwszym na niemieckim uniwersytecie rektorem pochodzenia \u017cydowskiego. Jego mowa inauguracyjna wyra\u017ca\u0142a opowiedzenie si\u0119 za konstytucj\u0105 weimarsk\u0105<\/span><\/a>[1]<\/a><\/sup>.<\/p>\n

W 1929, podczas filozoficznego sympozjum w Davos<\/a><\/span>, dosz\u0142o do znanego sporu mi\u0119dzy Cassirerem a Martinem Heideggerem<\/span><\/a>. Wyst\u0105pienie Heideggera zosta\u0142o potraktowane jako filozoficzny zwrot przeciwko bur\u017cuazyjnej filozofii reprezentowanej przez Cassirera. Jednak pod wzgl\u0119dem filozoficznych tre\u015bci sp\u00f3r pozosta\u0142 nierozstrzygni\u0119ty.<\/p>\n

Po przej\u0119ciu w\u0142adzy przez nazist\u00f3w, w 1933, Cassirer emigrowa\u0142 do Anglii, gdzie wyk\u0142ada\u0142 go\u015bcinnie na uniwersytecie w Oksfordzie. Dwa lata p\u00f3\u017aniej przyj\u0105\u0142 filozoficzn\u0105 katedr\u0119 na uniwersytecie w Goeteborgu, a w 1939 r\u00f3wnie\u017c obywatelstwo szwedzkie.<\/p>\n

W 1941 przeprowadzi\u0142 si\u0119 do Stan\u00f3w Zjednoczonych, gdzie wyk\u0142ada\u0142 na Uniwersytecie Yale\u2019a<\/span><\/a> (w New Haven<\/span><\/a>), a od 1944 na Uniwersytecie Columbia<\/span><\/a> (w Nowym Jorku). W tym czasie ukaza\u0142a si\u0119 jego praca Essay on Man<\/i>, w kt\u00f3rej Cassirer rozwin\u0105\u0142 swoj\u0105 teori\u0119 form symbolicznych w kierunku antropologii filozoficznej i przedstawi\u0142 jej podstawy w spos\u00f3b przyst\u0119pny dla szerszej publiczno\u015bci.<\/p>\n

Analizy Ernsta Cassirera po\u015bwi\u0119cone powstaniu narodowego socjalizmu Der Mythos des Staates<\/i> (Mit pa\u0144stwa<\/i>) ukaza\u0142y si\u0119 po \u015bmierci.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

By nale\u017cycie zrozumie\u0107 rozp\u0119tan\u0105 przez przyw\u00f3dc\u00f3w nowych Niemiec batali\u0119 przeciwko \u017bydom, nie wystarczy odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do przyczyn rozwa\u017canych zazwyczaj. Propaganda narodowych socjalist\u00f3w zapewnia\u0142a pocz\u0105tkowo, \u017ce ich jedynym celem jest zerwanie z wp\u0142ywem \u017byd\u00f3w na niemieckie \u017cycie polityczne i kulturalne. Dlaczego jednak propaganda nie usta\u0142a i dlaczego przyjmowa\u0142a coraz bardziej agresywny charakter, gdy cel ten zosta\u0142 ju\u017c osi\u0105gni\u0119ty \u2013 i to w okresie kiedy \u017caden \u017byd nie m\u00f3g\u0142 w Niemczech ani zabra\u0107 g\u0142osu, ani nawet \u017cy\u0107 i oddycha\u0107?<\/span><\/p>\n

Udzielenie odpowiedzi wymaga wysi\u0142ku na rzecz znalezienia g\u0142\u0119bszych przyczyn, bowiem za t\u0105 walk\u0105 kryje si\u0119 co\u015b wi\u0119cej. Z pewno\u015bci\u0105 osobiste awersje i antypatie oraz g\u0142\u0119boko zakorzenione uprzedzenia mia\u0142y wp\u0142yw na omawian\u0105 batali\u0119; to nie one jednak stanowi\u0105 o jej wyj\u0105tkowym charakterze, jej brutalno\u015bci i zaciek\u0142o\u015bci. Musimy spr\u00f3bowa\u0107 zrozumie\u0107 to zjawisko nie tylko od strony emocjonalnej, ale tak\u017ce intelektualnej.Jakkolwiek by\u015bmy si\u0119 odnie\u015bli do niemieckiego systemu politycznego, z pewno\u015bci\u0105 nie mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce nie docenia\u0142 znaczenia idei w \u017cyciu politycznym i spo\u0142ecznym. Nazistowscy przyw\u00f3dcy od pocz\u0105tku byli przekonani, \u017ce zwyci\u0119stwo nie mo\u017ce zosta\u0107 osi\u0105gni\u0119te jedynie przy u\u017cyciu konwencjonalnych \u015brodk\u00f3w. Doskonale zdawali sobie spraw\u0119, \u017ce najsilniejszym, a zarazem najbardziej wra\u017cliwym elementem ca\u0142ego ich systemu jest ideologia. Zaprzeczenie jej, czy cho\u0107by tylko zw\u0105tpienie, by\u0142o dla nich grzechem \u015bmiertelnym, r\u00f3wna\u0142o si\u0119 crimen laesae maiestatis<\/em> <\/em>\u2013 najpowa\u017cniejszej zbrodni przeciwko wszechmocnemu i nieomylnemu pa\u0144stwu totalitarnemu. To, \u017ce \u017bydzi byli winni tej zbrodni, by\u0142o a\u017c nazbyt oczywiste. Dowodzi tego ca\u0142a ich historia, tradycja, kultura i religia. Oni jako pierwsi w historii ludzko\u015bci zaprzeczyli i przeciwstawili si\u0119 tym szczeg\u00f3lnym zasadom, na gruncie kt\u00f3rych zbudowano nowe pa\u0144stwo. To w\u0142a\u015bnie judaizm postawi\u0142 bowiem pierwszy prze\u0142omowy krok na drodze wiod\u0105cej od religii mitycznej do religii etycznej.<\/span><\/p>\n

Mit jest niew\u0105tpliwie niezb\u0119dnym i podstawowym elementem ludzkiej kultury. Odcisn\u0105\u0142 on pi\u0119tno na rozwoju j\u0119zyka, sztuki, poezji, religii. Jednak wszystkie nasze teorie mitu zwyk\u0142y my\u015ble\u0107 i m\u00f3wi\u0107 o nim jako aktywno\u015bci \u201eprymitywnej\u201d. Patrzymy na\u0144 jak na dziki i rw\u0105cy potok wyp\u0142ywaj\u0105cy z tajemniczej otch\u0142ani.Wsp\u00f3\u0142czesna polityka uregulowa\u0142a i skanalizowa\u0142a ten potok. Mit przesta\u0142 by\u0107 woln\u0105 i spontaniczn\u0105 gr\u0105 wyobra\u017ani. Uj\u0119to go w zasady i zorganizowano, przystosowano do potrzeb polityk\u00f3w i u\u017cyto do konkretnych politycznych cel\u00f3w. To, co wcze\u015bniej jawi\u0142o si\u0119 jako nieposkromiony, nie\u015bwiadomy proces, poddano surowej dyscyplinie, skontrolowano i przysposobiono do pos\u0142usze\u0144stwa i porz\u0105dku. Mity zosta\u0142y powo\u0142ane do \u017cycia na rozkaz przyw\u00f3dc\u00f3w politycznych. Sta\u0142y si\u0119 sztuczn\u0105 mikstur\u0105 wyrabian\u0105 w wielkim laboratorium polityki, tworzon\u0105 wedle uznania. Wiek XX to wiek techniki. Stworzy\u0142 now\u0105 technik\u0119 mitu, co okaza\u0142o si\u0119 prze\u0142omowe dla ostatecznego zwyci\u0119stwa partii nazistowskiej w Niemczech.<\/span><\/p>\n

