{"id":71260,"date":"2019-06-21T17:09:12","date_gmt":"2019-06-21T15:09:12","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=71260"},"modified":"2019-06-21T10:27:09","modified_gmt":"2019-06-21T08:27:09","slug":"29-09-32","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=71260","title":{"rendered":"Jan Tomasz Gross: niewygodny arcy-Polak."},"content":{"rendered":"<h5 style=\"text-align: center;\"><a href=\"http:\/\/wyborcza.pl\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\"><img decoding=\"async\" width=\"35%\" class=\"center alignleft\" alt=\"\" src=\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/wyborcza-m-s.png\"><\/a><span style=\"text-decoration: underline; color: #000080;\"><strong><a style=\"color: #000080; text-decoration: underline;\" href=\"http:\/\/wyborcza.pl\/magazyn\/7,124059,24900419,jan-tomasz-gross-niewygodny-arcy-polak-na-motywach-z.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Jan Tomasz Gross: niewygodny arcy-Polak. Z Wikipedii wynika, \u017ce jest trzeciorz\u0119dnym historykiem czasem budz\u0105cym kontrowersje<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n<p><span style=\"color: #000000;\"><strong>Grzegorz Wysocki<\/strong><\/span><\/p>\n<hr style=\"height: 15px; background: #d0e6fa; width: 100%;\">\n<p><iframe loading=\"lazy\" width=\"680\" height=\"400\" src=\"http:\/\/wyborcza.pl\/WideoEmbed\/0,0.html?xx=23113331&amp;series=false\" frameborder=\"0\" allowfullscreen=\"allowfullscreen\"><\/iframe><br \/>\n<strong>W tocz\u0105cej si\u0119 od lat dyskusji na temat tego, jakim Polakiem jest autor &#8220;S\u0105siad\u00f3w&#8221;, chcia\u0142bym postawi\u0107 ostatni\u0105 kropk\u0119. A raczej wymieni\u0107 przedrostki &#8211; &#8220;anty&#8221; na &#8220;arcy&#8221;.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Micha\u0142 \u0141uczewski, socjolog, dyrektor programowy Centrum My\u015bli im. Jana Paw\u0142a II i autor niedawno opublikowanej ksi\u0105\u017cki \u201eKapita\u0142 moralny. Polityki historyczne w p\u00f3\u017anej nowoczesno\u015bci\u201d, od jakiego\u015b czasu kolportuje na \u0142amach r\u00f3\u017cnych, g\u0142\u00f3wnie konserwatywnych medi\u00f3w do\u015b\u0107 osobliw\u0105 tez\u0119. Nie tylko uwa\u017ca, \u017ce Jana Tomasza Grossa nie powinno si\u0119 krytykowa\u0107, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce nie jest patriot\u0105, ale te\u017c zestawia go z&#8230; Krzysztofem Bosakiem, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c \u201epragnie czystej polsko\u015bci\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Zestawienie Grossa z by\u0142ym prezesem M\u0142odzie\u017cy Wszechpolskiej jest, owszem, czyst\u0105, ale z\u0142o\u015bliwo\u015bci\u0105 i prowokacj\u0105, natomiast twierdzenie, \u017ce Gross jest patriot\u0105 wr\u0119cz op\u0119tanym polsko\u015bci\u0105, bo domagaj\u0105cym si\u0119 od Polak\u00f3w \u201eabsolutnej czysto\u015bci\u201d (\u201e\u017beby Polska sz\u0142a do przodu, [Gross] domaga si\u0119 najpierw tego, by\u015bmy wyspowiadali si\u0119 z pope\u0142nionych grzech\u00f3w\u201d), wydaje si\u0119 ze wszech miar uzasadnione i trafne.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Kto nie wierzy, powinien si\u0119gn\u0105\u0107 po \u201e&#8230;bardzo dawno temu, mniej wi\u0119cej w zesz\u0142y pi\u0105tek&#8230;\u201d &#8211; przeprowadzony przez Aleksandr\u0119 Pawlick\u0105 wywiad rzek\u0119 z Grossem. Wywiad rzek\u0119, a raczej m\u00f3wion\u0105 autobiografi\u0119 i pr\u00f3b\u0119 biografii intelektualnej, kt\u00f3r\u0105 domykaj\u0105 zamieszczone w trzeciej cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki kapitalne, uzupe\u0142niaj\u0105ce si\u0119, a niekiedy sprzeczne ze sob\u0105 g\u0142osy przyjaci\u00f3\u0142 (od Adama Michnika przez Barbar\u0119 Toru\u0144czyk i Aleksandra Smolara po Iren\u0119 Grudzi\u0144sk\u0105-Gross).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Ca\u0142o\u015b\u0107 dowodzi, \u017ce &#8211; bez wzgl\u0119du na liczne obelgi prawicowc\u00f3w i kolejne oskar\u017cenia o antypolonizm &#8211; Gross jest arcy-Polakiem w\u0142a\u015bnie. Niewygodnym, niedaj\u0105cym si\u0119 sformatowa\u0107, nie\u0142atwym, ale te\u017c nieistniej\u0105cym bez Polski, Polak\u00f3w i \u201eprzekl\u0119tych polskich problem\u00f3w\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">W zwi\u0105zku Grossa z Polsk\u0105 i Polakami mamy do czynienia z wzorcow\u0105 wr\u0119cz realizacj\u0105 modelu love-hate relationship. Jest wi\u0119c mi\u0142o\u015b\u0107 i nienawi\u015b\u0107, jest czu\u0142o\u015b\u0107 i w\u015bciek\u0142o\u015b\u0107, jest przyzwolenie na fatalizm losu i przera\u017cenie konkretnymi wyborami jednostki, bywa empatia i zdarzaj\u0105 si\u0119 jej deficyty, ale zawsze jest to uczucie intensywne, \u017carliwe, autentyczne. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c: gdyby Gross nie istnia\u0142, Polacy musieliby go wymy\u015bli\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Jak s\u0142usznie zauwa\u017ca historyk Omer Bartov, niewielu uczonych tej specjalno\u015bci mo\u017ce poszczyci\u0107 si\u0119 tak ogromnym wp\u0142ywem na swoje spo\u0142ecze\u0144stwo. Gdyby\u015bmy jednak znaczenie Grossa pr\u00f3bowali oceni\u0107 na podstawie tego, co na jego temat znajdziemy w polskoj\u0119zycznej Wikipedii, mo\u017cna by doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce mowa o jakim\u015b trzeciorz\u0119dnym historyku, kt\u00f3rego wyr\u00f3\u017cnia &#8211; cho\u0107 te\u017c nie szczeg\u00f3lnie &#8211; budzenie od czasu do czasu jakich\u015b tam kontrowersji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Has\u0142o dzieli si\u0119 na trzy g\u0142\u00f3wne cz\u0119\u015bci: \u201e\u017byciorys\u201d, \u201ePraca naukowa\u201d, \u201eKontrowersje\u201d. Podkradam te kategorie tym ch\u0119tniej, \u017ce ksi\u0105\u017ck\u0119 Pawlickiej mo\u017cna uzna\u0107 za ich frapuj\u0105ce, bo pe\u0142ne konkret\u00f3w, anegdot, barw i emocji rozwini\u0119cie (opr\u00f3cz wielu wa\u017cnych kwestii, o kt\u00f3rych ni\u017cej, dowiemy si\u0119 np. o prote\u015bcie drukarzy Grossa, pobycie w wi\u0119zieniu w ciemnych okularach na nosie, \u201ewielkich jagodach\u201d z USA, szalonej wizji Skrzyneckiego, liczbie ksi\u0105\u017cek zabieranych ze sob\u0105 w podr\u00f3\u017c przez Michnika czy powodach, dla kt\u00f3rych Gross wykupi\u0142 sobie ju\u017c miejsce na cmentarzu). Wed\u0142ug tej analogii na ka\u017cde dwa encyklopedyczne akapity w wywiadzie rzece przypada ok. 100 stron opowie\u015bci Grossa i o Grossie.<\/span><\/p>\n<p class=\"art_sub_title\" style=\"text-align: left;\"><strong>I. \u017byciorys Jana Tomasza Grossa<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Pierwsze zdanie \u017cyciorysu w Wikipedii oczywi\u015bcie najwa\u017cniejsze: \u201eUrodzi\u0142 si\u0119 w rodzinie polsko-\u017cydowskiej\u201d. Nast\u0119pnie kr\u00f3tko o rodzicach &#8211; \u017ce mama Hanna Szuma\u0144ska, c\u00f3rka przedwojennego adwokata, by\u0142a \u0142\u0105czniczk\u0105 AK; \u017ce tata Zygmunt Gross by\u0142 adwokatem, kompozytorem i cz\u0142onkiem PPS-u. Puenta? \u201ePo wojnie si\u0119 pobrali\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Drugi akapit \u017cyciorysu po\u015bwi\u0119cony jest ju\u017c autorowi \u201eStrachu\u201d. \u017be studiowa\u0142 fizyk\u0119 na UW. \u017be z powodu studenckich protest\u00f3w w marcu 1968 r. zosta\u0142 aresztowany na pi\u0119\u0107 miesi\u0119cy, a rok p\u00f3\u017aniej z rodzicami wyemigrowa\u0142 do USA. \u017be w 1975 r. obroni\u0142 doktorat z socjologii na Yale, gdzie przez wiele lat wyk\u0142ada\u0142. I \u017ce jego \u017con\u0105 by\u0142a Irena Grudzi\u0144ska-Gross.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">I to by by\u0142o w\u0142a\u015bciwie na tyle, je\u015bli chodzi o oficjalny \u017cyciorys Grossa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Czego nie powie wam Wikipedia, a o czym sam Gross opowiedzia\u0142 Pawlickiej?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Przyk\u0142adem poruszaj\u0105ca &#8211; dominuj\u0105ca na pocz\u0105tku, ale powracaj\u0105ca w\u0142a\u015bciwie do samego ko\u0144ca ksi\u0105\u017cki &#8211; opowie\u015b\u0107 o ukochanych rodzicach i prowadzonym przez nich otwartym i pe\u0142nym ludzi domu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Wikipedia milczy r\u00f3wnie\u017c o tym, \u017ce Gross szybko porzuca studiowanie fizyki i &#8211; ku niezadowoleniu ojca, kt\u00f3ry \u201eby\u0142 przekonany, \u017ce ma genialnego syna\u201d &#8211; przenosi si\u0119 na socjologi\u0119. Milczy, bo studiowanie fizyki ma, jak mniemam, dyskredytowa\u0107 badacza (na zasadzie: fizyk\u0119 studiowa\u0142 i \u015bmie teraz szkalowa\u0107 Nar\u00f3d Polski jako \u201ehistoryk\u201d?!), a pomini\u0119ta w tym miejscu socjologia by\u0142aby ju\u017c du\u017co bli\u017csza jego p\u00f3\u017aniejszym naukowym zainteresowaniom.