{"id":71831,"date":"2019-07-20T17:09:51","date_gmt":"2019-07-20T15:09:51","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=71831"},"modified":"2019-07-20T08:21:14","modified_gmt":"2019-07-20T06:21:14","slug":"23-09-40","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=71831","title":{"rendered":"Leszek Ko\u0142akowski: Nie lekcewa\u017ccie Jezusa. On uczy\u0142, jak stawia\u0107 czo\u0142o sobie i \u015bwiatu"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Leszek Ko\u0142akowski: Nie lekcewa\u017ccie Jezusa. On uczy\u0142, jak stawia\u0107 czo\u0142o sobie i \u015bwiatu<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Leszek Ko\u0142akowski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n


\nLeszek Ko\u0142akowski, 1996 rok (Fot. Piotr W\u00f3jcik \/ Agencja Gazeta)<\/em><\/span><\/p>\n

Wszelka pr\u00f3ba “uniewa\u017cnienia Jezusa”, usuni\u0119cia go z naszej kultury pod takim oto pretekstem, \u017ce nie wierzymy w Boga, w kt\u00f3rego on wierzy\u0142, jest \u015bmieszna i ja\u0142owa.<\/strong><\/p>\n

Leszek Ko\u0142akowski<\/b>\u00a0– ur. 23 pa\u017adziernika 1927 r. w Radomiu, zmar\u0142 17 lipca 2009 r. w Oksfordzie. Filozof, historyk filozofii. Zaczyna\u0142 jako zwolennik marksizmu, p\u00f3\u017aniej sta\u0142 si\u0119 jego krytykiem. Po marcu 1968 r. wyrzucony z Uniwersytetu Warszawskiego, opu\u015bci\u0142 Polsk\u0119. Wyk\u0142ada\u0142 m.in. w Yale, Berkeley, Chicago i Oksfordzie.<\/i><\/p>\n

Kiedy historyk m\u00f3wi o Jezusie, pyta nade wszystko, co wiemy naprawd\u0119 wiarygodnie o tym cz\u0142owieku; pyta tak\u017ce, jakie s\u0105 antecedentia jego nauki w kulturze \u017cydowskiej, w jaki spos\u00f3b zmienia\u0142 si\u0119 wizerunek Boga \u017cydowskiego od Pi\u0119cioksi\u0119gu do p\u00f3\u017anych prorok\u00f3w, i chce dociec, czy mo\u017cna Jezusa proroka uwa\u017ca\u0107 za dalszy ci\u0105g lub uwie\u0144czenie tych przemian; interesuje si\u0119 wynikami, kt\u00f3re z tego punktu widzenia przynios\u0142y badania nad r\u0119kopisami qumra\u0144skimi. Tylko ludzie prawdziwie wyspecjalizowani s\u0105 zdolni m\u00f3wi\u0107 na te tematy rozs\u0105dnie. Nie te kwestie mam te\u017c na uwadze.<\/span><\/p>\n

Historyk idei mo\u017ce ponadto stara\u0107 si\u0119 o umiejscowienie Jezusa w ca\u0142ej historii piecz\u0119tuj\u0105cej si\u0119 jego imieniem i przeszukiwa\u0107 \u00f3w temat niewyczerpalny, grzebi\u0105c si\u0119 w bezmiarze wydarze\u0144 i my\u015bli, kt\u00f3re wok\u00f3\u0142 mitu Chrystusa naros\u0142y. Kiedy o nim samym, o osobie m\u00f3wimy, trudno nam w istocie uwolni\u0107 si\u0119 od 20 stuleci zdarze\u0144, przez kt\u00f3re j\u0105 ogl\u0105damy.<\/span><\/p>\n

Posta\u0107 Jezusa le\u017cy w cieniu teologii i kontrowersji teologicznych, kt\u00f3rymi naje\u017cone jest ka\u017cde s\u0142owo Ewangelii. Jak\u017ce zapomnie\u0107 o monstrualnych wieloznaczno\u015bciach, pozornych i rzeczywistych, kt\u00f3rymi historia chrze\u015bcija\u0144stwa obci\u0105\u017cy\u0142a nauk\u0119 jego fundatora? Lecz i nie ten punkt widzenia zajmuje mnie teraz.<\/span><\/p>\n

