{"id":70533,"date":"2019-07-13T17:09:01","date_gmt":"2019-07-13T15:09:01","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=70533"},"modified":"2019-07-09T07:39:56","modified_gmt":"2019-07-09T05:39:56","slug":"31-09-20","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=70533","title":{"rendered":"Wielka Synagoga na T\u0142omackiem w Warszawie"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Wielka Synagoga na T\u0142omackiem w Warszawie<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Wirtualny Sztetl<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Warszawa. Model Wielkiej Synagogi na T\u0142omackiem<\/em><\/span><\/p>\n

Opis zdj\u0119cia: Model Wielkiej Synagogi na T\u0142omackiem w Warszawie<\/strong> wykonanej dla \u017bydowskiego Instytutu Historycznego przez Mariusza Ka\u0142uskiego.<\/strong>
\nAutor zdj\u0119cia: W. Jastrz\u0119bski<\/strong>
\nData wykonania zdj\u0119cia: 2004<\/strong>
\nMiejsce wykonania zdj\u0119cia: Warszawa
\n\u0179r\u00f3d\u0142o: \u017bydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma<\/strong><\/p>\n

\n

\u201eNowa synagoga rozpocz\u0119\u0142a ju\u017c 4-ty rok istnienia, a dotychczas ani jeden pono z tych, kt\u00f3rychby w mury swe wci\u0105gn\u0105\u0107 chcia\u0142a, nie zapisa\u0142 si\u0119 na li\u015bcie jej cz\u0142onk\u00f3w. Przychodzi w soboty i \u015bwi\u0119ta gawied\u017a prostacza, dla przys\u0142uchiwania si\u0119 \u015bpiewom; lecz powa\u017cni ortodoksi omijaj\u0105 progi synagogi, a modlenie si\u0119 tu uwa\u017caj\u0105 oniemal za profanacj\u0119…\u201d\u201eIzraelita\u201d 1881, nr 37, s. 309.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Ta synagoga ma bogat\u0105 literatur\u0119, by\u0142a przedmiotem zainteresowania zar\u00f3wno spo\u0142ecznego, jak i naukowego. W zwi\u0105zku z tym, chocia\u017c w przypadku wi\u0119kszo\u015bci omawianych tu obiekt\u00f3w staram si\u0119 pozbiera\u0107 nawet najmniejsze u\u0142omki informacji, ogranicz\u0119 si\u0119 tym razem do zasygnalizowania problem\u00f3w wi\u0105\u017c\u0105cych si\u0119 z t\u0105 budowl\u0105.<\/span><\/p>\n

Wielka Synagoga na T\u0142omackiem by\u0142a nast\u0119pczyni\u0105 i spadkobierczyni\u0105 synagogi \u201eniemieckiej\u201d na Dani\u0142owiczowskiej. W zapisach hipotecznych jeszcze w 1942 r. figuruje jako: \u201eSynagoga dawniej na Dani\u0142owiczowskiej, obecnie na T\u0142omackiem\u201d[1.1]<\/a>. Idea jej budowy si\u0119ga co najmniej 1859 roku. Realizacj\u0119 zainicjowa\u0142 Komi\u00adtet Synagogi przy Dani\u0142owiczowskiej, przekszta\u0142cony w 1870 r. w Komitet Budowy Synagogi. Reprezentowa\u0142 on najzamo\u017cniejsz\u0105, najbardziej wyemancypowan\u0105 i zasymilowan\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 warszawskiej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej, zapewne nieprzekraczaj\u0105c\u0105 1% og\u00f3\u0142u. Byli to zwolennicy umiarkowanej reformy judaiz\u00admu, jednak bardzo kontrastuj\u0105cej z przewa\u017caj\u0105c\u0105 w Warszawie i og\u00f3lnie w Kr\u00f3lestwie Polskim obrz\u0119dowo\u015bci\u0105 chasydzk\u0105 i mniej liczn\u0105 \u015bci\u015ble ortodoksyjn\u0105. Byli \u015bwiadomi tak\u017ce wielkiego \u00f3wczesnego rozkwitu budownictwa synagogalnego w Europie.<\/span><\/p>\n

