{"id":70182,"date":"2019-05-30T17:09:04","date_gmt":"2019-05-30T15:09:04","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=70182"},"modified":"2019-05-19T07:41:52","modified_gmt":"2019-05-19T05:41:52","slug":"19-09-40","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=70182","title":{"rendered":"O my\u015bleniu szybkim i wolnym [komentarz do parszy Acharej mot]"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>O my\u015bleniu szybkim i wolnym [komentarz do parszy Acharej mot]<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Rabin Jonathan Sacks
\n<\/strong> T\u0142umaczenie: Jolanta R\u00f3\u017cy\u0142o \u00a9 CHIDUSZ 2019<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

\u201eKozio\u0142 ofiarny”, James Tissot\/ Wikipedia<\/em><\/span><\/p>\n

PARSZA Acharej mot 4 maja 2019 \/ <\/strong>29 nisan 5779<\/p>\n

Je\u015bli po\u0142\u0105czymy wsp\u00f3\u0142czesne odkrycia w dziedzinie bada\u0144 nad m\u00f3zgiem z tre\u015bci\u0105 midraszy, by\u0107 mo\u017ce uda nam si\u0119 rzuci\u0107 nowe \u015bwiat\u0142o na znaczenie najwa\u017cniejszej tajemnicy \u015bwi\u0119ta Jom Kipur \u2013 dw\u00f3ch identycznych koz\u0142\u00f3w, z kt\u00f3rych ka\u017cdy, w zale\u017cno\u015bci od wyniku rzuconych przez Arcykap\u0142ana los\u00f3w, jest albo sk\u0142adany jako ofiara zagrzeszna, albo wysy\u0142any na pewn\u0105 \u015bmier\u0107 na pustyni\u0119 (jako kozio\u0142 ofiarny).<\/span><\/p>\n

W poprzednich komentarzach do parszy Acharej mot<\/i> przygl\u0105dali\u015bmy si\u0119 temu, jak idea koz\u0142a ofiarnego funkcjonuje w tradycji \u017cydowskiej oraz jak bardzo r\u00f3\u017cne jest jej znaczenie w innych kulturach. Jednak nie tylko ten aspekt rytua\u0142u wymaga wyt\u0142umaczenia. M\u00f3wili\u015bmy o tym, \u017ce dwie ofiary s\u0105 odzwierciedleniem procesu z\u0142o\u017conego z kapara<\/i> (odkupienia grzech\u00f3w), i tahara<\/i> (oczyszczenia), wymierzonych odpowiednio w poczucie winy i wstyd. Nie t\u0142umaczy to jednak, dlaczego zwierz\u0119ta powinny by\u0107 do siebie tak podobne, jak to tylko mo\u017cliwe, ani dlaczego o ich przeznaczeniu maj\u0105 decydowa\u0107 ci\u0105gni\u0119te losy (goralot<\/i>). Przypuszczalnie elementy te mia\u0142y wywo\u0142ywa\u0107 poczucie uniesienia i skruchy w\u015br\u00f3d wiernych t\u0142ocz\u0105cych si\u0119 u st\u00f3p \u015awi\u0105tyni w naj\u015bwi\u0119tszy dzie\u0144 w roku. Jak mia\u0142y to jednak robi\u0107?<\/span><\/p>\n

M\u0119drcy przez wieki pr\u00f3bowali rozwik\u0142a\u0107 t\u0119 zagadk\u0119. Dwa stworzenia o podobnym wygl\u0105dzie, ale innym losie przywodz\u0105 na my\u015bl bli\u017ani\u0119ta. Pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 mi\u0119dzy innymi tym tropem, komentatorzy \u2013 w\u015br\u00f3d nich Nahmanides, Abarbanel, autorzy Midrasza i Zoharu \u2013 wnioskowali, \u017ce koz\u0142y by\u0107 mo\u017ce mia\u0142y symbolizowa\u0107 najbardziej znan\u0105 w ca\u0142ej Torze par\u0119 bli\u017ani\u0105t: Jakuba i Ezawa.<\/span><\/p>\n