Zwyci\u0119stwo to by\u0142o mo\u017cliwe, poniewa\u017c przeciwnicy narodowego socjalizmu nie byli nigdy w stanie zrozumie\u0107 charakteru i pe\u0142ni si\u0142y nowej broni. W walce politycznej kluczowe znaczenie ma zawsze wiedza o przeciwniku, dotarcie do sposobu jego dzia\u0142ania i my\u015blenia, do zrozumienia jego si\u0142y i s\u0142abo\u015bci. Jednak weimarskie elity intelektualne i polityczne nie by\u0142y na to przygotowane. Przyw\u00f3dcy polityczni byli nie tylko socjalistami: w wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w tak\u017ce zawzi\u0119tymi marksistami. Towarzyszy\u0142o im przekonanie, \u017ce ca\u0142e \u017cycie spo\u0142eczne i polityczne uzale\u017cnione jest wy\u0142\u0105cznie od warunk\u00f3w ekonomicznych. Wychodz\u0105c z takiego za\u0142o\u017cenia, czynili desperackie wysi\u0142ki celem polepszenia sytuacji ekonomicznej mas oraz unikni\u0119cia niebezpiecze\u0144stwa inflacji i bezrobocia. Jednocze\u015bnie ich trze\u017awy, empiryczny, \u201erzeczowy\u201d spos\u00f3b my\u015blenia i wydawania s\u0105d\u00f3w pozostawa\u0142 \u015blepy na wybuchow\u0105 moc mit\u00f3w politycznych.<\/span><\/p>\n

Oczywi\u015bcie prawd\u0105 jest, \u017ce zawsze istnia\u0142y w Niemczech grupy uczciwych my\u015blicieli i ludzi nauki, kt\u00f3rzy \u017cywili siln\u0105 niech\u0119\u0107 do politycznych idea\u0142\u00f3w i hase\u0142 narodowego socjalizmu. Ale oni tak\u017ce nie dostrzegli prawdziwego zagro\u017cenia i z trudem dawali si\u0119 przekona\u0107, by traktowa\u0107 je powa\u017cnie. Do\u015b\u0107 dobrze zdawali sobie spraw\u0119 z tego, \u017ce mit jest z\u0142o\u017conym i bardzo interesuj\u0105cym zjawiskiem historycznym, ale nigdy nie my\u015bleli o nim jako faktycznej sile \u2013 sile politycznego dzia\u0142ania. Wed\u0142ug ich mniemania mit to my\u015blenie \u201eprymitywne\u201d, spos\u00f3b rozumowania, kt\u00f3ry dawno przemin\u0105\u0142 i straci\u0142 na swej sile oraz znaczeniu. By\u0142a to wielka pomy\u0142ka, kardynalny b\u0142\u0105d. Gdy elity polityczne i intelektualne niemieckiej demokracji zacz\u0119\u0142y dostrzega\u0107, o co toczy si\u0119 gra, gdy zacz\u0119\u0142y kszta\u0142towa\u0107 ja\u015bniejszy pogl\u0105d na temat natury nowych mit\u00f3w politycznych, by\u0142o ju\u017c za p\u00f3\u017ano; bitwa zosta\u0142a w zasadzie przegrana, zanim na dobre si\u0119 rozpocz\u0119\u0142a. Jednym z pierwszych zastosowa\u0144 nowej mitologii politycznej by\u0142a walka z judaizmem. Nie jest to \u017cadnym zaskoczeniem, bowiem judaizm od samych swoich pocz\u0105tk\u00f3w atakowa\u0142 i odrzuca\u0142 wszelkie pierwiastki mityczne, kt\u00f3re dotychczas przenika\u0142y my\u015bl religijn\u0105 i panowa\u0142y nad ni\u0105. Typowy wyraz tego odrzucenia mo\u017cna odnale\u017a\u0107 w s\u0142owach: \u201eNie b\u0119dziesz czyni\u0142 \u017cadnej rze\u017aby ani \u017cadnego obrazu tego, co jest na niebie wysoko, ani tego, co jest na ziemi nisko, ani tego, co jest w wodach pod ziemi\u0105! Nie b\u0119dziesz im oddawa\u0142 pok\u0142onu i nie b\u0119dziesz im s\u0142u\u017cy\u0142 (\u2026)\u201d(Rdz 20, 4\u20135)[1]<\/a>. <\/span><\/p>\n

Obserwujemy tu ca\u0142kowite zerwanie z my\u015bleniem mitycznym, jako \u017ce tworzenie obrazu stanowi jego najg\u0142\u0119bsz\u0105 istot\u0119. Bez tego mit umiera.Czy jednak ten \u015bmiertelny cios wymierzony w mit nie jest r\u00f3wnie \u015bmiertelny dla religii? A mo\u017ce jest ona trwalsza od mitu? By odpowiedzie\u0107 na to pytanie, nale\u017cy odkry\u0107 nowe \u017ar\u00f3d\u0142o religijnego \u017cycia i religijnej inspiracji. My\u015blenie mityczne mia\u0142o tu ust\u0105pi\u0107 miejsca namys\u0142owi etycznemu. Nikt nigdy nie zarzuca\u0142 Biblii \u2013 Pi\u0119cioksi\u0119gowi Moj\u017ceszowemu, ksi\u0119gom prorockim Starego Testamentu, psalmom \u2013 braku wyobra\u017ani. Herder, b\u0119d\u0105cy jednym z najlepszych i najbardziej kompetentnych znawc\u00f3w tematu, jak r\u00f3wnie\u017c jednym z pierwszych, kt\u00f3rzy odczuwali i analizowali wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 wielkiej poezji narodowej, napisa\u0142 znamienn\u0105 prac\u0119 wychwalaj\u0105c\u0105 Ducha hebrajskiej poezji (1782\u20131783). Jednak w judaizmie duch religijny nie jest tym samym co duch poezji. Podobnie jak Platon, kt\u00f3ry wykluczy\u0142 poet\u00f3w ze swego idealnego pa\u0144stwa, tak te\u017c i prorocy \u017cydowscy przeciwstawiali si\u0119 wszystkim przejawom wyobra\u017ani mitycznej czy poetyckiej.<\/span><\/p>\n

Oni jako pierwsi stworzyli ide\u0119 czysto etycznej religii. Poezja i mit s\u0105 z zasady antropomorficzne, a to nigdy nie pozwoli nam odkry\u0107 prawdziwej natury Boga. Antropomorfizm nie prowadzi do religii, tylko do ba\u0142wochwalstwa. Prorocy wielokrotnie powracaj\u0105 do tego kluczowego rozr\u00f3\u017cnienia, skupiaj\u0105c wok\u00f3\u0142 niego najg\u0142\u0119bsze uczucia i ca\u0142e swe religijne uniesienie. Natura Boga jest daleko poza wszystkim, co ma zwi\u0105zek z przyrod\u0105 i cz\u0142owiekiem. Nie przyjmuje \u017cadnego obrazu, nie jest do niczego podobna ani z niczym to\u017csama. Nale\u017cy przeto odrzuci\u0107 wszelkie metaforyczne sposoby uj\u0119cia Jego istoty. Prorok Izajasz pyta: \u201eKto zdo\u0142a\u0142 zbada\u0107 ducha Pana? Oto narody s\u0105 jak kropla wody u wiadra, uwa\u017ca si\u0119 je za py\u0142ek na szali (\u2026). Niczym s\u0105 przed Nim wszystkie narody, znacz\u0105 dla Niego tyle, co nico\u015b\u0107 i pustka. Do kog\u00f3\u017c to przyr\u00f3wnacie Boga i jaki obraz zastosujecie do Niego? Ludwisarz odlewa pos\u0105g, a z\u0142otnik powleka go z\u0142otem i srebrne \u0142a\u0144cuszki wykuwa (\u2026). \u00bbZ kim\u017ce by\u015bcie mogli Mnie por\u00f3wna\u0107, tak \u017ceby mi dor\u00f3wna\u0142?\u00ab\u201d (Iz 40, 13. 15. 17\u201319 i 25).<\/span><\/p>\n