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">W lapidarnym ha\u015ble w Wikipedii r\u00f3wnie\u017c ani s\u0142owa (!) o licealnym Klubie Poszukiwaczy Sprzeczno\u015bci, kt\u00f3remu w ksi\u0105\u017cce &#8211; zas\u0142u\u017cenie &#8211; po\u015bwi\u0119cono osobny rozdzia\u0142, a kt\u00f3rego znaczenie, podobnie jak w przypadku powracaj\u0105cych w ca\u0142ym tomie rodzic\u00f3w, rozci\u0105ga si\u0119 na ca\u0142\u0105 biografi\u0119 Grossa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">W tym miejscu na scen\u0119 wkracza Adam Michnik, za\u0142o\u017cyciel Klubu i przyjaciel Jana od czas\u00f3w szko\u0142y \u015bredniej do dzisiaj, kolejny z g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w\/temat\u00f3w ksi\u0105\u017cki. Omawiana obszernie pe\u0142na turbulencji przyja\u017a\u0144 czy &#8211; jak to okre\u015bla sam Gross &#8211; \u201ek\u0142\u00f3tnia mi\u0142osna\u201d z Michnikiem s\u0105 interesuj\u0105ce nie tylko ze wzgl\u0119d\u00f3w, nazwijmy to, plotkarsko-towarzyskich, ale przede wszystkim dlatego, \u017ce w wielu punktach kryje si\u0119 za ni\u0105 fundamentalny sp\u00f3r o Polsk\u0119. O bardziej w\u0142a\u015bciwe i skuteczniejsze formy zaanga\u017cowania politycznego, o sens emigracji marcowej czy wreszcie o spos\u00f3b, w jaki powinno si\u0119 pisa\u0107 na temat stosunk\u00f3w polsko-\u017cydowskich.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><strong>SP\u00d3R PIERWSZY.<\/strong> <span style=\"color: #000080;\">Barbara Toru\u0144czyk obszernie opisuje \u201eprze\u0142omow\u0105 dyskusj\u0119\u201d z 1967 r. na urodzinach Michnika, podczas kt\u00f3rych dosz\u0142o do podzia\u0142u \u015brodowiska: \u201eZ tego spotkania wszyscy wyszli poranieni. Nasz \u015bwiat si\u0119 rozpo\u0142owi\u0142\u201d.<\/span><\/p>\n<blockquote><p>O co posz\u0142o? O przygotowanie ulotki protestacyjnej przeciwko wojnie w Wietnamie. Gross i Andrzej Mencwel nie chcieli wzi\u0105\u0107 udzia\u0142u w \u201eakcji ulotkowej\u201d, zamiast tego szukali innych form opozycyjnego zaanga\u017cowania.<\/p><\/blockquote>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Dzisiaj rzecz wydaje si\u0119 b\u0142aha i raczej \u015bmieszna, by\u0107 mo\u017ce st\u0105d w opowie\u015bci Aleksandra Smolara ta sama prze\u0142omowa dyskusja i \u201erozpo\u0142owienie \u015bwiata\u201d staje si\u0119 ju\u017c \u201edrobn\u0105 anegdot\u0105\u201d, kt\u00f3ra jest \u201ew\u0142a\u015bciwie bez znaczenia, zw\u0142aszcza \u017ce znale\u017ali\u015bmy si\u0119 wkr\u00f3tce w wi\u0119zieniu, ale m\u00f3wi co\u015b o ludziach, kt\u00f3rzy stali si\u0119 p\u00f3\u017aniej znani\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Samemu Grossowi bli\u017cej tu do wersji Smolara ni\u017c Toru\u0144czyk &#8211; wspomina o \u201etowarzyskich d\u0105sach\u201d i \u201eniesnaskach\u201d, podkre\u015bla, \u017ce nie pami\u0119ta szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, i przechodzi do zdejmowania \u201eDziad\u00f3w\u201d z afisza oraz p\u00f3\u017aniejszego wi\u0119zienia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><b>SP\u00d3R DRUGI.<\/b>&nbsp;<span style=\"color: #000080;\">Marzec &#8217;68 i dylemat, czy wyjecha\u0107 z Polski. Gross twierdzi, \u017ce w jego wypadku \u017cadnego wewn\u0119trznego konfliktu dotycz\u0105cego tego, czy ma obowi\u0105zek zosta\u0107 w kraju, nie by\u0142o.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Na uwag\u0119 Pawlickiej, \u017ce Michnik sta\u0142 w\u00f3wczas na stanowisku, \u017ce \u201eci, kt\u00f3rzy wyje\u017cd\u017caj\u0105, daj\u0105 przyzwolenie dzia\u0142aniom w\u0142adzy, zgod\u0119 na wypychanie Polak\u00f3w z ich w\u0142asnego kraju\u201d, Gross odpowiada, \u017ce &#8211; inaczej ni\u017c jego przyjaciel &#8211; nie mia\u0142 tak skrystalizowanego temperamentu politycznego, a do tego odnajduje w swej naturze pewn\u0105 doz\u0119 nonszalancji: \u201eI my\u015bl, \u017ce jacy\u015b ubecy mogliby mnie z Polski wygoni\u0107, w og\u00f3le mi do g\u0142owy nie przychodzi\u0142a &#8211; Polska jest tam, gdzie ja jestem! I odwrotnie &#8211; pozostanie w kraju w sytuacji, gdy urz\u0119das z UB mo\u017ce mi m\u00f3wi\u0107, co mam robi\u0107, to znaczy, wzywa\u0107 na przes\u0142uchanie, na kt\u00f3re musz\u0119 si\u0119 stawi\u0107 &#8211; to dla mnie w\u0142a\u015bnie by\u0142a zgoda na to, \u017ceby UB urz\u0105dza\u0142o mi \u017cycie!\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Tak w\u0142a\u015bnie, oto s\u0142owa \u201ezdrajcy\u201d. Lub je\u015bli kto woli obszerniejsze wi\u0105zanki, \u201ewroga, zdrajcy, donosiciela, oszczercy, anty-Polaka, polako\u017cercy, wampira\u201d. Bli\u017cej niezidentyfikowani, ale zawsze prawi i sprawiedliwi autorzy obelg oczywi\u015bcie po ksi\u0105\u017ck\u0119 nie si\u0119gn\u0105, a szkoda, bo tego rodzaju zaskocze\u0144 prze\u017cyliby du\u017co wi\u0119cej. Prawdopodobnie ju\u017c sam fakt istnienia jakichkolwiek &#8211; a co dopiero tak znacz\u0105cych &#8211; r\u00f3\u017cnic zda\u0144 pomi\u0119dzy Grossem a Michnikiem wielu z nich wp\u0119dzi\u0142by w chorob\u0119 zwan\u0105 Szokiem i Niedowierzaniem.