{"id":70373,"date":"2019-05-17T17:09:34","date_gmt":"2019-05-17T15:09:34","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=70373"},"modified":"2019-05-17T06:20:17","modified_gmt":"2019-05-17T04:20:17","slug":"26-09-35","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=70373","title":{"rendered":"TRZY SYNAGOGI"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>TRZY SYNAGOGI<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

JAN JAGIELSK<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Do czas\u00f3w II wojny \u015bwiatowej Warszawa by\u0142a najwi\u0119kszym skupiskiem \u017byd\u00f3w w Europie.<\/strong><\/p>\n

Wielka Synagoga w Warszawie<\/em><\/span><\/p>\n

Do czas\u00f3w II wojny \u015bwiatowej Warszawa by\u0142a najwi\u0119kszym skupiskiem \u017byd\u00f3w w Europie. Dzielnica \u017cydowska zajmowa\u0142a tutaj blisko pi\u0105t\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 miasta. W Warszawie, kt\u00f3ra ust\u0119powa\u0142a liczb\u0105 ludno\u015bci \u017cydowskiej tylko Nowemu Jorkowi, rozwija\u0142o si\u0119 \u017cydowskie \u017cycie, kt\u00f3re by\u0142o zar\u00f3wno tradycyjne, jak tw\u00f3rcze, konserwatywne religijne, jak i narodowe \u2014 <\/em>pisa\u0142 o przedwojennej Warszawie Israel Gutman w \u201eWalce bez cienia nadziei\u201d. \u2014 \u017bydom warszawskim brakowa\u0142o tradycji i charakteru, kt\u00f3re stanowi\u0142y wa\u017cn\u0105 cech\u0119 spo\u0142eczno\u015bci takich miast jak Krak\u00f3w, Lublin czy Lw\u00f3w, gdzie \u017bydzi mieszkali od pokole\u0144. Warszawie brakowa\u0142o zar\u00f3wno starych budowli, jak i owianych tradycj\u0105 wspomnie\u0144 \u015bwietnej przesz\u0142o\u015bci. Nie by\u0142o w niej licz\u0105cych kilkaset lat synagog jak w Krakowie. Nie by\u0142a tak\u017ce nigdy siedzib\u0105 s\u0142ynnych uczonych \u017cydowskich. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska w Warszawie nie mia\u0142a za sob\u0105 d\u0142ugiej tradycji. Najstarszy nagrobek na cmentarzu \u017cydowskim pochodzi\u0142 z 1807 r. <\/em>Pomimo to Warszawa dawa\u0142a nowo przyby\u0142ym szans\u0119 odegrania roli w dziejach miasta, czu\u0142o si\u0119 w niej ducha szybko post\u0119puj\u0105cego rozwoju. Stosunkowo nowa zabudowa miasta i gwa\u0142towne przemiany sprzyja\u0142y prze\u0142amywaniu tradycyjnej izolacji. Nowi przybysze i przej\u015bciowi go\u015bcie dobrze czuli si\u0119 w tym mie\u015bcie.<\/em><\/span>
\n<\/em><\/p>\n

Warszawa szybko sta\u0142a si\u0119 \u015bwiatow\u0105 stolic\u0105 kultury diaspory \u017cydowskiej. Funkcjonowa\u0142o tutaj ponad 440 synagog i dom\u00f3w modlitwy. Wraz z wybuchem II wojny \u015bwiatowej, a potem narastaj\u0105cymi represjami niemieckiego okupanta warszawscy \u017bydzi stracili mo\u017cliwo\u015b\u0107 normalnego funkcjonowania w tym odbywania praktyk religijnych w swoich synagogach. W styczniu 1940 roku zosta\u0142y zamkni\u0119te wszystkie synagogi i bo\u017cnice. 20 maja 1941 roku w\u0142adze niemieckie zezwoli\u0142y jednak na otwarcie trzech synagog, kt\u00f3re znalaz\u0142y si\u0119 w granicach getta: synagogi Moriah, Ma\u0142\u017conk\u00f3w No\u017cyk\u00f3w oraz Wielkiej Synagogi na T\u0142omackiem.<\/em><\/span><\/p>\n