Na pocz\u0105tku 1860 r. \u00f3wczesny Komitet przed\u0142o\u017cy\u0142 Magistratowi kilka propozycji wyboru miejsca pod przy\u00adsz\u0142\u0105 budowl\u0119. Rozwa\u017cano lokalizacj\u0119 \u201e…przy jednej z g\u0142\u00f3wniejszych ulic mianowicie: Biela\u0144skiej, \u015atojerskiej[1.2]<\/a> lub D\u0142ugiej\u201d. Magistrat proponowa\u0142 posesj\u0119 przy Biela\u0144skiej (nr hip. 608), w miejscu dawnego pa\u0142acu Kossowskich, a wi\u0119c w g\u0142\u0119bi dzia\u0142ki[1.3]<\/a>. Wydaje si\u0119, i\u017c lokaliza\u00adcja na D\u0142ugiej nie wchodzi\u0142a w gr\u0119 ze wzgl\u0119du na przepis z 1844 r. zabraniaj\u0105cy sta\u00adwiania synagogi w odleg\u0142o\u015bci mniejszej ni\u017c 100 s\u0105\u017cni, czyli oko\u0142o 170 m od cerkwi[1.4]<\/a>, wolna za\u015b by\u0142a tylko posesja nr hip. 550 (nr pol. 26; obec\u00adnie Instytut Sztuki PAN), niezbyt odleg\u0142a od ko\u015bcio\u0142a pija\u00adr\u00f3w przekszta\u0142conego w 1837 r. w sob\u00f3r Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. Nie wiemy, jaka konkretnie dzia\u0142ka by\u0142a brana pod uwag\u0119 przy \u015awi\u0119tojerskiej. Inne kolejno proponowane lokalizacje by\u0142y przy ulicach: Dani\u0142owiczowskiej (z uwzgl\u0119dnieniem jej przebicia do Miodowej, w\u00f3wczas planowanego), przy Elektoralnej\/Orlej i przy Kr\u00f3lewskiej. Wreszcie 5 maja 1872 r. nabyto plac przy T\u0142omackiem, sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z posesji nr hip. 600 ef, nale\u017c\u0105cej do znanego malarza J\u00f3zefa Simmlera oraz cz\u0119\u015bci posesji nr hip. 471 b (oko\u0142o 11 tysi\u0119cy \u0142okci kwadratowych dawnego ogrodu przy pa\u0142acu Mniszch\u00f3w).<\/span><\/p>\n

Budow\u0119 poprzedzi\u0142 konkurs, og\u0142oszony 11 lipca 1872 r.[1.5]<\/a> oraz dyskusje prasowe nad r\u00f3\u017cnymi aspektami stylu i dekoracji przysz\u0142ego domu modlitwy. Jak wynika z przebiegu konkursu, Komitet przy wyborze projektu do realizacji nie wykazywa\u0142 specjalnych preferencji formalnych; \u017cyczy\u0142 sobie tylko, aby budowla by\u0142a \u201ew stylu powa\u017cnym\u201d. Pomimo i\u017c jeden z projekt\u00f3w nades\u0142anych w pier\u00adwszej turze reprezentowa\u0142 styl klasyczny, to jednak wi\u0119ksze uznanie znalaz\u0142y rozwi\u0105zania orientalizuj\u0105ce, zar\u00f3wno o motywach bizantyjskich, jak i maureta\u0144skich. W drugiej turze zwyci\u0119\u017cy\u0142 \u201eegipski\u201d projekt Stanis\u0142awa Adamczewskiego[1.6]<\/a>. Niezale\u017cnie od wynik\u00f3w konkursu oraz opracowa\u0144 zleconych Komitet powierzy\u0142 projekt i realizacj\u0119 Leandrowi Marconiemu (1834-1919), najlepsze\u00admu i zapewne najdro\u017cszemu z dzia\u0142aj\u0105cych \u00f3wcze\u015bnie warszawskich architekt\u00f3w. Kamie\u0144 w\u0119gielny uroczy\u015bcie po\u0142o\u017co\u00adno 14 maja 1876 roku. Ceg\u0142\u0119 dostarczy\u0142 i pra\u00adce murarskie wykona\u0142 Kazimierz Granzow, w\u0142a\u015bciciel posesji i budynku nr hip. 615, tj. synagogi na Dani\u0142owiczowskiej, kt\u00f3ry kilka lat p\u00f3\u017aniej przebudowa\u0142 j\u0105 na teatr. Uroczyste otwarcie i po\u015bwi\u0119cenie synagogi na T\u0142omackiem odby\u0142o si\u0119 w dniu \u017cydowskiego Nowego Roku 5639, czyli 26 wrze\u015bnia 1878 roku.<\/span><\/p>\n