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">A b\u0119dzie jeszcze SP\u00d3R TRZECI, powi\u0105zany ju\u017c z ksi\u0105\u017ckami Grossa, o czym dalej (patrz pod: \u201ePraca naukowa\u201d).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Tymczasem przyspieszamy &#8211; Gross z rodzicami opuszcza Polsk\u0119 w marcu 1969 r. Najpierw jest Wiede\u0144, potem Rzym, a od sierpnia 1969 r. Stany Zjednoczone. W 1973 r. dociera do niego Irena; w tym samym roku umiera jego ukochana mama. W 1976 bierze \u015blub z Iren\u0105, wtedy te\u017c dostaje sw\u00f3j pierwszy ameryka\u0144ski paszport. Stypendium i studia na Yale, gdzie broni tytu\u0142u doktora socjologii, a nast\u0119pnie &#8211; okre\u015blenie Pawlickiej &#8211; \u201eprzeflancowuje si\u0119 na historyka\u201d.<\/span><\/p>\n<p class=\"art_sub_title\" style=\"text-align: left;\"><strong>II. Praca naukowa Jana Tomasza Grossa<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">\u201ePraca naukowa\u201d to w przypadku po\u015bwi\u0119conemu Grossowi has\u0142a w Wikipedii &#8211; znowu &#8211; akapit skromny i ubogi. Dowiadujemy si\u0119 z niego, \u017ce Gross zajmuje si\u0119 przede wszystkim problematyk\u0105 II wojny \u015bwiatowej i Holocaustu oraz \u017ce jest autorem w\u0142a\u015bciwie dw\u00f3ch tylko ksi\u0105\u017cek, \u201eS\u0105siad\u00f3w\u201d i \u201eStrachu\u201d.<\/span><\/p>\n<blockquote>\n<p style=\"text-align: left;\">U Pawlickiej odpowiednikiem tego wybi\u00f3rczego akapitu jest bite 100 stron tekstu.<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Na d\u0142ugo przed \u201eS\u0105siadami\u201d Gross publikuje m.in. prace o wojnie i polskim spo\u0142ecze\u0144stwie pod niemieck\u0105 (\u201ePolish society under German occupation\u201d), a nast\u0119pnie pod sowieck\u0105 okupacj\u0105 (\u201eRevolution from abroad\u201d). Twierdzi, \u017ce \u015bwiadomie unika\u0142 wtedy problematyki \u017cydowskiej: \u201eCz\u0119\u015bciowo dlatego, \u017ce nie znam hebrajskiego ani jidysz, wi\u0119c uwa\u017ca\u0142em, \u017ce nie mam do tego niezb\u0119dnych kwalifikacji. Ale tak naprawd\u0119 chodzi\u0142o o co innego &#8211; pisz\u0105c w\u00f3wczas o polskim spo\u0142ecze\u0144stwie w czasie okupacji, uwa\u017ca\u0142em, \u017ce Zag\u0142ada to co\u015b odr\u0119bnego, stoj\u0105cego na zewn\u0105trz okupacyjnego do\u015bwiadczenia Polak\u00f3w. My\u015bl\u0105c w ten spos\u00f3b, powiela\u0142em po prostu stereotyp obowi\u0105zuj\u0105cy w\u00f3wczas w ca\u0142ej historiografii europejskiej\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">W 1984 r. w londy\u0144skim Aneksie wraz z Iren\u0105 wydaje g\u0142o\u015bne \u201eW czterdziestym nas matko na Sybir zes\u0142ali\u201d &#8211; opatrzony jego wst\u0119pem wyb\u00f3r osobistych relacji polskich obywateli uwalnianych z oboz\u00f3w i ze zsy\u0142ki w g\u0142\u0105b ZSRR, w tym r\u00f3wnie\u017c szkolnych wypracowa\u0144 pisanych przez dzieci. Dzi\u0119ki archiwom Hoovera, z kt\u00f3rych wtedy korzystali, Gross zrozumia\u0142, jak wielk\u0105 wag\u0119 w studiach na temat wojny maj\u0105 osobiste \u015bwiadectwa, co by\u0142o prze\u0142omowym momentem w jego karierze naukowej: \u201ePo prostu nurt zdarze\u0144 wylewa si\u0119 w\u00f3wczas poza ramy instytucjonalne, nie da si\u0119 zaplanowa\u0107 ani uj\u0105\u0107 w biurokratyczne rubryki i \u017ceby zrozumie\u0107, a cz\u0119sto cho\u0107by tylko dowiedzie\u0107 si\u0119, co si\u0119 sta\u0142o, trzeba si\u0119ga\u0107 po osobiste relacje \u015bwiadk\u00f3w wydarze\u0144\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Gdy Gross po raz pierwszy czyta relacj\u0119&nbsp;<a class=\"art_link\" style=\"color: #000080;\" href=\"http:\/\/wyborcza.pl\/magazyn\/1,124059,931462.html\" rel=\"dofollow\"><span style=\"text-decoration: underline;\"><strong>Szmula Wasersztajna<\/strong><\/span><\/a><span style=\"text-decoration: underline;\"><strong>,<\/strong><\/span> prze\u017cywa wstrz\u0105s i potrzebuje kolejnych czterech lat, by zrozumie\u0107, co naprawd\u0119 wydarzy\u0142o si\u0119 w Jedwabnem: \u201eBo przecie\u017c ja by\u0142em na to zupe\u0142nie nieprzygotowany. (&#8230;) Przez par\u0119 lat by\u0142em przekonany, \u017ce Wasersztajnowi co\u015b si\u0119 musia\u0142o pokr\u0119ci\u0107. Owszem, by\u0142a jaka\u015b stodo\u0142a, kogo\u015b w niej spalono, na pewno, ale \u017ceby tyle os\u00f3b? (&#8230;) Trudno przecie\u017c uwierzy\u0107, \u017ce zwyk\u0142e miasteczko wymordowa\u0142o wszystkich swoich \u017cydowskich s\u0105siad\u00f3w, wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich pal\u0105c w stodole!!! P\u00f3\u0142tora tysi\u0105ca os\u00f3b?