WIELKA SYNAGOGA PRZY UL. T\u0141OMACKIE 7<\/strong><\/p>\n

<\/p>\n

Wielka Synagoga<\/strong> zbudowana przy T\u0142omackie 7 by\u0142a jedn\u0105 z najwspanialszych polskich budowli wzniesionych w XIX w. Jej uroczyste otwarcie przypad\u0142o na dzie\u0144 26 wrze\u015bnia 1878 roku w \u015bwi\u0119to Rosz ha-Szana. Podczas ceremonii rabin Izaak Cylklow przywita\u0142 rosyjskiego namiestnika hr. Paw\u0142a Kotzebue nie w j\u0119zyku rosyjskim, hebrajskim czy jidysz, lecz w polskim, co odebrano jako zgod\u0119 na wyg\u0142aszanie kaza\u0144 w tym j\u0119zyku, gdy\u017c ten ostatni nie zaprotestowa\u0142. Wieczne \u015bwiat\u0142o przed Aron ha-kodesz zapali\u0142 Henryk Natanson.<\/span><\/p>\n

Do dzi\u015b zachowa\u0142y si\u0119 jedynie plany architektoniczne synagogi, schematy rzut\u00f3w parteru i poziomu galerii dla kobiet oraz kilka poczt\u00f3wek przedstawiaj\u0105cych budowl\u0119. Wprawne oko dostrze\u017ce jednak i na nich podobie\u0144stwo synagogi do innych dobrze znanych warszawskich budowli. Jej fasada przypomina\u0142a jedn\u0105 z elewacji Pa\u0142acu na Wyspie w warszawskich \u0141azienkach, a reprezentacyjne wej\u015bcie jest bliskie kolumnowemu portykowi dzisiejszego Urz\u0119du Miasta.<\/span><\/p>\n

Wn\u0119trze Wielkiej Synagogi zaskakiwa\u0142o. Poruszenie w\u015br\u00f3d \u00f3wczesnych bywalc\u00f3w synagog budzi\u0142 jego renesansowy charakter i nawi\u0105zania do bazylik starochrze\u015bcija\u0144skich. W \u015brodku znalaz\u0142o si\u0119 2200 miejsc siedz\u0105cych, biblioteka, pomieszczenia kancelarii oraz pok\u00f3j za\u015blubin. Widocznym przyk\u0142adem w\u0142oskich inspiracji by\u0142y nawy z arkadami kru\u017cgank\u00f3w, centralnie umieszczona absyda, w kt\u00f3rej znajdowa\u0142a si\u0119 bima (podwy\u017cszenie do czytania Tory) i Aron ha-kodesz (szafa o\u0142tarzowa do przechowywania Tory). G\u00f3rn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 absydy wype\u0142nia\u0142a koncha pokryta rozetami w kszta\u0142cie gwiazd. Do\u015b\u0107 podobnie skonstruowane jest wej\u015bcie do ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Anny w Wilanowie.<\/span><\/p>\n

Wielka Synagoga spe\u0142nia\u0142a nie tylko funkcje religijne. Odbywa\u0142y si\u0119 w niej r\u00f3wnie\u017c nabo\u017ce\u0144stwa z okazji odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci przez Polsk\u0119, uchwalenia Konstytucji 3 maja, rozpocz\u0119cia roku szkolnego czy nabo\u017ce\u0144stwo \u017ca\u0142obne w dniu \u015bmierci J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego.<\/span><\/p>\n

Wielka Synagoga jako magazyn w roku 1942\/43 \/ \u017ar\u00f3d\u0142o: Archiwum \u017bIH<\/em><\/span><\/p>\n

SYNAGOGA IM. MA\u0141\u017bONK\u00d3W NO\u017bYK\u00d3W<\/strong><\/p>\n

Synagoga im. Zalmana i Ryfki Ma\u0142\u017conk\u00f3w No\u017cyk\u00f3w<\/em><\/span>
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikipedia<\/em><\/span><\/p>\n