S\u0105 ku temu te\u017c inne przes\u0142anki. Sair, he<\/i>brajski rzeczownik oznaczaj\u0105cy koz\u0142a, pochodzi od s\u0142owa \u201ekud\u0142aty\u201d, a przecie\u017c taki w\u0142a\u015bnie by\u0142 Ezaw w momencie urodzenia, \u201eca\u0142y niby szuba w\u0142osista\u201d (Be-reszit 25:25). Gdy Rebeka kaza\u0142a Jakubowi udawa\u0107 brata, aby podst\u0119pem odebra\u0107 od Izaaka b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo pierworodnego, ten powiedzia\u0142: \u201eWszak Esaw, brat m\u00f3j, cz\u0142owiek kosmaty, a ja cz\u0142owiekiem g\u0142adkim\u201d (27:11). Wed\u0142ug s\u0142\u00f3w Miszny koz\u0142u, kt\u00f3ry mia\u0142 zosta\u0107 porzucony na pustyni, przywi\u0105zywano czerwony (edom<\/i>) sznurek. Edom to drugie imi\u0119 Ezawa. Kozio\u0142 ofiarny m\u00f3g\u0142by go zatem symbolizowa\u0107. Za to Azazel, tajemnicze miejsce lub istota, kt\u00f3remu (kt\u00f3rej) przeznaczany by\u0142 kozio\u0142, mia\u0142 symbolizowa\u0107 Samaela, anio\u0142a str\u00f3\u017ca Ezawa.<\/span><\/p>\n

Do interpretacji, w kt\u00f3rej pod postaciami zwierz\u0105t kryj\u0105 si\u0119 biblijni bracia, szczeg\u00f3lnie przekonuje fraza o dw\u00f3ch ko\u017al\u0119tach (sznej seirej izim<\/i>) pojawiaj\u0105ca si\u0119 w rytuale odprawianym przez Arcykap\u0142ana. Przypomina ona \u201edwoje ko\u017al\u0105t\u201d (sznej gedajej izim<\/i>) wspomnianych w dwudziestym si\u00f3dmym rozdziale Ksi\u0119gi Be-reszit \u2013 tym, w kt\u00f3rym opisany jest podst\u0119p Jakuba. Izaak prosi Ezawa, aby przed otrzymaniem swego b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa upolowa\u0142 zwierzyn\u0119 i przyrz\u0105dzi\u0142 mu posi\u0142ek. Rebeka m\u00f3wi do Jakuba: \u201eZajd\u017a\u017ce do trzody, i przynie\u015b mi stamt\u0105d dwoje ko\u017al\u0105t<\/i> dobrych, a przyrz\u0105dz\u0119 z nich przysmaki dla ojca twego, jak to lubi\u201d. Tego rodzaju s\u0142owne paralele w Torze nigdy nie s\u0105 przypadkowe \u2013 s\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 bogatej intertekstualno\u015bci, drobno utkanej prozy, w kt\u00f3rej jeden wers jest wyja\u015bnieniem innego.<\/span><\/p>\n

A wi\u0119c dwa koz\u0142y w obrz\u0119dzie odprawianym przez Arcykap\u0142ana na wiele sposob\u00f3w nawi\u0105zuj\u0105 do postaci Jakuba i Ezawa, a w szczeg\u00f3lno\u015bci do biblijnej sceny, w kt\u00f3rej Jakub podszywa si\u0119 pod brata, ubieraj\u0105c si\u0119 nawet w jego szaty, aby przypomina\u0107 go w dotyku i zapachu. Na pytanie ojca: \u201eCzy\u017c to ty syn m\u00f3j Esaw?\u201d, Jakub odpowiada: \u201eJa\u201d. \u201eG\u0142os, g\u0142osem Jak\u00f3ba; ale r\u0119ce, r\u0119ce Esawa!\u201d \u2013 m\u00f3wi Izaak (Be-reszit 27:22).<\/span><\/p>\n