Religioznawca mo\u017ce jeszcze Jezusa Chrystusa potraktowa\u0107 jako sk\u0142adnik pewnej struktury mitologicznej, kt\u00f3r\u0105 b\u0119dzie zestawia\u0142 z innymi, aby wydoby\u0107 na jaw zbie\u017cno\u015bci i odmienno\u015bci kultur. Mo\u017ce si\u0119 stara\u0107 \u2013 co nie przychodzi \u0142atwo \u2013 zapomnie\u0107 o tym, do jakiego stopnia ta posta\u0107 le\u017cy w cieniu wsp\u00f3\u0142czesnej sytuacji i obecno\u015bci chrze\u015bcija\u0144stwa w dzisiejszym \u015bwiecie; mo\u017ce zmierza\u0107 ku temu, by osi\u0105gn\u0105\u0107 wobec przedmiotu ten sam stopie\u0144 zainteresowania zoboj\u0119tnia\u0142ego, ten sam rodzaj religioznawczego albo estetycznego dystansu, na kt\u00f3ry nas sta\u0107 w stosunku do mit\u00f3w egipskich lub greckich. Ale r\u00f3wnie\u017c nie o ten rodzaj zainteresowania mi chodzi.<\/span><\/p>\n

Biograf mo\u017ce jeszcze stara\u0107 si\u0119 o to, \u017ceby rozwik\u0142a\u0107 sylwetk\u0119 psychologiczn\u0105 Jezusa i nada\u0107 jej sens sp\u00f3jny \u2013 o ile uda mu si\u0119 uwolni\u0107 od wszelkiej intencji apologetycznej, chrze\u015bcija\u0144skiej albo blu\u017anierczej i podszytej antychrze\u015bcija\u0144sk\u0105 gorliwo\u015bci\u0105. R\u00f3wnie\u017c nie ten punkt widzenia mam na my\u015bli.<\/span><\/p>\n

Mam na my\u015bli punkt widzenia czysto filozoficzny, a to znaczy w\u0142a\u015bnie: ani historyczny, ani psychologiczny, ani religioznawczy. Staram si\u0119 o taki stopie\u0144 swobody, by odczytywa\u0107 teksty kanonicznych i apokryficznych Ewangelii, nie pami\u0119taj\u0105c o komentarzach ani nawet o listach Paw\u0142a. Staram si\u0119 nie doszukiwa\u0107 zawrotnych spekulacji teologicznych lub filozoficznych w prostych s\u0142owach. Chcia\u0142bym stre\u015bci\u0107 to, co mo\u017ce dostrzec w postaci i w nauce Jezusa cz\u0142owiek \u015bwiecki, kt\u00f3ry nie przyznaje si\u0119 do wiary chrze\u015bcija\u0144skiej w \u017cadnej odmianie, do \u017cadnych dogmat\u00f3w i \u017cadnej wsp\u00f3lnoty ko\u015bcielnej, ale przyznaje si\u0119 do tradycji, kt\u00f3rej chrze\u015bcija\u0144stwo jest cz\u0119\u015bci\u0105 niezbywaln\u0105 \u2013 tej samej tradycji, kt\u00f3rej sk\u0142adnikami s\u0105 Budda i Sokrates, Kant i Marks.<\/span><\/p>\n

Nie chc\u0119 odtwarza\u0107 psychologicznej sylwetki Jezusa; pr\u00f3buj\u0119 pyta\u0107 o jego miejsce w tradycji europejskiej jako ca\u0142o\u015bci, a wi\u0119c nie swoi\u015bcie chrze\u015bcija\u0144skiej tradycji; o to, w jaki spos\u00f3b misja, kt\u00f3r\u0105 sam sobie przypisywa\u0142, i w jakiej cz\u0119\u015bci sta\u0142a si\u0119 sk\u0142adnikiem zawile usnutej tkaniny tworz\u0105cej nasze odziedziczone zasoby kulturalne. Pytam za\u015b o t\u0119 tradycj\u0119 niezale\u017cnie od dogmat\u00f3w chrystologicznych, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rych chrze\u015bcijanie ukonstytuowali w\u0142asn\u0105 samowiedz\u0119 religijn\u0105.<\/span><\/p>\n