Synagoga im. Ma\u0142\u017conk\u00f3w No\u017cyk\u00f3w<\/strong> na ul. Twardej 6 jest jedyn\u0105 zachowan\u0105 spo\u015br\u00f3d znaczniejszych synagog w Warszawie. Codziennie odbywaj\u0105 si\u0119 tutaj nabo\u017ce\u0144stwa, a cztery razy do roku wspomina si\u0119 zmar\u0142ych fundator\u00f3w Rywk\u0119 i Za\u0142mana No\u017cyk\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Dzia\u0142k\u0119 pod budow\u0119 synagogi przy Twardej 6 zakupi\u0142 Za\u0142man No\u017cyk ju\u017c w 1893 roku. Prace konstrukcyjne, pod\u0142ug plan\u00f3w budowniczego Karola Koz\u0142owskiego rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 wiosn\u0105 1898 roku. Po nieca\u0142ym roku budynek by\u0142 got\u00f3w: <\/span><\/p>\n

Wzniesienie nowej synagogi przy ul. Twardej kosztem p. No\u017cyka nie jest projektem, jak pisma codzienne podaj\u0105, lecz faktem dokonanym, synagoga bowiem znajduje si\u0119 ju\u017c pod dachem. <\/em>[\u201eIzraelita\u201d, 1\/13 stycznia 1899 r.]<\/span><\/p>\n

Uroczyste otwarcie odby\u0142o si\u0119 12 maja 1902 roku w \u015bwi\u0119to Lag ba-Omer. Uroczyste mowy wyg\u0142osili dwaj rabini a mod\u0142y prowadzi\u0142 kantor Lewinsohn. Sam Za\u0142man No\u017cyk za\u015b uroczy\u015bcie w\u0142o\u017cy\u0142 Tor\u0119 do Aron ha-Kodesz.<\/span><\/p>\n

Budynek synagogi wzniesiono na planie prostok\u0105ta z ryzalitem w stylu neoroma\u0144skim, z licznymi elementami bizantyjskimi, neorenesansowymi oraz maureta\u0144skimi. Wn\u0119trze podzielono na trzy nawy. Synagoga powsta\u0142a dla spo\u0142eczno\u015bci ortodoksyjnej z miejscami dla kobiet w galeriach, do kt\u00f3rych prowadz\u0105 osobne wej\u015bcia i klatki schodowe. Bim\u0119 lekko przesuni\u0119to w kierunku centrum sali g\u0142\u00f3wnej, a nad zwie\u0144czeniem Aron ha-kodesz znalaz\u0142a si\u0119 wn\u0119ka na ch\u00f3r.<\/span><\/p>\n

Synagoga No\u017cyk\u00f3w zosta\u0142a zamkni\u0119ta, podobnie jak wszystkie inne domy modlitwy w styczniu 1940 roku. Ponownie otwarto j\u0105 we wrze\u015bniu 1941 roku. W lipcu 1942 roku synagoga zosta\u0142a ponownie zamkni\u0119ta, a po likwidacji tzw. \u201ema\u0142ego getta\u201d znalaz\u0142a si\u0119 po stronie aryjskiej. W\u00f3wczas budowla zosta\u0142a zamkni\u0119ta i zdewastowana przez hitlerowc\u00f3w \u2013 s\u0142u\u017cy\u0142a mi\u0119dzy innymi jako magazyn paszy i stajnia dla koni. W czasie powstania warszawskiego zosta\u0142a powa\u017cnie uszkodzona, ale jej solidna konstrukcja si\u0119 nie zawali\u0142a.<\/span><\/p>\n

Dzi\u015b w odnowionej synagodze opr\u00f3cz praktyk religijnych odbywaj\u0105 si\u0119 liczne wystawy, koncerty, wernisa\u017ce i inne spotkania kulturalne.<\/span><\/p>\n

SYNAGOGA MORIAH<\/strong><\/p>\n

Synagoga Moriah (Morija)<\/strong> na ul. Dzielnej 7 powsta\u0142a w 1908 roku, ale ju\u017c na jesieni 1904 roku w \u201eIzraelicie\u201d mo\u017cna by\u0142o przeczyta\u0107:<\/span><\/p>\n