  Kim wi\u0119c byli Jakub i Ezaw? Co symbolizowali i jakie znaczenie maj\u0105 ich postaci dla \u015bwi\u0119ta Jom Kipur i odkupienia grzech\u00f3w? W midraszu panuje wyra\u017ana tendencja do przedstawiania Jakuba jako idealnego syna, podczas gdy Ezaw jest zawsze tym nikczemnym. W Torze ta kwestia jest jednak znacznie bardziej skomplikowana. Ezaw nie jest uosobieniem z\u0142a. Izaak go kocha\u0142 i pragn\u0105\u0142 go pob\u0142ogos\u0142awi\u0107. M\u0119drcy przekonuj\u0105, \u017ce wszyscy powinni\u015bmy bra\u0107 przyk\u0142ad z Ezawa i jego szacunku do ojca (Szemot raba<\/i> 46:4; Ba-midbar raba <\/i>1:15). W Ksi\u0119dze Dwarim Moj\u017cesz nakazuje: \u201eNie pogardzaj Edomit\u0105 [potomkiem Ezawa], bo on brat tw\u00f3j\u201d (28:8).<\/span><\/p>\n

W Torze Ezaw nie jest wcale uosobieniem z\u0142a<\/i>. Jest po prostu impulsywny. Wida\u0107 to w scenie, w kt\u00f3rej sprzedaje prawo pierwor\u00f3dztwa Jakubowi. Kiedy pewnego dnia wraca zm\u0119czony z polowania, widzi brata przygotowuj\u0105cego zup\u0119 z soczewicy:<\/span><\/p>\n

\n

I rzek\u0142 Esaw do Jak\u00f3ba: \u201eDaj mi te\u017c \u0142ykn\u0105\u0107 z czerwonego, z czerwonego tego, bo znu\u017cony jestem!\u201d. Przeto nazwano imi\u0119 jego: Edom. I rzek\u0142 Jak\u00f3b: \u201eSprzedaj\u017ce mi zaraz pierwor\u00f3dztwo twoje\u201d. I rzek\u0142 Esaw: \u201eWszak ja id\u0119 na \u015bmier\u0107, i c\u00f3\u017c mi po pierwor\u00f3dztwie?\u201d. I rzek\u0142 Jak\u00f3b: \u201ePrzysi\u0119gnij\u017ce mi zaraz!\u201d. I przysi\u0105g\u0142 mu, i sprzeda\u0142 pierwor\u00f3dztwo swoje Jak\u00f3bowi. I poda\u0142 Jak\u00f3b Esawowi chleba i warzywo z soczewicy; i zjad\u0142 i wypi\u0142, i powsta\u0142, i poszed\u0142; i pogardzi\u0142 Esaw pierwor\u00f3dztwem (Be-reszit 25:30-34).<\/p>\n<\/blockquote>\n

Obraz porywczo\u015bci Ezawa, sprzedaj\u0105cego swoje dziedzictwo za talerz zupy, wzmocniony jest nietypowym opisem w formie pi\u0119ciu urywanych, nast\u0119puj\u0105cych po sobie czasownik\u00f3w (zjad\u0142, wypi\u0142, powsta\u0142, poszed\u0142, pogardzi\u0142). Za ka\u017cdym wi\u0119c razem, gdy Ezaw pojawia si\u0119 w tek\u015bcie, jego posta\u0107 kojarzy nam si\u0119 z kim\u015b impulsywnym, zawsze kieruj\u0105cym si\u0119 tym, co w danym momencie czuje \u2013 czy to g\u0142odem, synowskim oddaniem, ch\u0119ci\u0105 zemsty, czy w ko\u0144cu wielkoduszno\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n

Jakub, kt\u00f3ry nie ulega emocjom, jest przeciwie\u0144stwem brata. My\u015bli i dzia\u0142a d\u0142ugoterminowo, czego dowodem jest jego zachowanie w chwili, kiedy zauwa\u017ca mo\u017cliwo\u015b\u0107 odkupienia od Ezawa prawa pierworodnego; kiedy aby po\u015blubi\u0107 Rachel\u0119, decyduje si\u0119 pracowa\u0107 dla jej ojca przez siedem lat (\u201ea zdawa\u0142y si\u0119 w oczach jego jako dni kilka\u201d); czy kiedy ustala z Labanem warunki zap\u0142aty za swoj\u0105 prac\u0119. Jakub upomina swojego syna J\u00f3zefa za zuchwa\u0142o\u015b\u0107 jego sn\u00f3w, ale w przeciwie\u0144stwie do braci, kt\u00f3rzy byli o J\u00f3zefa zazdro\u015bni, ojciec \u201epomiarkowa\u0142 sobie t\u0119 rzecz\u201d. Jakub nigdy nie dzia\u0142a\u0142 w afekcie, ale d\u0142ugo i intensywnie my\u015bla\u0142 nad ka\u017cd\u0105 podejmowan\u0105 decyzj\u0105.<\/span><\/p>\n