\u201d. Nieco dalej historyk przyznaje, \u017ce wydawa\u0142o mu si\u0119 wr\u0119cz, i\u017c \u201eopowie\u015b\u0107 Wasersztajna to relacja chorego psychicznie cz\u0142owieka, kt\u00f3ry widzia\u0142 co\u015b strasznego i fantazjuje\u201d.<\/span><\/p>\n<blockquote>\n<p style=\"text-align: left;\">Gross zaczyna weryfikowa\u0107 fakty, jedzie do Jedwabnego z dokumentalistk\u0105 Agnieszk\u0105 Arnold, dociera do akt procesowych i indywidualnych \u015bwiadectw z \u017bIH-u, szuka \u015bwiadk\u00f3w zdarze\u0144, zbiera materia\u0142y i powoli zaczyna sk\u0142ada\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119 w g\u0142owie.<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Pisa\u0107 zaczyna po powrocie do Ameryki: \u201eTo jest malutka ksi\u0105\u017ceczka. Niespe\u0142na sto stron, ale szalenie trudna do pisania. Przez ca\u0142y czas trzyma\u0142o mnie to za gard\u0142o. (&#8230;) Mog\u0142em pisa\u0107 tylko fragmencikami. Dwie, trzy godziny zanurzenia w opisywanej rzeczywisto\u015bci i wychodzi z tego stroniczka, p\u00f3\u0142, i dalej ju\u017c nie mo\u017cna\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Badacz twierdzi, \u017ce jego w\u0142asne d\u0142ugotrwa\u0142e niedowierzanie pomog\u0142o mu p\u00f3\u017aniej \u201ez cierpliwo\u015bci\u0105 i ze zrozumieniem obserwowa\u0107, ju\u017c po ukazaniu si\u0119 \u00bbS\u0105siad\u00f3w\u00ab, jak trudno by\u0142o ludziom przyswoi\u0107 sobie wiedz\u0119 na temat Jedwabnego\u201d. Trudno przyswoi\u0107 j\u0105 tak\u017ce Adamowi Michnikowi, co prowadzi nas prosto do zapowiadanej trzeciej r\u00f3\u017cnicy zda\u0144 mi\u0119dzy przyjaci\u00f3\u0142mi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><b>SP\u00d3R TRZECI.<\/b>&nbsp;<span style=\"color: #000080;\">Gross twierdzi, \u017ce od pocz\u0105tku mia\u0142 intuicj\u0119, i\u017c \u201eS\u0105siedzi\u201d b\u0119d\u0105 dla Michnika \u201etrudn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105\u201d: \u201eAdam w jakim\u015b sensie tej ksi\u0105\u017cki nie by\u0142 w stanie przeczyta\u0107. I to jest sprawa, je\u015bli o niego chodzi, bardziej og\u00f3lna &#8211; Adam nie jest got\u00f3w na przyj\u0119cie wiedzy historycznej, kt\u00f3r\u0105 posiadamy na temat przemocy do\u015bwiadczanej przez \u017byd\u00f3w w czasie okupacji ze strony nie\u017cydowskich Polak\u00f3w\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Czy rozmawia\u0142 o tym z Michnikiem? \u201eRozmawiali\u015bmy wiele razy i zawsze dochodzimy do \u015bciany, jest nam obu przykro i zostawiamy ten temat\u201d. Co na to Michnik? \u201eRozmawia\u0142em z nim na ten temat dziesi\u0105tki razy, ale jest uparty jak osio\u0142\u201d.<\/span><\/p>\n<blockquote>\n<p style=\"text-align: left;\">Wspomina o tym, \u017ce czasami potrafi\u0105 si\u0119 pok\u0142\u00f3ci\u0107 i \u201emie\u0107 ciche tygodnie, bez telefon\u00f3w i rozm\u00f3w\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Aleksander Smolar opowiada z kolei, \u017ce pierwsz\u0105 reakcj\u0105 Michnika na pomys\u0142 publikacji \u201eS\u0105siad\u00f3w\u201d by\u0142o przera\u017cenie: \u201eJego stanowisko w tej sprawie by\u0142o podobne jak w przypadku lustracji: trzeba zamkn\u0105\u0107 ten rozdzia\u0142 historii i patrze\u0107 w przysz\u0142o\u015b\u0107\u201d. A Eugeniusz Smolar m\u00f3wi wr\u0119cz o d\u0142ugo obowi\u0105zuj\u0105cej, a wyra\u017conej kiedy\u015b w BBC \u201ezasadzie Michnika\u201d: \u201ePowiedzia\u0142 wtedy, \u017ce je\u015bli kto\u015b chce krytykowa\u0107 w\u0142asny nar\u00f3d w sprawach zasadniczych, to musi to robi\u0107 niezwykle delikatnie, dozowa\u0107 b\u00f3l, \u017ceby ludzie mogli go przyj\u0105\u0107 jako w\u0142asny. Tymczasem Gross, jego przyjaciel, przyszed\u0142 i waln\u0105\u0142 obuchem, t\u0105 prawd\u0105, kt\u00f3ra jego samego porazi\u0142a ogromem krzywdy ofiar\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Michnik wspomina o ca\u0142ej formacji tych, kt\u00f3rzy \u201eza punkt honoru przyj\u0119li powiedzenie okrutnej prawdy o mechanizmie postaw antysemickich w spo\u0142eczno\u015bci polskiej, nie zwa\u017caj\u0105c na koszty: Janek Grabowski, Basia Engelking, Darek Libionka\u201d. I dodaje: \u201eJa nie nale\u017c\u0119 do tej szko\u0142y\u201d. Za prowodyra grupy naczelny \u201eWyborczej\u201d uwa\u017ca w\u0142a\u015bnie Grossa, ale zarazem uczciwie przyznaje, \u017ce to w\u0142a\u015bnie ksi\u0105\u017cki jego przyjaciela zmieni\u0142y nasz spos\u00f3b my\u015blenia o Zag\u0142adzie i potrz\u0105sn\u0119\u0142y wieloma osobami, kt\u00f3re wcze\u015bniej zupe\u0142nie nie interesowa\u0142y si\u0119 tematem i nie mia\u0142y najmniejszego poj\u0119cia o opisywanych \u201ebrudnych czynach\u201d