W tym miejscu ko\u0144czy si\u0119 nie tylko antropomorfizm, ale tak\u017ce wszelki nacjonalizm. Ub\u00f3stwianie narod\u00f3w jest takim samym ba\u0142wochwalstwem jak ub\u00f3stwianie twor\u00f3w przyrody. Warte s\u0105 one tyle, ile kwiat na polu. \u201eTrawa usycha, wi\u0119dnie kwiat, gdy na nie wiatr Pana powieje. Prawdziwie, traw\u0105 jest nar\u00f3d. Trawa usycha, wi\u0119dnie kwiat, lecz s\u0142owo Boga naszego trwa na wieki\u201d (Iz 40, 7\u20138).<\/span><\/p>\n

Istniej\u0105 jednak inne, silniejsze pierwiastki mityczne, kt\u00f3rych nale\u017cy si\u0119 pozby\u0107, by zrobi\u0107 miejsce dla nowego typu religii. To nie \u201eidee\u201d czy \u201eobrazy\u201d stanowi\u0105 o istocie my\u015blenia mitycznego. Dop\u00f3ki interpretujemy mit zgodnie z jego pierwotnym greckim znaczeniem, czyli jedynie jako \u201eopowiadanie\u201d, opisy wiekopomnych czyn\u00f3w bog\u00f3w i heros\u00f3w, dop\u00f3ty nie jeste\u015bmy w stanie dostrzec jego pe\u0142nej mocy i znaczenia. Ten epicki charakter nie jest ani jedyny, ani najwa\u017cniejszy. Mit ma bowiem charakter dramatyczny, du\u017co lepiej wyra\u017ca si\u0119 w dzia\u0142aniu ni\u017c tylko w ideach czy przedstawieniach.<\/span><\/p>\n

Chc\u0105c uchwyci\u0107 jego istot\u0119, musimy zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 ku jego aktywnej postaci. W\u015br\u00f3d wszystkich badaczy mitu i mitologii panuje og\u00f3lne przekonanie, \u017ce aby zrozumie\u0107 mit, trzeba zacz\u0105\u0107 od bada\u0144 nad rytua\u0142ami. Rytua\u0142 poprzedza mit, mit jest tylko jego interpretacj\u0105. \u201eTo, co cz\u0142owiek czyni w odniesieniu do swych b\u00f3stw \u2013 pisze Jane Ellen Harisson w bardzo interesuj\u0105cym studium na temat religii staro\u017cytnej Grecji \u2013 jest zawsze wskaz\u00f3wk\u0105, w dodatku prawdopodobnie najpewniejsz\u0105, do okre\u015blenia tego, co my\u015bli\u201d[2]<\/a>. \u201eMit, taki, jaki istnieje w spo\u0142eczno\u015bci dzikich \u2013 twierdzi Bronis\u0142aw Malinowski \u2013 jest nie tylko opowie\u015bci\u0105 m\u00f3wion\u0105, lecz rzeczywisto\u015bci\u0105 prze\u017cywan\u0105. (\u2026) Nie jest intelektualnym wyja\u015bnieniem lub artystycznym wyobra\u017ceniem, lecz pragmatycznym dokumentem pierwotnej wiary i m\u0105dro\u015bci duchowej\u201d[3]<\/a>. Kluczow\u0105 rol\u0119 w tym \u201epragmatycznym dokumencie\u201d odgrywa wykonywanie pewnych czynno\u015bci, pos\u0142usze\u0144stwo \u015bcis\u0142ym zasadom rytua\u0142u religijnego. Judaizm tak\u017ce nie pozosta\u0142 oboj\u0119tny i nie z\u0142ama\u0142 tego og\u00f3lnego prawa rozwoju religii, b\u0119d\u0105c przepe\u0142nionym wszelkiego typu wymogami, nakazami i tabu.<\/span><\/p>\n

By\u0142a to tylko jego pierwsza, pocz\u0105tkowa faza. Jednak nawet wtedy prorocy mieli do\u015b\u0107 intelektualnej i moralnej odwagi, by przebi\u0107 si\u0119 przez tradycyjne, nienaruszalne nakazy rytua\u0142\u00f3w i obrz\u0119d\u00f3w. Te nie zosta\u0142y po prostu uniewa\u017cnione, ale ust\u0105pi\u0142y miejsca nowym i wy\u017cszym normom etycznym. We wszystkich spo\u0142ecze\u0144stwach pierwotnych odnajdujemy rytua\u0142, kt\u00f3ry zwyk\u0142o si\u0119 okre\u015bla\u0107 rytua\u0142em oczyszczenia. Grzech lub zbrodnia zostaj\u0105 odkupione poprzez pewne akty oczyszczaj\u0105ce. Owo oczyszczenie rozumiane jest jedynie w swym fizycznym znaczeniu. Peruwia\u0144scy Indianie usi\u0142owali odkupi\u0107 winy poprzez zanurzanie g\u0142\u00f3w w rzece, wierz\u0105c, \u017ce ta obmywa ich ze wszystkich grzech\u00f3w. Z t\u0105 sam\u0105 ide\u0105 spotykamy si\u0119 r\u00f3wnie\u017c i na wy\u017cszych stadiach rozwoju kultury. By\u0142a ona szeroko rozpowszechniona w kulturze i religii staro\u017cytnej Grecji \u2013 wi\u0119kszo\u015b\u0107 obrz\u0119d\u00f3w \u201ekatartycznych\u201d zachowuje t\u0119 sam\u0105 pierwotn\u0105 posta\u0107. Jak m\u00f3wi Eurypides: \u201emorze obmywa wszelkie ludzkie zmazy\u201d[4]<\/a>. Tego rodzaju katharsis czy \u201eoczyszczenie\u201d nie ma nic wsp\u00f3lnego z normami moralnymi. Erwin Rohde powiada: \u201e\u0142atwo ulec pokusie dostrze\u017cenia w rozwoju katartyki fragmentu historii greckiej moralno\u015bci; doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce u jej podstaw le\u017ca\u0142a bardziej subtelna i g\u0142\u0119bsza koncepcja \u00bbsumienia\u00ab, kt\u00f3re pragn\u0119\u0142o oczy\u015bci\u0107 si\u0119 ze skalania \u00bbgrzechem\u00ab z pomoc\u0105 religijnych \u015brodk\u00f3w. Jednak tego rodzaju (bardzo popularna) wyk\u0142adnia katartyki uniemo\u017cliwia zrozumienie jej prawdziwego sensu i prawdziwej istoty (\u2026). Je\u015bli chodzi o jej pochodzenie i istot\u0119, katartyka nie ma \u017cadnych bezpo\u015brednich zwi\u0105zk\u00f3w z moralno\u015bci\u0105 (obyczajowo\u015bci\u0105) (\u2026).<\/span><\/p>\n