Nie zachowa\u0142 si\u0119 albo te\u017c nie zosta\u0142 dotychczas odnaleziony projekt architektoniczny synagogi[1.7]<\/a>. Znamy tylko schematy rzut\u00f3w parteru i poziomu galerii, opublikowane w 1902 roku[1.8]<\/a>. S\u0105dz\u0105c z obrysu uwidocznionego na Planie Lindleya[1.9]<\/a> projekt zrealizowano z niewielkimi zmianami. Synagoga by\u0142a budowl\u0105 tr\u00f3jnawow\u0105, o wymiarach g\u0142\u00f3wnej sali oko\u0142o 29 x 33m (dla por\u00f3wnania, w synagodze na Dani\u0142owiczowskiej wymiary te wy\u00adnosi\u0142y odpowiednio oko\u0142o 12 x 16m), o nawach podzielonych dwukondygnacyjnym arkadowaniem; nawa \u015brodkowa by\u0142a przekryta sklepieniem kolebkowym na gurtach, zamkni\u0119ta p\u00f3\u0142kolist\u0105 apsyd\u0105 przekryt\u0105 sklepieniem \u0107wier\u0107kulistym; apsyda mia\u0142a wbudowane dwie kondygnacje kru\u017cgank\u00f3w dla ch\u00f3ru. Nawy boczne, o szeroko\u015bci oko\u0142o 2\/3 nawy \u015brodkowej, by\u0142y przekryte sklepieniami kolebkowymi, z galeriami o amfiteatralnym uk\u0142adzie \u0142awek. W budowli zastosowano nowatorsk\u0105 konstrukcj\u0119 \u017celiwn\u0105 oraz nowoczesne instalacje: centralne ogrzewanie oraz o\u015bwietlenie gazowe. Do wyko\u0144czenia i wyposa\u017cenia wn\u0119trza u\u017cyto szlachetnych materia\u0142\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W miejscu po\u0142\u0105czenia nawy g\u0142\u00f3wnej z apsyd\u0105 znajdowa\u0142a si\u0119 t\u0119cza wsparta na wspania\u0142ych, g\u0142adkich kolumnach (symbolizuj\u0105cych kolumny Jachin i Boaz, niegdy\u015b flankuj\u0105ce wej\u015bcie do \u015awi\u0105tyni Jerozolimskiej), zwie\u0144czonych ozdobnymi kapitelami. Na \u0142uku t\u0119czy umieszczono napis odnosz\u0105cy si\u0119 do M\u0105dro\u015bci: \u201eJej drogi drogami mi\u0142ymi, ku szcz\u0119\u015bciu wiod\u0105 wszystkie jej \u015bcie\u017cki. Dla tego, co strze\u00ad\u017ce jej, drzewem jest \u017cycia, a kto si\u0119 jej trzyma \u2013 szcz\u0119\u015bliwy\u201d. Pomi\u0119dzy czasz\u0105 sklepienia apsydy a arkadami ch\u00f3ru umieszczono inwokacj\u0119, zawieraj\u0105c\u0105 naj\u00adg\u0142\u0119bsz\u0105 istot\u0119 religii \u017cydowskiej: Szma Israel… [S\u0142uchaj, Izraelu, Pan jest naszym Bogiem, Pan jest Jedyny], przy czym wpisuj\u0105c tu – dwukrotnie! – pe\u0142ne Imi\u0119 Boga (tetragram) stworzono sytuacj\u0119 nie do przyj\u0119cia dla wi\u0119kszo\u015bci warszaw\u00adskich wyznawc\u00f3w judaizmu, kt\u00f3rzy w pi\u015bmie Imi\u0119 zast\u0119powali zwykle skr\u00f3tem – podw\u00f3jn\u0105 liter\u0105 jud. Bernard Singer, pisz\u0105c o przeci\u0119tnych warszawskich \u017by\u00addach, stwierdzi\u0142: \u201eBali si\u0119 nawet synagogi na T\u0142umackiem. Sta\u0142a bowiem na wznie\u00adsieniu, a wi\u0119c nie De profundis (\u201eZ g\u0142\u0119boko\u015bci wzywa\u0142em Ci\u0119, Panie\u201d), mia\u0142a ch\u00f3r, organy, kantora, podstrzy\u017conego kaznodziej\u0119, kt\u00f3ry \u015bmia\u0142 wzywa\u0107 Pana po polsku\u201d[1.10]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Z zewn\u0105trz g\u0142\u00f3wny korpus budowli przekryty by\u0142 dachem walmowym (czterospadowym), z osadzonym na trzech pierwszych od wej\u015bcia prz\u0119s\u0142ach kwa\u00addratowym belwederem, otoczonym balustrad\u0105 i zwie\u0144czonym kopu\u0142\u0105 w kszta\u0142cie zamkni\u0119tej korony. Od frontu znajdowa\u0142 si\u0119 przedsionek przekryty sp\u0142aszczon\u0105 kopu\u0142\u0105, z lekko wysuni\u0119tym czterokolumnowym portykiem, zwie\u0144czonym tr\u00f3j\u00adk\u0105tnym tympanonem. W pa\u015bmie fryzu umieszczono napis hebrajski – o kt\u00f3rym za chwil\u0119 – nad wej\u015bciem g\u0142\u00f3wnym za\u015b napis w j\u0119zyku polskim: \u201eBogu jedynemu na chwa\u0142\u0119 za panowania Aleksandra II Cesarza Wszech Rosyi Kr\u00f3la Polskiego\u201d.<\/span><\/p>\n