wsp\u00f3\u0142rodak\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Po \u201eS\u0105siadach\u201d Gross publikuje kolejne ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3re mo\u017ce nie s\u0105 ju\u017c tak ogromnym zaskoczeniem, bo od 2001 r. pozostaje niejako dy\u017curnym prowokatorem i skandalist\u0105 po\u015br\u00f3d rodzimych historyk\u00f3w, ale zar\u00f3wno \u201eStrach\u201d, jak i \u201eZ\u0142ote \u017cniwa\u201d rozp\u0119tuj\u0105 (nie tylko) w Polsce ogromn\u0105 burz\u0119, wywo\u0142uj\u0105 setki polemik i dyskusji. Warto te\u017c pami\u0119ta\u0107, \u017ce obie ksi\u0105\u017cki ponownie uruchamiaj\u0105 i wyci\u0105gaj\u0105 z nor zwierz\u0119cych antysemit\u00f3w, ale krytycznych s\u0142\u00f3w i zarzut\u00f3w nie szcz\u0119dz\u0105 Grossowi r\u00f3wnie\u017c osoby wcze\u015bniej mu przychylne i bardzo bliskie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Najlepszym przyk\u0142adem jest cytowany ju\u017c Aleksander Smolar i jego bardzo ambiwalentny dzisiaj stosunek do tw\u00f3rczo\u015bci Grossa. Smolar nie lubi radykalizmu jego ocen, moralizatorstwa, niezwa\u017cania na konsekwencje. W obszernej wypowiedzi opublikowanej w ko\u0144cowej cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki nie zostawia na swoim wieloletnim przyjacielu suchej nitki: \u201ePouczanie i wystawianie rachunk\u00f3w jest sprzeczne z moim temperamentem i wyobra\u017ceniem o tym, czym powinien zajmowa\u0107 si\u0119 cz\u0142owiek nauki. Poza tym uwa\u017cam, \u017ce traktowanie Janka jako znawcy stosunk\u00f3w polsko-\u017cydowskich jest, najdelikatniej m\u00f3wi\u0105c, nadu\u017cyciem, bo on o \u017bydach wie niewiele; jego nie interesuje historia \u017byd\u00f3w, on zajmuje si\u0119 histori\u0105 Polak\u00f3w i ich stosunku do problemu \u017cydowskiego\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Z \u201e\u017cydowskich\u201d ksi\u0105\u017cek Grossa Smolar najwy\u017cej ceni \u201eS\u0105siad\u00f3w\u201d, kt\u00f3rych przyj\u0105\u0142 z entuzjazmem, cho\u0107 nie bezkrytycznie. W ocenie \u201eStrachu\u201d i \u201eZ\u0142otych \u017cniw\u201d jest du\u017co ostrzejszy. Oto fragment jego opinii na temat drugiej z tych ksi\u0105\u017cek: \u201eJeszcze bardziej widoczne s\u0105 wady obecne r\u00f3wnie\u017c w poprzednich ksi\u0105\u017ckach Grossa: brak istotnego dla cz\u0142owieka nauki wymiaru por\u00f3wnawczego. Nie ma w nich ani g\u0142\u0119bi historycznej, ani te\u017c uwzgl\u0119dnienia sytuacji w krajach s\u0105siednich w tym samym okresie\u201d. I nieco dalej: \u201eNie mo\u017cna pisa\u0107 o tym, co si\u0119 dzia\u0142o w Polsce, zapominaj\u0105c o tym, co w tym samym czasie mia\u0142o miejsce w Europie &#8211; w ca\u0142ym pasie kraj\u00f3w okupowanych przez Zwi\u0105zek Radziecki i Niemcy. Do pogrom\u00f3w dosz\u0142o tak\u017ce w Rumunii, na W\u0119grzech, w pa\u0144stwach nadba\u0142tyckich&#8230; U Janka brakuje pytania o wsp\u00f3lny mianownik, pytania: dlaczego? W takiej sytuacji oczywiste jest absolutyzowanie polskiego do\u015bwiadczenia, wyj\u0105tkowo\u015bci stosunku Polak\u00f3w do \u017byd\u00f3w\u201d.<\/span><\/p>\n<p class=\"art_sub_title\" style=\"text-align: left;\"><strong>III. Kontrowersje<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">W sekcji \u201eKontrowersje\u201d Wikipedia zawodzi raz jeszcze. Ju\u017c z powy\u017cszych wypis\u00f3w bowiem wida\u0107 wyra\u017anie, \u017ce jest o czym pisa\u0107 i na czym si\u0119 skupi\u0107, a autor\u00f3w internetowej encyklopedii zajmuje w\u0142a\u015bciwie jedna konkretna kontrowersja. Owszem, rzeczywi\u015bcie do\u015b\u0107 sroga, bo mowa o \u201eWschodnioeuropejskim kryzysie wstydu\u201d, czyli g\u0142o\u015bnym artykule Grossa napisanym dla Project Syndicate, a przedrukowanym przez r\u00f3\u017cne gazety na \u015bwiecie. Jedn\u0105 z nich by\u0142 niemiecki \u201eDie Welt\u201d i wiele os\u00f3b &#8211; nie wy\u0142\u0105czaj\u0105c Aleksandry Pawlickiej &#8211; do dzisiaj mylnie uwa\u017ca, \u017ce Gross napisa\u0142 sw\u00f3j tekst dla niemieckiego dziennika (Gross do Pawlickiej: \u201eNo w\u0142a\u015bnie, ty te\u017c mi dowalasz tym niemieckim obuchem\u201d).