Praktykowaniu katartyki nie towarzyszy i nie stymuluje go poczucie winy, \u015bwiadomo\u015b\u0107 obci\u0105\u017cenia przewinami, odpowiedzialno\u015bci za pope\u0142nione czyny (\u2026). Etyczna strona zdarzenia, moralna odpowiedzialno\u015b\u0107 czy te\u017c niewinno\u015b\u0107 sprawcy nie mia\u0142a \u017cadnego znaczenia i nikt nie zwraca\u0142 na ni\u0105 uwagi: tak\u017ce w przypadku zab\u00f3jstwa umy\u015blnego pe\u0142ne i skuteczne \u00bboczyszczenie\u00ab mordercy nie ma \u017cadnego zwi\u0105zku z tym, \u017ce oka\u017ce on skruch\u0119, \u017cal czy te\u017c \u00bbwol\u0119 nawr\u00f3cenia\u00ab\u201d[5]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Religia prorok\u00f3w jako pierwsza wprowadzi\u0142a ca\u0142kowicie nowy punkt widzenia, w kt\u00f3rym oczyszczenie nie mia\u0142o ju\u017c znaczenia fizycznego, lecz etyczne. \u201e(\u2026) R\u0119ce wasze pe\u0142ne s\u0105 krwi. Obmyjcie si\u0119, czy\u015bci b\u0105d\u017acie! Usu\u0144cie z\u0142o uczynk\u00f3w waszych sprzed moich oczu! Przesta\u0144cie czyni\u0107 z\u0142o! Zaprawiajcie si\u0119 w dobrem! Troszczcie si\u0119 o sprawiedliwo\u015b\u0107, wspomagajcie uci\u015bnionego, oddajcie s\u0142uszno\u015b\u0107 sierocie, w obronie wdowy stawajcie!\u201d (Iz 1, 15\u201317).<\/span><\/p>\n

R\u00f3wnie charakterystyczn\u0105 przemian\u0119 mo\u017cna zaobserwowa\u0107 w og\u00f3lnym rozwoju kultu religijnego. U jego pocz\u0105tk\u00f3w \u017cadna religia, \u017cadna forma oddawania czci nie mo\u017ce odby\u0107 si\u0119 bez akt\u00f3w ofiarnych. Jedynymi sposobami komunikowania si\u0119 cz\u0142owieka z jego b\u00f3stwami s\u0105 modlitwa i ofiara. Forma ofiary i jej znaczenie podlega jednak powolnym i nieustaj\u0105cym zmianom.  Pierwszym prze\u0142omowym krokiem judaizmu by\u0142o zniesienie ofiar z ludzi. Nie by\u0142 to krok cz\u0142owieka, lecz samego Boga, kt\u00f3ry nie zgadza si\u0119 na ofiarowanie Izaaka i przyjmuje w zamian barana. Oznacza to zupe\u0142nie now\u0105 i dotychczas nieznan\u0105 relacj\u0119 cz\u0142owieka z Bogiem.<\/span><\/p>\n

Og\u00f3lna historia religii pokaza\u0142a, \u017ce ofiara z cz\u0142owieka w swoim prawdziwym, pierwotnym znaczeniu pod \u017cadnym wzgl\u0119dem nie mo\u017ce by\u0107 uznana wy\u0142\u0105cznie za akt okrucie\u0144stwa. Uwa\u017ca si\u0119 j\u0105 za najwy\u017csz\u0105 powinno\u015b\u0107 religijn\u0105, jako \u017ce wyra\u017ca w najbardziej uderzaj\u0105cy i uroczysty spos\u00f3b wsp\u00f3lnot\u0119 cz\u0142owieka z Bogiem. W swym typowym dla wsp\u00f3\u0142czesnej historii religii dziele Lectures on the Religion of the Semites<\/em> (Wyk\u0142ady o religii Semit\u00f3w) William Robertson Smith pokaza\u0142, \u017ce w wi\u0119kszo\u015bci religii \u015bwiata, a szczeg\u00f3lnie w religiach semickich, relacj\u0119 Boga i cz\u0142owieka interpretuje si\u0119 jako form\u0119 fizycznego pokrewie\u0144stwa. \u201e(\u2026) Nierozerwalna wi\u0119\u017a jednocz\u0105ca cz\u0142owieka z Bogiem \u2013 pisze Robertson \u2013 jest t\u0105 sam\u0105 wi\u0119zi\u0105 wsp\u00f3lnoty krwi, kt\u00f3ra w pierwotnych spo\u0142eczno\u015bciach stanowi ni\u0107 wi\u0105\u017c\u0105c\u0105 cz\u0142owieka z cz\u0142owiekiem i \u015bwi\u0119t\u0105 zasad\u0119 moralnego zobowi\u0105zania. Okrutne ofiary z ludzi s\u0142u\u017c\u0105 potwierdzeniu i umocnieniu jedno\u015bci krwi mi\u0119dzy cz\u0142onkami plemienia a ich bogami\u201d[6]<\/a>. Pod tym wzgl\u0119dem has\u0142o \u201ekrew i ziemia\u201d w \u017cadnym razie nie jest nowym pomys\u0142em. Jest jedynie powt\u00f3rzeniem i w pewnym sensie karykatur\u0105 pierwotnych rozwi\u0105za\u0144 mitycznych. Wsp\u00f3lnota krwi nie \u0142\u0105czy ju\u017c cz\u0142owieka z Bogiem: \u0142\u0105czy go ze swoj\u0105 ras\u0105, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 jedynym prawdziwym bogiem. Tutaj tak\u017ce idea\u0142y religijne i etyczne prorok\u00f3w wyra\u017anie i niezmiennie przeciwstawia\u0142y si\u0119 prymitywnym mitycznym rozwi\u0105zaniom. Nie tylko krwawe ofiary z ludzi czy zwierz\u0105t og\u0142oszono zbytecznymi i daremnymi. Zakwestionowano i w efekcie wyeliminowano tak\u017ce inne, \u0142agodniejsze formy rytua\u0142u. \u201eCo mi po mn\u00f3stwie waszych ofiar? \u2013 m\u00f3wi Pan. \u2013 Syt jestem ca\u0142opalenia koz\u0142\u00f3w i \u0142oju t\u0142ustych cielc\u00f3w. Krew wo\u0142\u00f3w i baran\u00f3w, i koz\u0142\u00f3w mi obrzyd\u0142a (\u2026). Przesta\u0144cie sk\u0142adania czczych ofiar! Obrzyd\u0142e Mi jest wznoszenie dymu (\u2026)\u201d (Iz 1, 11 i 13). W tym momencie wielka przemiana osi\u0105ga sw\u00f3j punkt kulminacyjny. Czysto mityczne wyznanie wiary i obrz\u0119dy rytualne zostaj\u0105 zniesione na rzecz \u2013 jak g\u0142osi prorok \u2013 fundamentalnych powinno\u015bci religijnych i etycznych.<\/span><\/p>\n