Przestrzega\u0142 przed porywczo\u015bci\u0105 r\u00f3wnie\u017c swoje dzieci. Na \u0142o\u017cu \u015bmierci przeklina\u0142 trzech najstarszych syn\u00f3w s\u0142owami:<\/span><\/p>\n

\n

Reuben, pierworodny m\u00f3j (\u2026); porywczo\u015b\u0107 by\u0142a jak pow\u00f3d\u017a; pierwsze\u0144stwa mie\u0107 nie b\u0119dziesz! (\u2026) Szymeon i Lewi (\u2026). Przekl\u0119ty gniew ich, gdy\u017c zawzi\u0119ty, i zapalczywo\u015b\u0107 ich, gdy\u017c okrutna! (Be-reszit 49:3-7).<\/p>\n<\/blockquote>\n

Dzia\u0142anie pod wp\u0142ywem gniewu i impulsu jest dla Jakuba oznak\u0105 braku godno\u015bci, z kt\u00f3rym nie chce by\u0107 kojarzony.<\/span><\/p>\n

Ale co to wszystko ma wsp\u00f3lnego z grzechem, naruszeniem prawa, odkupieniem i dwoma koz\u0142ami?<\/span><\/p>\n

Ostatnie dekady przynios\u0142y rewolucj\u0119 w badaniach nad ludzkim m\u00f3zgiem, a co za tym idzie \u2013 w lepszym rozumieniu naszego umys\u0142u. Jednym z kluczowych opracowa\u0144 tego tematu by\u0142a ksi\u0105\u017cka Antonio Damasio B\u0142\u0105d Kartezjusza<\/i>. Damasio odkry\u0142 u pacjent\u00f3w z urazem p\u0142ata czo\u0142owego niezwyk\u0142\u0105 rzecz. Podczas gdy nadal byli oni w stanie normalnie my\u015ble\u0107, ich zdolno\u015b\u0107 odczuwania prawie ca\u0142kowicie zanikn\u0119\u0142a, w wyniku czego mieli ogromne trudno\u015bci z podejmowaniem decyzji. W niesko\u0144czono\u015b\u0107 zastanawiali si\u0119 nad plusami i minusami ka\u017cdej mo\u017cliwo\u015bci, ale na nic nie byli w stanie si\u0119 zdecydowa\u0107. Kartezjusz i Kant, jak pokaza\u0142y p\u00f3\u017aniejsze badania, nie mieli racji, gdy twierdzili, \u017ce cz\u0142owiek jest przede wszystkim istot\u0105 rozumn\u0105. Nie pomyli\u0142 si\u0119 natomiast David Hume, wed\u0142ug kt\u00f3rego cz\u0142owiek kieruje si\u0119 przede wszystkim emocjami, a decyzje podejmuje pod wp\u0142ywem uczu\u0107, pragnie\u0144 i pop\u0119d\u00f3w, z istnienia kt\u00f3rych czasami nie zdaje sobie nawet sprawy. Z \u0142atwo\u015bci\u0105 znajdujemy pow\u00f3d, dla kt\u00f3rego podj\u0119li\u015bmy tak\u0105, a nie inn\u0105 decyzj\u0119, ale badania dowodz\u0105, \u017ce m\u00f3zg czasami dokonuje wyboru jeszcze zanim zaczniemy by\u0107 tego \u015bwiadomi.<\/span><\/p>\n