Chyba to przede wszystkim architektura budynku w po\u0142\u0105czeniu z tre\u015bci\u0105 na\u00adpisu nad wej\u015bciem g\u0142\u00f3wnym kaza\u0142a Markowi Kwiatkowskiemu nazwa\u0107 synago\u00adg\u0119 \u201ewtr\u0119tem obcym i agresywnym\u201d (skoro zarazem by\u0142o to, wed\u0142ug niego, \u201edzie\u00ad\u0142o ca\u0142kowicie oryginalne\u201d)[1.11]<\/a>. W zwi\u0105zku z obydwoma napisami przytocz\u0119 pew\u00adn\u0105 notatk\u0119 policyjn\u0105 (orygina\u0142 w j\u0119zyku rosyjskim): \u201eW zesz\u0142ym roku zako\u0144czy\u00ad\u0142a si\u0119 budowa okaza\u0142ej \u017cydowskiej synagogi w Warszawie, wszystkie napisy na zewn\u0119trznych cz\u0119\u015bciach gmachu wykonane s\u0105 nawet nie po \u017cydowsku, a po polsku\u201d[1.12]<\/a>. Pomijam fakt nierozr\u00f3\u017cniania j\u0119zyk\u00f3w \u017cydowskiego i hebrajskiego, bo to akurat warszawskiemu policjantowi mo\u017cna wybaczy\u0107. Ot\u00f3\u017c napis hebrajski g\u0142osi\u0142: \u201eNiech Ten, kt\u00f3ry umie\u015bci\u0142 swoje Imi\u0119 w tym domu, umie\u015bci mi\u0119dzy Wa\u00admi mi\u0142o\u015b\u0107 i braterstwo, pok\u00f3j i przyja\u017a\u0144\u201d. Jeden z czytelnik\u00f3w \u201eIzraelity\u201d napi\u00adsa\u0142: \u201eS\u0142owa te s\u0105 nasz\u0105 dewiz\u0105, has\u0142em naszego idea\u0142u, kt\u00f3ry piel\u0119gnujemy lat tysi\u0119cy tyle\u201d[1.13]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Notatka policjanta w jaki\u015b spos\u00f3b koresponduje z podkre\u015blaniem znaczenia napisu umieszczonego w g\u0142\u0119bi portyku, przy r\u00f3wnoczesnym pomijaniu hebrajskiego napisu na frontonie, kt\u00f3ry dla tw\u00f3rc\u00f3w i przynajmniej cz\u0119\u015bci u\u017cytkowni\u00adk\u00f3w synagogi by\u0142 zdecydowanie istotniejszy, jego za\u015b tre\u015b\u0107 ustalona po d\u0142ugiej dyskusji. Tre\u015b\u0107 polskiego napisu by\u0142a tylko koniecznym trybutem[1.14]<\/a>. Umieszczano go rzeczywi\u015bcie nad drzwiami wej\u015bciowymi – co podkre\u015blaj\u0105 zar\u00f3wno Kwiatkowski, jak i Ma\u0142kowska – ale przecie\u017c wysoko i w cieniu! Z daleka, z pla\u00adcu wida\u0107 by\u0142o wzruszaj\u0105cy napis hebrajski – odczytywany jednak tylko przez cz\u0119\u015b\u0107 przechodni\u00f3w, po up\u0142ywie ponad 20 lat coraz mniej liczn\u0105, co najmniej z kilku powod\u00f3w: \u201eWinny one [s\u0142owa tego napisu – EB] by\u0107 tak wyryte, aby z dala by\u0142y widne i czytelne dla wszystkich. Tymczasem s\u0105 one tak nik\u0142e skut\u00adkiem jednolitego koloru z ca\u0142ym frontonem, \u017ce rzadko kto przeczyta\u0107 je mo\u017ce, a zda\u0142oby si\u0119 nawet, by dla m\u0142odzie\u017cy naszej wyryte by\u0142y w j\u0119zyku bardziej dla niej zrozumia\u0142ym i przez ni\u0105 w \u017cyciu codziennym u\u017cywanym. [podpis] Klar\u201d[1.15]<\/a>. Koresponduje to z inn\u0105 k\u0105\u015bliw\u0105 uwag\u0105: \u201e…u nas analfabet\u00f3w – co do alfabetu \u017cydowskiego – dostarczaj\u0105 tylko klasy o\u015bwiecone\u201d[1.16]<\/a>. To by\u0142a subtelna krytyka zbyt daleko posuni\u0119tej asymilacji.<\/span><\/p>\n