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Badacz twierdzi, \u017ce ca\u0142a dyskusja przypomina\u0142a t\u0119 wok\u00f3\u0142 Listu 34 na \u0142amach \u201eTrybuny Ludu\u201d, gdy czytelnicy nie znali tre\u015bci samego listu, ale mogli si\u0119 dowiedzie\u0107, \u017ce jego autorzy to zdrajcy. Tutaj mia\u0142o by\u0107 podobnie: \u201eGross po niemiecku pisze w Niemczech straszne \u015bwi\u0144stwa na nasz\u0105 Ojczyzn\u0119. (&#8230;) Po raz pierwszy od 1968 roku mia\u0142em poczucie, \u017ce znowu wyrzucaj\u0105 mnie z Polski\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Co takiego napisa\u0142 Gross? Artyku\u0142 powsta\u0142 w samym \u015brodku kryzysu uchod\u017aczego i uderza\u0142 w kraje Europy Wschodniej, w tym Polsk\u0119, kt\u00f3re to kraje \u201eobla\u0142y test na solidarno\u015b\u0107 i sprzeniewierzy\u0142y si\u0119 pami\u0119ci o swoim w\u0142asnym losie\u201d. Wojna wybuch\u0142a jednak z powodu jednego, a nawet po\u0142owy zdania, kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c pada w tym tek\u015bcie: \u201ePolacy, kt\u00f3rzy zas\u0142u\u017cenie s\u0105 dumni z oporu ich spo\u0142ecze\u0144stwa wobec nazist\u00f3w, FAKTYCZNIE ZABILI W CZASIE WOJNY WI\u0118CEJ \u017bYD\u00d3W NI\u017b NIEMC\u00d3W\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Raz jeszcze oddaj\u0119 g\u0142os przyjacio\u0142om historyka, wybieram trzy znacz\u0105ce fragmenty.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Aleksander Smolar: \u201ePo przeczytaniu [tekstu] rozemocjonowany u\u017cy\u0142em paru ostrych przymiotnik\u00f3w, kt\u00f3re pozwoli\u0142y prawicowym publicystom z lubo\u015bci\u0105 powtarza\u0107, \u017ce nawet Smolar, w domy\u015ble &#8211; nawet ten \u017byd Smolar &#8211; m\u00f3wi, \u017ce to jest kompletnie nieodpowiedzialne i antypolskie. Fakt, uwa\u017ca\u0142em artyku\u0142 za nieodpowiedzialny, bo trudno powa\u017cnie traktowa\u0107 tez\u0119, \u017ce obecny stosunek Polak\u00f3w i innych narod\u00f3w regionu do migrant\u00f3w jest wynikiem nieprzetrawionego dziedzictwa polskiego antysemityzmu i zachowania w czasie Holocaustu\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Adam Michnik: \u201e[Uog\u00f3lnienie to] naj\u0142agodniej m\u00f3wi\u0105c (bo to m\u00f3j przyjaciel), uwa\u017cam za kompletne nieporozumienie, cho\u0107by dlatego, \u017ce sugeruje, i\u017c prowadzili\u015bmy wojn\u0119 nie z Niemcami, tylko z \u017bydami. To tak, jakby powiedzie\u0107, \u017ce \u017byd\u00f3w z getta \u0142adowali do wagon\u00f3w \u015bmierci inni \u017bydzi, bo na Umschlagplatz prowadzi\u0142a ich policja \u017cydowska. Owszem, prowadzi\u0142a, ale to przecie\u017c nie oznacza, \u017ce \u017bydzi \u017bydom zgotowali ten los\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Eugeniusz Smolar: \u201eJednak po tym, co si\u0119 sta\u0142o w zwi\u0105zku z ustaw\u0105 o IPN-ie, musz\u0119 przyzna\u0107 mu racj\u0119. (&#8230;) Polska niewinno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 PiS wyni\u00f3s\u0142 na o\u0142tarze, polega w\u0142a\u015bnie na ociosaniu cz\u0119\u015bci naszej \u015bwiadomo\u015bci historycznej z tego, co nieprzyjemne. W tym sensie Janek ma racj\u0119 &#8211; Polacy nie przeszli przez stopniowy, normalny proces przemy\u015blenia przesz\u0142o\u015bci i oczyszczenia, przez uznanie fakt\u00f3w i ich konsekwencji, jak mia\u0142o to miejsce w innych krajach\u201d.<\/span><\/p>\n<p class=\"art_sub_title\" style=\"text-align: center;\"><strong>Jan Tomasz Gross: \u201eMoi Polacy wymordowali moich \u017byd\u00f3w\u201d<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Has\u0142o \u201eJan Tomasz Gross\u201d &#8211; jak ju\u017c wiemy &#8211; napisane jest w Wikipedii do\u015b\u0107 chaotycznie, sporo w nim istotnych brak\u00f3w, a to, co jest, sprawia wra\u017cenie przypadkowo\u015bci oraz \u201ezgni\u0142ego kompromisu\u201d po setkach stoczonych boj\u00f3w pomi\u0119dzy tworz\u0105cymi Wikipedi\u0119 internautami. Gross budzi skrajne emocje, wi\u0119c dlaczego tutaj mia\u0142oby by\u0107 inaczej, prawda?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Zgaduj\u0119, \u017ce to w\u0142a\u015bnie z racji owej przypadkowo\u015bci sekcja \u201e\u017byciorys\u201d ko\u0144czy si\u0119 niespodziewanie zdaniem informuj\u0105cym o tym, \u017ce niedawno na rynku ukaza\u0142 si\u0119 wywiad rzeka z Grossem, ale po lekturze ksi\u0105\u017cki wiem, \u017ce to zas\u0142u\u017cone \u201ewyr\u00f3\u017cnienie\u201d. Pawlicka odpytuje badacza z wielk\u0105 kultur\u0105 i szacunkiem, ale &#8211; ca\u0142e szcz\u0119\u015bcie &#8211; nie na kolanach. Autor \u201eZ\u0142otych \u017cniw\u201d nie jest \u0142atwym rozm\u00f3wc\u0105, wbrew w\u0142asnym deklaracjom nie reaguje najlepiej na krytyczne uwagi i zdarza si\u0119 mu zbywa\u0107 nawet najbardziej rzeczowe i uzasadnione kontrargumenty czy zarzuty dotycz\u0105ce np. b\u0142\u0119d\u00f3w warsztatowych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Natomiast z zupe\u0142nie innych powod\u00f3w Gross raczej unika odpowiedzi na pytanie o to, kim jest i kim bardziej si\u0119 czuje &#8211; Polakiem? \u017bydem? Amerykaninem? S\u0142usznie zauwa\u017ca, \u017ce przez p\u00f3\u0142 wieku mieszka\u0142 w spo\u0142ecze\u0144stwie, w kt\u00f3rym te atrybuty to\u017csamo\u015bci nie s\u0105 postrzegane jako wzajemnie si\u0119 wykluczaj\u0105ce, ale od razu dodaje, \u017ce ca\u0142e jego \u201e\u017cycie intymne\u201d odbywa si\u0119 po polsku. Po polsku m\u00f3wi do siebie, po polsku rozmawia z dzie\u0107mi, po polsku m\u00f3wi z wi\u0119kszo\u015bci\u0105 bliskich znajomych i z ukochan\u0105 kobiet\u0105. \u201eWi\u0119c chyba przede wszystkim jestem Polakiem. Ale te\u017c i po trochu po prostu cz\u0142owiekiem\u201d &#8211; podsumowuje.