W \u017cyciu kierujemy si\u0119 emocjami w o wiele wi\u0119kszym stopniu, ni\u017c przypuszczali o\u015bwieceniowi my\u015bliciele. To odkrycie da\u0142o pocz\u0105tek nowym dziedzinom nauki, takim jak ekonomia behawioralna (skupiaj\u0105ca si\u0119 na tym, jak ludzie rzeczywi\u015bcie si\u0119 zachowuj\u0105, a nie jak w teorii powinni reagowa\u0107), inteligencja emocjonalna czy interdyscyplinarne studia \u0142\u0105cz\u0105ce nauk\u0119 o uk\u0142adzie nerwowym z etyk\u0105 czy polityk\u0105.<\/span><\/p>\n

PRENUMERATA<\/strong> <\/span>
\n<\/a>Odkryto, \u017ce nasz m\u00f3zg posiada dwutorowy system dzia\u0142ania. W\u0142a\u015bnie tego dotyczy tytu\u0142 g\u0142o\u015bnej ksi\u0105\u017cki Daniela Kahnemana Pu\u0142apki my\u015blenia. O my\u015bleniu szybkim i wolnym<\/i>. Jeden tor my\u015blenia dzia\u0142a szybko, instynktownie, pod\u015bwiadomie i w oparciu o emocje. Drugi jest wolniejszy, \u015bwiadomy, charakteryzuje go wi\u0119ksza rozwaga i dok\u0142adniejsza ocena sytuacji. Pierwszy pozwala szybko zareagowa\u0107 w sytuacji nag\u0142ego, potencjalnego zagro\u017cenia. Bez niego nie by\u0142oby nas tutaj dzisiaj. Wiele z naszych instynktownych reakcji jest bardzo korzystnych. Jeste\u015bmy z natury empatyczni, co pozwala nam zauwa\u017ca\u0107, gdy kto\u015b inny cierpi, i przyj\u015b\u0107 mu z pomoc\u0105. Potrafimy si\u0119 te\u017c mocno przywi\u0105za\u0107 do innych ludzi, dzi\u0119ki czemu mo\u017cemy chroni\u0107 cz\u0142onk\u00f3w naszej rodziny i spo\u0142eczno\u015bci. Nie wszystkie instynkty s\u0105 jednak po\u017cyteczne. Z\u0142o\u015b\u0107, zazdro\u015b\u0107, zawi\u015b\u0107, strach, nienawi\u015b\u0107 czy pragnienie zemsty by\u0107 mo\u017ce kiedy\u015b nam s\u0142u\u017cy\u0142y, ale w sferze spo\u0142ecznej dzia\u0142aj\u0105 cz\u0119sto destrukcyjnie. Dlatego te\u017c tak wa\u017cna jest zdolno\u015b\u0107 \u201emy\u015blenia powoli\u201d, zatrzymania si\u0119 na chwil\u0119 i przeanalizowania sytuacji. Ch\u0119\u0107 zrobienia czego\u015b jest normalna w \u015bwiecie zwierz\u0105t, jednak tylko cz\u0142owiek jest w stanie j\u0105 os\u0105dzi\u0107 \u2013 zada\u0107 sobie pytanie, czy powinien j\u0105 zaspokoi\u0107, czy te\u017c nie.<\/span><\/p>\n

Te odkrycia nie s\u0105 jednak niczym nowym, stanowi\u0105 raczej potwierdzenie staro\u017cytnej my\u015bli, zatartej przez o\u015bwieceniowy racjonalizm. Nie mo\u017cemy \u017cy\u0107, kocha\u0107 i podejmowa\u0107 decyzji bez udzia\u0142u emocji. Jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych my\u015bli zawartych w Ksi\u0119dze Be-reszit jest przekonanie, \u017ce nie wszystkie emocje dzia\u0142aj\u0105 na nasz\u0105 korzy\u015b\u0107. Instynktowna, impulsywna reakcja mo\u017ce prowadzi\u0107 do przemocy. Aby za\u015b kontynuowa\u0107 przymierze z Bogiem, potrzebna jest zdolno\u015b\u0107 \u201epowolnego my\u015blenia\u201d w rozwa\u017cny spos\u00f3b. Tym w\u0142a\u015bnie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 Izaak i Iszmael (o kt\u00f3rych napisano: \u201eA b\u0119dzie on dzikim cz\u0142owiekiem; r\u0119ka jego przeciw wszystkim, a r\u0119ka wszystkich przeciw niemu\u201d, Be-reszit 116:12). T\u0119 r\u00f3\u017cnic\u0119 wida\u0107 jeszcze wyra\u017aniej na przyk\u0142adzie Jakuba i Ezawa.<\/span><\/p>\n