Synagoga istnia\u0142a zaledwie 65 lat. W tym czasie zmianom ulega\u0142a raczej tylko otaczaj\u0105ca przestrze\u0144, w tym zabudowa placu. Skwery przed synagog\u0105 utworzono dopiero na prze\u0142omie stuleci. W latach 1928-1936 po p\u00f3\u0142nocno-wschod\u00adniej stronie placu wzniesiono gmach G\u0142\u00f3wnej Biblioteki Judaistycznej (w kt\u00f3\u00adrym od 1947 r. mie\u015bci si\u0119 \u017bydowski Instytut Historyczny). W 1929 r. naprzeciw synagogi stan\u0105\u0142 budynek centrali telefonicznej. Niezmiennym elemen\u00adtem placu Na T\u0142omackiem od 1770 r. pozostaje tzw. \u201eGruba Ka\u015bka\u201d, czyli zbiornik wody projektu Szymona Bogumi\u0142a Zuga. Budynek synagogi pod\u00addano remontowi dopiero w latach dwudziestych XX wieku. Obejmowa\u0142 on \u201enapraw\u0119 dach\u00f3w, wyprawienie na nowo elewacji bocznych, cz\u0119\u015bciowo i frontowej, oraz u\u0142o\u017cenie stopni wej\u00ad\u015bciowych\u201d. Roboty prowadzi\u0142 Maurycy Grodzie\u0144ski. Po przeprowadzonym remoncie wmurowano przy wej\u015bciu tablic\u0119 nast\u0119puj\u0105cej tre\u015bci: \u201eBogu Jedynemu na chwa\u0142\u0119. Gmach ten odnowiono w 50. roku jego zbudowania i 10. roku wskrzeszenia Rzeczypospolitej Polskiej\u201d[1.17]<\/a>. Synagog\u0119 zdewastowali Niemcy ju\u017c na pocz\u0105tku okupacji. W samym gma\u00adchu i na skwerze po 1940 r. urz\u0105dzili sk\u0142ad mebli zrabowanych z getta. W dniu 16 maja 1943 r., po uprzednim staran\u00adnym podminowaniu, synagoga zosta\u0142a wysadzona w powietrze osobi\u015bcie przez genera\u0142a Stroopa na znak, i\u017c zako\u0144czy\u0142 on swoj\u0105 misj\u0119 ostatecznego rozprawienia si\u0119 z \u017bydami Warszawy. Po wojnie pocz\u0105tkowo zak\u0142adano odbudow\u0119 synagogi[1.18]<\/a>, ale w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych zdecydowano o nowej regulacji Placu Bankowego. Na miejscu synagogi wyr\u00f3s\u0142 B\u0142\u0119kitny czy te\u017c Srebrny Wie\u017cowiec.<\/span><\/p>\n