Wci\u0105\u017c pozostajemy jednak zaledwie w przedsionku religii profetycznej. Zanim nowy wzorzec etyczny i religijny m\u00f3g\u0142 przyj\u0105\u0107 sw\u00f3j ostateczny kszta\u0142t i w pe\u0142ni wywrze\u0107 efekt, konieczne by\u0142o usuni\u0119cie przeszkody, kt\u00f3ra okaza\u0142a si\u0119 nie do przej\u015bcia dla my\u015blenia pierwotnego i pierwotnych uczu\u0107 spo\u0142ecznych. Nawet w najmniej zaawansowanych spo\u0142eczno\u015bciach odnajdziemy bardzo wyra\u017ane i ostre poczucie moralnego zobowi\u0105zania. Ca\u0142e \u017cycie cz\u0142owieka poddane jest nieprzekraczalnym regu\u0142om. Owe regu\u0142y spo\u0142eczne kontroluj\u0105 ka\u017cd\u0105 czynno\u015b\u0107, a ka\u017cde ich naruszenie jest surowo karane. Tym, czego brakuje w \u017cyciu spo\u0142eczno\u015bci pierwotnych lub co przynajmniej nie jest ca\u0142kowicie rozwini\u0119te, co znajduje si\u0119, powiedzmy, w stanie embrionalnym, jest idea i wzorzec jednostkowej odpowiedzialno\u015bci moralnej. Licz\u0105 si\u0119 nast\u0119pstwa czynu, a nie stoj\u0105ce za nim motywy. Nast\u0119pstwa s\u0105 tak\u017ce ca\u0142kowicie niezale\u017cne od intencji winowajcy. Najpowa\u017cniejsze zagro\u017cenie zawsze bierze si\u0119 z pogwa\u0142cenia jakiego\u015b tabu. Takie zagro\u017cenie jest to\u017csame z czysto fizycznym zaka\u017ceniem, kt\u00f3re przenosi si\u0119 na innych bez \u017cadnych ogranicze\u0144, tak samo jak wszelka fizyczna \u201enieczysto\u015b\u0107\u201d albo choroba. W ca\u0142ym tym systemie nie ma nawet cienia osobistej odpowiedzialno\u015bci. \u201eNaznaczonym\u201d nie jest wy\u0142\u0105cznie ten, kto narusza tabu lub dopuszcza si\u0119 zbrodni. To samo pi\u0119tno nosz\u0105 jego rodzina, przyjaciele i plemi\u0119. Czasem zara\u017cone zostaje ca\u0142e miasto, w kt\u00f3rym mieszka z\u0142oczy\u0144ca. Nawet w wysoce rozwini\u0119tych kulturach, jak cho\u0107by w kulturze greckiej, tego typu idee r\u00f3wnie\u017c by\u0142y wielce wp\u0142ywowe. Grupa jako ca\u0142o\u015b\u0107 podlega te\u017c zem\u015bcie czy karze. W spo\u0142eczno\u015bciach, w kt\u00f3rych krwawe wa\u015bnie rodowe uznaje si\u0119 za jedne z najwa\u017cniejszych obowi\u0105zk\u00f3w spo\u0142ecznych, nie trzeba m\u015bci\u0107 si\u0119 na samym mordercy. Wystarczy zabi\u0107 cz\u0142onka jego rodziny lub plemienia, jako \u017ce s\u0105 one obci\u0105\u017cone prawem odwetu i zemsty.<\/span><\/p>\n

Nie trzeba wspomina\u0107, do jakiego stopnia wszystkie te idee, kt\u00f3re jak ufali\u015bmy, nale\u017ca\u0142y wy\u0142\u0105cznie do przesz\u0142o\u015bci, sta\u0142y si\u0119 okrutn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnej polityki. Nic nie jest tak typowe dla niemieckiego systemu politycznego jak zaprzeczenie i ca\u0142kowite zniszczenie idei osobistej odpowiedzialno\u015bci. Utrzymuje si\u0119, \u017ce je\u015bli nawet istnieje jakikolwiek podmiot \u201emoralny\u201d, odpowiedzialnymi za jego czyny s\u0105 wsp\u00f3lnota, nar\u00f3d i rasa. Czyny s\u0105 dobre lub z\u0142e zale\u017cnie od tego, czy dokonuje ich rasa nadludzi czy podludzi.<\/span><\/p>\n

W religii \u017cydowskiej tego rodzaju rozwi\u0105zanie by\u0142o od pocz\u0105tku niemo\u017cliwe i niedopuszczalne.<\/span><\/p>\n

Wielokrotnie wysuwa si\u0119 oskar\u017cenia, jakoby B\u00f3g \u017byd\u00f3w mia\u0142 by\u0107 Bogiem \u201enarodowym\u201d. Judaizm jednak od swoich pocz\u0105tk\u00f3w rozwija\u0142 wzorzec monoteizmu, kt\u00f3ry by\u0142 ca\u0142kowicie sprzeczny z ciasnym nacjonalizmem.<\/p><\/blockquote>\n

Faktem jest, \u017ce idea osobistej odpowiedzialno\u015bci moralnej nie zosta\u0142a osi\u0105gni\u0119ta od razu. Trzeba by\u0142o przygotowa\u0107 j\u0105 powoli, poniewa\u017c by\u0142a jawnym przeciwie\u0144stwem wszystkich tradycyjnych idei spo\u0142ecznych i religijnych.<\/span><\/p>\n

Koncepcja zbiorowej winy i zbiorowej odpowiedzialno\u015bci jest g\u0142\u0119boko zakorzeniona w umy\u015ble cz\u0142owieka. Odcisn\u0119\u0142a ona pi\u0119tno na ca\u0142ym rozwoju kultury ludzkiej. Zwalczali j\u0105 i nadali jej nowy wymiar wielcy tragicy greccy \u2013 Ajschylos, Sofokles, Eurypides. We wczesnym judaizmie ta sama idea kl\u0105twy wraz z kar\u0105 nieograniczon\u0105 jedynie do jednostek, ale przechodz\u0105c\u0105 tak\u017ce na nast\u0119pne pokolenia, wyra\u017cona zosta\u0142a w stwierdzeniu, \u017ce B\u00f3g Izraela jest Bogiem zazdrosnym, karz\u0105cym win\u0119 ojc\u00f3w na synach do trzeciego i czwartego pokolenia tych, kt\u00f3rzy Go nienawidz\u0105, okazuje za\u015b \u0142ask\u0119 a\u017c do tysi\u0105cznego pokolenia tym, kt\u00f3rzy Go mi\u0142uj\u0105 i przestrzegaj\u0105 Jego przykaza\u0144.<\/span><\/p>\n

Teraz jednak ta zasada, kt\u00f3ra zdawa\u0142a si\u0119 podstawowa i nienaruszalna, mia\u0142a zosta\u0107 obalona przez now\u0105 religi\u0119 profetyczn\u0105. Wymaga\u0142o to \u2013 bardziej ni\u017c kiedykolwiek \u2013 stworzenia nowego porz\u0105dku moralnego i religijnego. \u201eAlbowiem oto Ja stwarzam nowe niebiosa i now\u0105 ziemi\u0119; nie b\u0119dzie si\u0119 wspomina\u0107 dawniejszych dziej\u00f3w, ani na my\u015bl one nie przyjd\u0105\u201d (Iz 65, 17). Temu nowemu \u015bwiatu potrzebny jest nowy duch, i to w\u0142a\u015bnie \u00f3w duch jest samym sednem wizji i zapowiedzi prorok\u00f3w. Nowy duch nie pozwala ju\u017c na karanie jednostki za wyst\u0119pki i zbrodnie, kt\u00f3rych si\u0119 nie dopu\u015bci\u0142a. To jednostka, a nie rodzina, plemi\u0119 czy wsp\u00f3lnota, staje si\u0119 jedynym \u201epodmiotem moralnym\u201d. \u201eW tych dniach nie b\u0119d\u0105 ju\u017c wi\u0119cej m\u00f3wi\u0107: \u00bbOjcowie jedli cierpkie jagody, a synom zdr\u0119twia\u0142y z\u0119by\u00ab, lecz: \u00bbKa\u017cdy umrze za swoje w\u0142asne grzechy; ka\u017cdemu, kto b\u0119dzie spo\u017cywa\u0142 cierpkie jagody, zdr\u0119twiej\u0105 z\u0119by\u00ab. Oto nadchodz\u0105 dni \u2013 wyrocznia Pana \u2013 kiedy zawr\u0119 z domem Izraela \u00bbi z domem judzkim\u00ab nowe przymierze. Nie jak przymierze, kt\u00f3re zawar\u0142em z ich przodkami (\u2026). Lecz takie b\u0119dzie przymierze (\u2026). Umieszcz\u0119 swe prawo w g\u0142\u0119bi ich jestestwa i wypisz\u0119 na ich sercu (\u2026)\u201d (Jr 31, 29\u201333).<\/span><\/p>\n