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Jan Tomasz Gross, arcy-Polak pisz\u0105cy do innych Polak\u00f3w, obsesyjnie marz\u0105cy o tym, by &#8211; jak m\u00f3wi Nina Smolar &#8211; \u201ewyprostowa\u0107 histori\u0119 narodu, kt\u00f3rego czuje si\u0119 cz\u0105stk\u0105\u201d, a kt\u00f3ry \u201echce naprawd\u0119 podnie\u015b\u0107 z kolan\u201d. Arcy-Polak, kt\u00f3ry wzi\u0105\u0142 na siebie niewdzi\u0119czn\u0105 rol\u0119 tego, kt\u00f3ry &#8211; nie zwa\u017caj\u0105c na cen\u0119 &#8211; powie Polakom \u201eco trzeba\u201d, a o czym \u0142atwiej, milej i przyjemniej by\u0142oby nie wiedzie\u0107. Arcy-Polak, kt\u00f3ry &#8211; wedle s\u0142\u00f3w Aleksandra Perskiego &#8211; zawsze zabiera g\u0142os \u201ez pozycji Polaka, nieodrodnego syna swojej matki, kt\u00f3ry przyj\u0105\u0142 na siebie misj\u0119 wychowania w\u0142asnego narodu, opowiedzenia mu jego prawdziwej historii\u201d. Arcy-Polak, kt\u00f3ry swoimi pisaniem budzi nasz gniew, smutek, niedowierzanie i poczucie winy, a w niekt\u00f3rych &#8211; tych mniej wartych wspomnienia, ale r\u00f3wnie licznych &#8211; tak\u017ce w\u015bciek\u0142o\u015b\u0107, nienawi\u015b\u0107 i wstr\u0119t. Arcy-Polak, kt\u00f3rego niewygodna i zawsze budz\u0105ca op\u00f3r tw\u00f3rczo\u015b\u0107 jest nam do ewentualnego zbawienia koniecznie potrzebna.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Jeden z ulubionych bon mot\u00f3w Grossa, kt\u00f3ry cz\u0119sto lubi powtarza\u0107, brzmi: \u201eMoi Polacy wymordowali moich \u017byd\u00f3w\u201d.<\/span><\/p>\n<p class=\"art_paragraph\"><span style=\"color: #808080;\"><i><b>\u201e&#8230;bardzo dawno temu, mniej wi\u0119cej w zesz\u0142y pi\u0105tek&#8230;\u201d<\/b><br \/>\nJan Tomasz Gross w rozmowie z Aleksandr\u0105 Pawlick\u0105<br \/>\nwyd. W.A.B., Warszawa 2018<\/i><\/span><\/p>\n<p><img decoding=\"async\" width=\"100%\" class=\"aligncenter\" src=\"https:\/\/bi.im-g.pl\/im\/61\/bf\/17\/z24900449Q,----bardzo-dawno-temu--mniej-wiecej-w-zeszly-piate.jpg\"><span style=\"color: #999999;\"><em>&#8216;&#8230;bardzo dawno temu, mniej wi\u0119cej w zesz\u0142y pi\u0105tek&#8230;&#8217;, Jan Tomasz Gross w rozmowie z Aleksandr\u0105 Pawlick\u0105, wyd. W.A.B., Warszawa 2018<\/em><\/span><\/p>\n<hr style=\"height: 15px; background: #d0e6fa; width: 100%;\">\n<div class=\"content-alignment\" id=\"content\">\n<div class=\"yt-uix-button-panel\" id=\"watch-description\">\n<div id=\"watch-description-text\" style=\"text-align: center;\">\n<p><em>Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion&#8217;68,<\/em><em><br \/>\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion&#8217;68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.<br \/>\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:<br \/>\n<\/em><span style=\"color: #000080;\"><strong><em><a style=\"color: #000080;\" href=\"mailto:webmaster@reunion68.com\"><span style=\"text-decoration: underline;\">webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<hr style=\"width: 100%;\">\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Jan Tomasz Gross: niewygodny arcy-Polak. Z Wikipedii wynika, \u017ce jest trzeciorz\u0119dnym historykiem czasem budz\u0105cym kontrowersje Grzegorz Wysocki W tocz\u0105cej si\u0119 od lat dyskusji na temat tego, jakim Polakiem jest autor &#8220;S\u0105siad\u00f3w&#8221;, chcia\u0142bym postawi\u0107 ostatni\u0105 kropk\u0119. A raczej wymieni\u0107 przedrostki &#8211; &#8220;anty&#8221; na &#8220;arcy&#8221;. Micha\u0142 \u0141uczewski, socjolog, dyrektor programowy Centrum My\u015bli im. Jana Paw\u0142a II i [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/71260"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=71260"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/71260\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":71278,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/71260\/revisions\/71278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=71260"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=71260"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=71260"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}