Dokument opisuj\u0105cy najstarsze dzieje synagogi – tzw. Z\u0142ot\u0105 Ksi\u0119g\u0119 – przekaza\u0142a do Archiwum \u017bydowskiego Instytutu Historycznego 27 lipca 1966 r. pani Helena Weisflog, \u017cona profesora ortopedii z Warszawy. \u201e\u017ba\u0142owa\u0107 mo\u017cna tylko, \u017ce przyjmuj\u0105cy dar pan Rutkowski nie dokona\u0142 dok\u0142adnego opisu daru i nie popaginowal stron ksi\u0119gi. Dzi\u015b ta ksi\u0119ga jest ju\u017c niestety niekompletna. S\u0105 strony wydarte i z tego powodu nie przedstawia ju\u017c warto\u015bci pe\u0142nego dokumentu archiwalnego\u201d[1.19]<\/a>. Jednak pomimo tych brak\u00f3w pozostaje dokumentem jedynym w swoim rodzaju, przybli\u017ca nam histori\u0119 niezwyk\u0142ego projektu oraz ludzi, kt\u00f3rzy przyczynili si\u0119 do stworze\u00adnia budowli skupiaj\u0105cej tak wiele tre\u015bci symbolicznych.<\/span><\/p>\n

\n

Fragment ksi\u0105\u017cki Eleonory Bergman \u201eNie masz b\u00f3\u017cnicy powszechnej. Synagogi i domy modlitwy w Warszawie od ko\u0144ca XVIII do pocz\u0105tku XXI wieku\u201d za zgod\u0105 Autorki i Wydawcy. Wszelkie prawa zastrze\u017cone w tym prawo do wykorzystania tekstu na innych stronach internetowych.<\/span><\/i><\/span><\/p>\n

\n

Administrator do\u0142o\u017cy\u0142 wszelkich mo\u017cliwych stara\u0144, aby prezentowane tre\u015bci by\u0142y prawdziwe i aktualne oraz nie narusza\u0142y praw os\u00f3b trzecich, w tym praw autorskich, jednak nie mo\u017ce tego zagwarantowa\u0107. Dlatego b\u0142\u0119dne informacje na stronie internetowej nie mog\u0105 by\u0107 podstaw\u0105 roszcze\u0144. W przypadku jakichkolwiek w\u0105tpliwo\u015bci prosimy o kontakt na adres: sztetl@polin.pl<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wielka Synagoga na T\u0142omackiem w Warszawie Wirtualny Sztetl Warszawa. Model Wielkiej Synagogi na T\u0142omackiem Opis zdj\u0119cia: Model Wielkiej Synagogi na T\u0142omackiem w Warszawie wykonanej dla \u017bydowskiego Instytutu Historycznego przez Mariusza Ka\u0142uskiego. Autor zdj\u0119cia: W. Jastrz\u0119bski Data wykonania zdj\u0119cia: 2004 Miejsce wykonania zdj\u0119cia: Warszawa \u0179r\u00f3d\u0142o: \u017bydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma \u201eNowa synagoga rozpocz\u0119\u0142a ju\u017c 4-ty […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/70533"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=70533"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/70533\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":71277,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/70533\/revisions\/71277"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=70533"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=70533"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=70533"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}