Nowa synagoga \u201eMorija\u201d. D. 28 z. m. (tzn. w sierpniu) po\u0142o\u017cona zosta\u0142a pierwsza cegie\u0142ka pod fundament maj\u0105cego si\u0119 wkr\u00f3tce urzeczywistni\u0107 projektu pewnego grona \u017byd\u00f3w, mieszka\u0144c\u00f3w tutejszych, kt\u00f3rej staraniem stanie przy ul. Dzielnej No.7 synagoga, odpowiadaj\u0105ca tak wymogom higieny, jak wymogom estetyki. Uroczysto\u015b\u0107 z powodu nabycia na ten cel <\/em>domu rozpocz\u0105\u0142 \u015bpiew kantora synagogi No\u017cyka, p. M. Lewinsona, kt\u00f3ry wraz z ch\u00f3rem od\u015bpiewa\u0142 hymn \u201eMa-towu\u201d. (O jak pi\u0119kne s\u0105 twe namioty Jakubie!) oraz kilka jeszcze modlitw dzi\u0119kczynnych, poczem przem\u00f3wi\u0142 kaznodzieja p. Nisenbaum. Nast\u0119pnie cz\u0142onek komitetu budowy nowej synagogi p. M. Pros, obja\u015bni\u0142, i\u017c zakupiono dom przy ul. Dzielnej za sum\u0119 rb. 100,300, oraz, \u017ce z wypuszczonych 1000 udzia\u0142\u00f3w po 100 rb. ka\u017cdy, naby\u0142o 314 cz\u0142onk\u00f3w 438 udzia\u0142\u00f3w, za sum\u0119 rb. 43,800.<\/em> [\u201eIzraelita\u201d 1904, nr 41]<\/span><\/p>\n

Synagoga najprawdopodobniej nie powsta\u0142a jako nowy budynek, ale na jej potrzeby zaadaptowano istniej\u0105ce wn\u0119trze. Aron ha-kodesz stanowi\u0142a czteroboczna \u201ealtana\u201d arkadowa, przekryta kopu\u0142\u0105 i bim\u0105. Symetrycznie po obu stronach umieszczono tutaj menory. Wewn\u0105trz ustawiono dwa rz\u0119dy \u0142awek, z kt\u00f3rych ka\u017cdy przeznaczony by\u0142 dla o\u015bmiu os\u00f3b. \u015awiat\u0142o do synagogi wpada\u0142o przez zdwojone okna, co mo\u017ce wskazywa\u0107, \u017ce by\u0142a ona umiejscowiona na kondygnacji wy\u017cszej ni\u017c s\u0105siednia zabudowa.<\/span><\/p>\n

Po zaj\u0119ciu Warszawy przez Niemc\u00f3w w styczniu 1940 roku synagoga zosta\u0142a zamkni\u0119ta. Podczas uroczystego, ponownego otwarcia 6 wrze\u015bnia 1941 roku mod\u0142y odprawi\u0142 kantor Izrael Mowsza Rudnicki z ch\u00f3rem pod kierownictwem doktora Gutwerka. Uroczyst\u0105 mow\u0119 wyg\u0142osi\u0142 za\u015b rabin Goldsztejn. Dodatkowo odczytano pismo powitalne wieloletniego kaznodziei \u2013 Izaaka Nisenbauma. Kr\u00f3tko po otwarciu, we wrze\u015bniu 1942 roku, na kamienic\u0119 i synagog\u0119 spad\u0142a bomba, doszcz\u0119tnie je niszcz\u0105c. Teren Muranowa zosta\u0142 zr\u00f3wnany z ziemi\u0105 i dzi\u015b trudno nawet odnale\u017a\u0107 miejsce, gdzie sta\u0142a synagoga.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

TRZY SYNAGOGI JAN JAGIELSK Do czas\u00f3w II wojny \u015bwiatowej Warszawa by\u0142a najwi\u0119kszym skupiskiem \u017byd\u00f3w w Europie. Wielka Synagoga w Warszawie Do czas\u00f3w II wojny \u015bwiatowej Warszawa by\u0142a najwi\u0119kszym skupiskiem \u017byd\u00f3w w Europie. Dzielnica \u017cydowska zajmowa\u0142a tutaj blisko pi\u0105t\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 miasta. W Warszawie, kt\u00f3ra ust\u0119powa\u0142a liczb\u0105 ludno\u015bci \u017cydowskiej tylko Nowemu Jorkowi, rozwija\u0142o si\u0119 \u017cydowskie \u017cycie, kt\u00f3re by\u0142o zar\u00f3wno tradycyjne, jak tw\u00f3rcze, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/70373"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=70373"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/70373\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":70443,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/70373\/revisions\/70443"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=70373"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=70373"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=70373"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}