Chc\u0105c przyj\u0105\u0107 tak\u0105, w ca\u0142o\u015bci skierowan\u0105 do wewn\u0105trz religi\u0119, nale\u017cy odrzuci\u0107 wszystkie dotychczasowe ograniczenia. W pewnym sensie trac\u0105 na sile nawet najmocniejsze wi\u0119zi spo\u0142eczne. Od tej pory to nie zwi\u0105zki krwi czy narodowo\u015b\u0107 decyduj\u0105 o moralno\u015bci. Pojawia si\u0119 idea\u0142 wy\u017cszy i niezale\u017cny. \u201eOto wszystkie osoby s\u0105 moje: tak osoba ojca, jak osoba syna. S\u0105 moje. Umrze tylko ta osoba, kt\u00f3ra zgrzeszy\u0142a. Ktokolwiek jest sprawiedliwy i przestrzega prawa i sprawiedliwo\u015bci (\u2026) ten na pewno \u017cy\u0107 b\u0119dzie \u2013 wyrocznia Pana Boga (\u2026). Syn nie ponosi odpowiedzialno\u015bci za win\u0119 swego ojca ani ojciec \u2013 za win\u0119 swego syna. Sprawiedliwo\u015b\u0107 sprawiedliwego jemu zostanie przypisana, wyst\u0119pek za\u015b wyst\u0119pnego na niego spadnie\u201d (Ez 18, 4\u20135. 9 i 20).<\/span><\/p>\n

Jednak gdy docieramy do tego miejsca czeka nas kolejna wielka niespodzianka. Po punkcie kulminacyjnym my\u015bli religijnej osi\u0105gni\u0119tym przez prorok\u00f3w w indywidualizmie nast\u0119puje swoisty zwrot. Indywidualizmowi przeciwstawia si\u0119 oto kolejna si\u0142a, kt\u00f3ra na pierwszy rzut oka zdaje si\u0119 jego zdecydowanym zaprzeczeniem. Uczucia i my\u015bl religijna nagle zmieniaj\u0105 kierunek \u2013 zmierzaj\u0105 od indywidualizmu ku uniwersalizmowi. Wszelako nie ma mi\u0119dzy nimi rzeczywistej sprzeczno\u015bci. Oba s\u0105 daleko od wykluczania si\u0119 nawzajem, one dope\u0142niaj\u0105 i potwierdzaj\u0105 si\u0119 wzajemnie: s\u0105 r\u00f3\u017cnymi formami przejawiania si\u0119 tej samej idei. Skoro wi\u0119\u017a \u0142\u0105cz\u0105ca cz\u0142owieka z Bogiem nie jest ju\u017c postrzegana jako fizyczna, jako zwi\u0105zek jednej krwi, i skoro religijne powinno\u015bci nie zawieraj\u0105 si\u0119 ju\u017c w wykonywaniu specyficznych obrz\u0119d\u00f3w, staje si\u0119 jasne, \u017ce ten nowy kierunek, oparty na etycznym \u017cyciu cz\u0142owieka, jest dost\u0119pny dla ka\u017cdego. Religia przestaje by\u0107 przywilejem klasy spo\u0142ecznej, kap\u0142an\u00f3w, tak samo jak nie jest przywilejem danego narodu. Ona zrywa z wszelkimi tradycyjnymi ograniczeniami.<\/span><\/p>\n

Judaizmowi powierzono w tej nowej, profetycznej religii szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119, ale jego przes\u0142anie jest uniwersalne i nie ogranicza si\u0119 do \u017cycia pojedynczej nacji. \u201eJa, Pan powo\u0142a\u0142em Ci\u0119 s\u0142usznie, uj\u0105\u0142em Ci\u0119 za r\u0119k\u0119 i ukszta\u0142towa\u0142em, ustanowi\u0142em Ci\u0119 przymierzem dla ludzi, \u015bwiat\u0142o\u015bci\u0105 dla narod\u00f3w, aby\u015b otworzy\u0142 oczy niewidomym, a\u017ceby\u015b z wi\u0119zienia wypu\u015bci\u0142 je\u0144c\u00f3w (\u2026)\u201d (Iz 42, 6\u20137). Gdy ocaleni potomkowie Izraela powr\u00f3c\u0105 do Jerozolimy i odbuduj\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, odbywaj\u0105ce si\u0119 tam obrz\u0119dy nie b\u0119d\u0105 mia\u0142y charakteru kultu narodowego. \u201eW tamtych czasach Jerozolima b\u0119dzie si\u0119 nazywa\u0142a Tronem Pana. Zgromadz\u0105 si\u0119 w niej wszystkie narody w imi\u0119 Pana (\u2026)\u201d(Jr 3, 17).<\/span><\/p>\n

Z tego uniwersalizmu zrodzi\u0142a si\u0119 koncepcja wiecznego pokoju. U swych \u017ar\u00f3de\u0142 jest to idea czysto religijna, a nie filozoficzna, wielcy my\u015bliciele staro\u017cytno\u015bci nigdy jej nie podj\u0119li. Zdefiniowania i obrony przez znakomitego filozofa doczeka\u0142a si\u0119 dopiero ponad 2 tys. lat p\u00f3\u017aniej, kiedy to u schy\u0142ku XVIII w. Kant napisa\u0142 traktat O wiecznym pokoju. Filozofia grecka uwiecznia\u0142a raczej wojn\u0119 ni\u017c pok\u00f3j. \u201eWojna \u2013 twierdzi\u0142 Heraklit, jeden z najpowa\u017cniejszych my\u015blicieli greckich \u2013 jest ojcem powszechnym i kr\u00f3lem: jednych przemienia w bog\u00f3w, innych w ludzi; jednych zniewala, innych wyzwala\u201d[7]<\/a>. Wojna jest nie tylko rzecz\u0105 ludzk\u0105 \u2013 jest rzecz\u0105 bosk\u0105 i przeto nieuchronn\u0105, nieub\u0142agan\u0105 i wieczn\u0105.<\/span><\/p>\n

Prorocy odrzucili ten punkt widzenia, jednak nie z powod\u00f3w filozoficznych ani w wyniku refleksji etycznej, ale dzi\u0119ki wyj\u0105tkowemu charakterowi ich inspiracji religijnej. Oni jako pierwsi wyobra\u017cali sobie i opisywali przysz\u0142o\u015b\u0107 ludzko\u015bci jako stan, w kt\u00f3rym narody przekuj\u0105 swe miecze na lemiesze, a w\u0142\u00f3cznie na sierpy.<\/span><\/p>\n