Wr\u00f3\u0107my wi\u0119c do dwudziestego si\u00f3dmego rozdzia\u0142u Be-reszit i momentu, w kt\u00f3rym Jakub przebiera si\u0119 za Ezawa, po czym przekonuje ojca: \u201eOto jestem (\u2026) pierworodny tw\u00f3j!\u201d. Dwa koz\u0142y \u2013 zar\u00f3wno te sk\u0142adane w ofierze przez Arcykap\u0142ana, jak i te przygotowywane dla m\u0119\u017ca przez Rebek\u0119 \u2013 symbolizuj\u0105 nasz\u0105 dwoist\u0105 natur\u0119: \u201eG\u0142os, g\u0142osem Jak\u00f3ba; ale r\u0119ce, r\u0119ce Esawa!\u201d. Wszyscy mamy w sobie co\u015b z obu \u2013 impulsywn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 m\u00f3zgu operuj\u0105c\u0105 emocjami i t\u0119 refleksyjn\u0105, kieruj\u0105c\u0105 si\u0119 rozwag\u0105. Mo\u017cemy my\u015ble\u0107 szybko albo powoli. O naszym losie, naszym goral<\/i>, \u017cyciowym scenariuszu, zadecyduje to, jak\u0105 strategi\u0119 obierzemy. Czy po\u015bwi\u0119cimy \u017cycie Panu, czy Azazelowi \u2013 przypadkowej zmienno\u015bci losu?<\/span><\/p>\n

Taki moralny dramat symbolizuj\u0105 dwa koz\u0142y: jeden po\u015bwi\u0119cony Bogu, a drugi \u2013 wypuszczony na pustyni\u0119 \u2013 Azazelowi. Si\u0142a rytua\u0142u polega na pozbawieniu go abstrakcyjno\u015bci \u2013 jest on raczej instynktownym odroczeniem ni\u017c natychmiastow\u0105 gratyfikacj\u0105. Wci\u0105ga i dotyka nas g\u0142\u0119boko, szczeg\u00f3lnie \u017ce przywodzi na my\u015bl, celowo lub nie, histori\u0119 o dw\u00f3ch braciach, Jakubie i Ezawie \u2013 podobnych po urodzeniu, a jednak o tak r\u00f3\u017cnych charakterach i biografiach.<\/span><\/p>\n

Kim jestem? Do zadania sobie tego pytania zmusza \u015bwi\u0119to Jom Kipur. Aby by\u0107 Jakubem, musimy porzuci\u0107 mieszkaj\u0105cego w ka\u017cdym z nas Ezawa \u2013 t\u0119 impulsywno\u015b\u0107, kt\u00f3ra mo\u017ce doprowadzi\u0107 do sprzedania naszego prawa pierworodnego za misk\u0119 zupy, do utraty wieczno\u015bci, je\u015bli zdecydujemy si\u0119 kierowa\u0107 po\u017c\u0105daniem.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

O my\u015bleniu szybkim i wolnym [komentarz do parszy Acharej mot] Rabin Jonathan Sacks T\u0142umaczenie: Jolanta R\u00f3\u017cy\u0142o \u00a9 CHIDUSZ 2019 \u201eKozio\u0142 ofiarny”, James Tissot\/ Wikipedia PARSZA Acharej mot 4 maja 2019 \/ 29 nisan 5779 Je\u015bli po\u0142\u0105czymy wsp\u00f3\u0142czesne odkrycia w dziedzinie bada\u0144 nad m\u00f3zgiem z tre\u015bci\u0105 midraszy, by\u0107 mo\u017ce uda nam si\u0119 rzuci\u0107 nowe \u015bwiat\u0142o na znaczenie najwa\u017cniejszej […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/70182"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=70182"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/70182\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":70521,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/70182\/revisions\/70521"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=70182"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=70182"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=70182"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}