W istocie by\u0142 to idea\u0142 \u201eniemo\u017cliwy\u201d do spe\u0142nienia, czysta \u201eutopia\u201d, ale prorocy nie bali si\u0119 jej g\u0142osi\u0107. \u201e\u017by\u0107 ide\u0105 \u2013 powiada Goethe \u2013 to znaczy traktowa\u0107 niemo\u017cliwe, jakby by\u0142o mo\u017cliwym\u201d[8]<\/a>. To stwierdzenie daje nam klucz do zrozumienia prawdziwej istoty religii profetycznej. By\u0142a ona \u201eutopijna\u201d i sta\u0142a w opozycji do wszelkich fakt\u00f3w empirycznych, ale zawiera\u0142a wspania\u0142\u0105 obietnic\u0119 etyczn\u0105 i religijn\u0105 \u2013 \u201eniebo nowe i ziemi\u0119 now\u0105\u201d (Ap 21, 1).<\/span><\/p>\n

Por\u00f3wnuj\u0105c ten idea\u0142 etycznego, spo\u0142ecznego i religijnego \u017cycia cz\u0142owieka z \u201emitem XX stulecia\u201d, od razu dostrzegamy uderzaj\u0105c\u0105 i fundamentaln\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0119. Prorocy natchnieni s\u0105 \u017carliwym pragnieniem wiecznego pokoju, podczas gdy nasze wsp\u00f3\u0142czesne mity zmierzaj\u0105 w stron\u0119 uwiecznienia i nasilenia wojny. Prorocy zrywaj\u0105 fizyczn\u0105 wi\u0119\u017a mi\u0119dzy Bogiem a lud\u017ami, wi\u0119\u017a powinowactwa krwi. Z kolei wsp\u00f3\u0142czesne mity nie przyjmuj\u0105 \u017cadnych innych zobowi\u0105za\u0144 poza tymi, kt\u00f3re wynikaj\u0105 ze wsp\u00f3lnoty krwi. Przyw\u00f3dcy Niemiec obiecali swemu ludowi podb\u00f3j ca\u0142ego \u015bwiata. Tymczasem prorocy zamiast chwa\u0142y obiecali narodowi \u017cydowskiemu schy\u0142ek, upadek i najg\u0142\u0119bsz\u0105 niedol\u0119. Gdy mity polityczne gloryfikuj\u0105 i ub\u00f3stwiaj\u0105 ras\u0119 nadludzi, prorocy przepowiadaj\u0105 epok\u0119, w kt\u00f3rej wszystkie narody zjednocz\u0105 si\u0119 ku chwale jednego Boga. Pomi\u0119dzy tymi koncepcjami nie ma \u017cadnego punktu stycznego ani te\u017c \u017cadnego mo\u017cliwego porozumienia.<\/span><\/p>\n

We wszystkich mitologiach spotykamy si\u0119 z ide\u0105 koz\u0142a ofiarnego. James George Frazer po\u015bwi\u0119ci\u0142 temu zagadnieniu osobny tom swego wielkiego kompendium my\u015blenia mitycznego Z\u0142ota ga\u0142\u0105\u017a. Frazer dostarcza nam wyczerpuj\u0105cego \u015bwiadectwa, poszukuj\u0105c \u015blad\u00f3w koz\u0142a ofiarnego we wszystkich epokach i kulturach. Ide\u0119 t\u0119 spotykamy zar\u00f3wno w\u015br\u00f3d plemion pierwotnych Afryki i Ameryki, jak i w kulturze greckiej. Znajdujemy j\u0105 w Indiach, Chinach, Australii, Japonii i w chrze\u015bcija\u0144skiej Europie. Mo\u017cna j\u0105 nawet odnale\u017a\u0107 we wczesnym judaizmie. Ksi\u0119ga Kap\u0142a\u0144ska opisuje \u017cydowskiego arcykap\u0142ana, kt\u00f3ry w Dzie\u0144 Przeb\u0142agania k\u0142adzie obie r\u0119ce na g\u0142owie \u017cywego koz\u0142a, wyznaje wszystkie winy Izraelit\u00f3w i przenosi je na zwierz\u0119, kt\u00f3re zostaje nast\u0119pnie wyp\u0119dzone na pustyni\u0119.<\/span><\/p>\n

Niemieccy przyw\u00f3dcy koz\u0142em ofiarnym swojej mitologii politycznej uczynili \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rych mo\u017cna by\u0142o obarczy\u0107 ci\u0119\u017carem wszelkich przewinie\u0144 i wszelkiego z\u0142a. Mo\u017cna by pomy\u015ble\u0107, \u017ce w swym wyborze inspirowani byli \u015blep\u0105 i fanatyczn\u0105 nienawi\u015bci\u0105, lub przynajmniej za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce poszli po linii najmniejszego oporu, atakuj\u0105c nieliczn\u0105 i niezdoln\u0105 do powa\u017cnej konfrontacji mniejszo\u015b\u0107. To wszystko mo\u017ce by\u0107 prawd\u0105, lecz tylko cz\u0119\u015bciowo. Tym, czego wynalazcy mitu germa\u0144skiej rasy nadludzi obawiali si\u0119 najbardziej, nie by\u0142 \u017cydowski op\u00f3r fizyczny, lecz moralny. W \u017cadnej mierze nie mogli by\u0107 pewni, \u017ce uda si\u0119 go z\u0142ama\u0107. Nawet po wymordowaniu i wyp\u0119dzeniu setek tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w nie uda\u0142o im si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 zadowolenia ze swego dzie\u0142a. Wci\u0105\u017c prze\u015bladowa\u0142a ich obsesja \u017byda jako z\u0142ego ducha, wcielenia diab\u0142a.<\/span><\/p>\n

My\u015bl mityczna zawsze postrzega \u015bwiat jako walk\u0119 pomi\u0119dzy si\u0142ami dobra i z\u0142a, mi\u0119dzy \u015bwiat\u0142em i ciemno\u015bci\u0105.<\/p><\/blockquote>\n

W mitycznej wyobra\u017ani zawsze mamy biegun dodatni i ujemny. R\u00f3wnie\u017c i w naszych wsp\u00f3\u0142czesnych mitach politycznych proces deifikacji musi by\u0107 uzupe\u0142niony procesem, kt\u00f3ry mo\u017cna nazwa\u0107 \u201ediabolizacj\u0105\u201d.<\/span><\/p>\n

W niemieckim pandemonium rola ta zosta\u0142a przypisana \u017bydom. Gdyby mia\u0142o si\u0119 okaza\u0107, \u017ce w religii \u017cydowskiej, w ksi\u0119gach prorok\u00f3w jest cho\u0107by \u017ad\u017ab\u0142o prawdy, ca\u0142y mit XX stulecia straci\u0142by moc i sens. Niezale\u017cnie od wszelkich pokaz\u00f3w si\u0142y i niemaj\u0105cych sobie r\u00f3wnych sposob\u00f3w organizacji i prowadzenia dzia\u0142a\u0144 wojennych niemiecki kolos pozosta\u0142 mimo wszystko kolosem na glinianych nogach. Wystarczy\u0142o zniszczy\u0107 lub poda\u0107 w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 jego podstawy mityczne, by upadek sta\u0142 si\u0119 nieuchronny. Zabezpieczenie tych podstaw to sprawa \u017cycia i \u015bmierci, w zwi\u0105zku z czym walka z \u017bydami by\u0142a niezb\u0119dna. M\u00f3wienie w tej sytuacji o zwyk\u0142ym antysemityzmie wydaje mi si\u0119 wielce nieadekwatnym sformu\u0142owaniem problemu. Antysemityzm nie jest nowym zjawiskiem, istnia\u0142 zawsze i we wszelkich mo\u017cliwych formach. Niemiecki spos\u00f3b prze\u015bladowania by\u0142 jednak czym\u015b zupe\u0142nie nowym. Antysemityzm m\u00f3g\u0142 prowadzi\u0107 do dyskryminacji spo\u0142ecznej albo do ogranicze\u0144 prawnych czy politycznych, do wyj\u0105tkowej legislacji. Tym razem zamierzono znacznie wi\u0119cej. By\u0142 to \u015bmiertelny b\u00f3j, walka na \u015bmier\u0107 i \u017cycie, kt\u00f3ra mog\u0142a zako\u0144czy\u0107 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie ca\u0142kowit\u0105 zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Czytaj\u0105c przem\u00f3wienie Hitlera wyg\u0142oszone z okazji 11. rocznicy powstania nazistowskiego re\u017cimu, napotykamy dziwne zjawisko. Hitler ca\u0142kowicie zmieni\u0142 sw\u00f3j ton. Nie obiecuje ju\u017c podboju \u015bwiata dla niemieckiej rasy. Zaczyna dostrzega\u0107 swoj\u0105 kl\u0119sk\u0119 i jej konsekwencje. Lecz c\u00f3\u017c m\u00f3wi w tej krytycznej chwili? Czy m\u00f3wi o niezliczonych nieszcz\u0119\u015bciach, jakie jego agresja sprowadzi\u0142a na Niemcy, Europ\u0119 i ca\u0142y \u015bwiat? Nic z tych rzeczy. Ca\u0142\u0105 uwag\u0119 obsesyjnie koncentruje wy\u0142\u0105cznie na jednym: \u017bydach. Je\u015bli przegram \u2013 m\u00f3wi \u2013 \u017bydzi b\u0119d\u0105 \u015bwi\u0119towa\u0107 drugie tryumfalne \u015bwi\u0119to Purim. Tym, co martwi go najbardziej, nie jest przysz\u0142o\u015b\u0107 Niemiec, ale \u201etryumf\u201d \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

T\u0105 przemow\u0105 dowi\u00f3d\u0142 po raz kolejny, jak niewiele wie o \u017cyciu i uczuciach \u017byd\u00f3w. W naszym \u017cyciu, w \u017cyciu wsp\u00f3\u0142czesnych \u017byd\u00f3w, nie ma ju\u017c miejsca na \u017cadn\u0105 form\u0119 rado\u015bci ani samozadowolenia, nie wspominaj\u0105c o uniesieniu czy  tryumfie. Wszystko to przepad\u0142o na zawsze. \u017baden \u017byd nie jest i nigdy nie b\u0119dzie w stanie przebole\u0107 okrutnego do\u015bwiadczenia ostatnich lat. Ofiary tego do\u015bwiadczenia nie mog\u0105 odej\u015b\u0107 w zapomnienie, rany, kt\u00f3re nam zadano, s\u0105 nie do uleczenia. Jednak po\u015br\u00f3d wszystkich tych okrucie\u0144stw i smutk\u00f3w jest przynajmniej jedna pociecha. Mo\u017cemy by\u0107 szczerze przekonani, \u017ce \u017cadna z ofiar nie by\u0142a poniesiona na darmo. Tym, czego wsp\u00f3\u0142czesny \u017byd musia\u0142 broni\u0107, nie by\u0142o jedynie fizyczne przetrwanie i zachowanie \u017cydowskiej rasy, stawka by\u0142a du\u017co wi\u0119ksza. Musieli\u015bmy reprezentowa\u0107 wszystkie idea\u0142y etyczne, kt\u00f3re judaizm powo\u0142a\u0142 do \u017cycia i przekaza\u0142 ca\u0142ej kulturze ludzkiej, wszystkim cywilizowanym narodom. Jednego jeste\u015bmy pewni. Idea\u0142y te nie zosta\u0142y i nie mog\u0105 by\u0107 zniszczone.  W tych okrutnych dniach pozosta\u0142y niezachwiane. Je\u015bli judaizm przyczyni\u0142 si\u0119 do z\u0142amania si\u0142y wsp\u00f3\u0142czesnych mit\u00f3w politycznych, to mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce wype\u0142ni\u0142 sw\u00f3j obowi\u0105zek, po raz kolejny realizuj\u0105c historyczn\u0105 i religijn\u0105 misj\u0119.<\/span><\/p>\n

T\u0142umaczy\u0142 Tomasz Sikora<\/strong><\/em><\/p>\n

\n


\n<\/strong>Przek\u0142ad na podstawie: \u201eContemporary Jewish Record\u201d 1944, nr 7 , s. 115\u2013126.<\/strong><\/p>\n

\n

[1]<\/em><\/span><\/a> Wszystkie cytaty biblijne pochodz\u0105 z: Pismo \u015awi\u0119te Starego i Nowego Testamentu w przek\u0142adzie z j\u0119zyk\u00f3w oryginalnych, opracowa\u0142 zesp\u00f3\u0142 biblist\u00f3w polskich z inicjatywy benedyktyn\u00f3w tynieckich, wydanie trzecie poprawione, Wydawnictwo Pallottinum, Pozna\u0144\u2013Warszawa 1990.<\/em><\/span><\/p>\n

[2]<\/a> J.E. Harrison, Prolegomena to the Study of Greek Religion, Cambridge 1903, s. VII.<\/em><\/span><\/p>\n

[3]<\/a> B. Malinowski, Mit w psychologii lud\u00f3w pierwotnych, t\u0142um. T. \u015awi\u0119cka, w: ten\u017ce, Szkice z teorii kultury, Warszawa 1958, s. 475\u2013476.<\/em><\/span><\/p>\n

[4]<\/a> Eurypides, Ifigenia w kraju Taur\u00f3w, t\u0142um. J. \u0141anowski, w: ten\u017ce, Tragedie, Warszawa 1980, s. 297.<\/em><\/span><\/p>\n

[5]<\/a> E. Rohde, Psyche. Kult duszy i wiara w nie\u015bmiertelno\u015b\u0107 u staro\u017cytnych Grek\u00f3w, wyb. H. Ecksteina, t\u0142um. J. Korpanty, K\u0119ty 2007, s. 208\u2013209.<\/em><\/span><\/p>\n

[6]<\/a> Por. W. Robertson Smith, Lectures on the Religion of the Semites. First Series: The Fundamental Institutions (Lect. 2 and 5) (The Early Sociology of Religion, red. B.S. Turner, Vol. VI), Edynburg 1889, s. 29 i 150.<\/em><\/span><\/p>\n

[7]<\/a> Heraklit, fragm. 53, t\u0142um. A. Czerniawski, \u201ePismo Literacko-Artystyczne\u201d 1989 nr 1 (80).<\/em><\/span><\/p>\n

[8]<\/a> J.W. Goethe, Aforyzmy, wyb., t\u0142um. i wst\u0119p. S. Licha\u0144ski, Warszawa, 1984, s. 41.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Judaizm a wsp\u00f3\u0142czesne mity polityczne Ernst Cassirer Ernst Cassirer (ur. 28 lipca 1874 we Wroc\u0142awiu, zm. 13 kwietnia1945 w Nowym Jorku) \u2013 niemiecki filozof, kt\u00f3ry po 1939 przyj\u0105\u0142 obywatelstwo szwedzkie, przedstawiciel neokantowskiej szko\u0142y marburskiej. \u017byciorys – Ernst Cassirer urodzi\u0142 si\u0119 w rodzinie \u017cydowskiego handlowca Eduarda Cassirera we Wroc\u0142awiu. W 1892 rozpocz\u0105\u0142 studia prawnicze na uniwersytecie w Berlinie, p\u00f3\u017aniej studiowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c literatur\u0119 niemieck\u0105 oraz filozofi\u0119. W 1896 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/69726"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=69726"}],"version-history":[{"count":16,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/69726\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":70010,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/69726\/revisions\/70010"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=69726"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=69726"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=69726"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}