Filozofowie i Jezus<\/strong><\/p>\n

Jezus Chrystus, jak wiemy, filozofem nie by\u0142 i nie s\u0142ycha\u0107 o nim w podr\u0119cznikach historii filozofii, nawet chrze\u015bcija\u0144skich. Filozofowie czas\u00f3w nowszych rzadko zajmowali si\u0119 jego osob\u0105. Zajmowali si\u0119 jednak niekt\u00f3rzy i warto o tym wspomnie\u0107, aby zarysowa\u0107 mo\u017cliwe stereotypy filozoficznej interesowno\u015bci wobec tej zdumiewaj\u0105cej postaci. M\u00f3wili o Jezusie, z wielkich, mi\u0119dzy innymi Pascal, Hegel, Kierkegaard, Nietzsche, Jaspers.<\/span><\/p>\n

W rozumieniu Hegla Jezus Chrystus by\u0142 pewn\u0105 faz\u0105 historycznej samowiedzy ludzko\u015bci. By\u0142 naocznym, zmys\u0142owym ujawnieniem tej idei Boga, kt\u00f3rej cz\u0142owiek dost\u0119puje wtedy, gdy pojmuje Boga jako to, czego sam jest innobytem. Osobowo\u015b\u0107 Jezusa redukuje si\u0119 niemal do pewnego etapu samowiedzy ludzkiej w jej stosunku do absolutu.<\/span><\/p>\n

Nie znaczy to, by Hegel Jezusa odrzeczywistni\u0142, odzieraj\u0105c go z osobowo\u015bci lub cz\u0142owiecze\u0144stwa \u2013 powiada przecie\u017c, \u017ce jest on cz\u0142owiekiem wielekro\u0107 bardziej ni\u017c greccy bogowie antropomorficzni \u2013 ale pozbawia jego osobowo\u015b\u0107 owej osobliwej, wiecznej i trwa\u0142ej jednorazowo\u015bci, owej pozahistorycznej wyj\u0105tkowo\u015bci, owej jako\u015bci, kt\u00f3ra chrze\u015bcija\u0144stwo ufundowa\u0142a, a kt\u00f3ra zasadza si\u0119 na wierze, \u017ce oto w histori\u0119 sam\u0105 wtargn\u0119\u0142o spoza historii nadprzyrodzone wezwanie.<\/span><\/p>\n

Jako\u017c Kierkegaard r\u00f3wnie\u017c w tym punkcie zarysowa\u0142 w\u0142asn\u0105 wobec Hegla opozycj\u0119 i rozbudowa\u0142 wizerunek Chrystusa jako nieustannie wsp\u00f3\u0142czesnego i tylko przez t\u0119 wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 prawdziwego dla chrze\u015bcijan. Chrystus jest dla nas, t\u0142umaczy\u0142, ja\u0142ow\u0105 informacj\u0105 historyczn\u0105, je\u015bli go traktujemy jako przeka\u017anik by\u0142ego objawienia: jest, przeciwnie, \u017cyciem chrze\u015bcija\u0144skim realnym dla ka\u017cdej egzystencji poszczeg\u00f3lnej wtedy, kiedy potrafi ona uwsp\u00f3\u0142cze\u015bni\u0107 go sobie literalnie, a wi\u0119c rozumie\u0107 jego zaproszenie \u2013 \u201eprzyjd\u017acie do mnie wszyscy, kt\u00f3rzy pracujecie i jeste\u015bcie pod jarzmem, a ja was pokrzepi\u0119\u201d \u2013 jako osobi\u015bcie do niej samej zwr\u00f3cone, jako ka\u017cdorazowo wa\u017cne i w ka\u017cdej chwili na nowo wypowiadane.<\/span><\/p>\n

Dla chrze\u015bcijanina Jezus nie jest po prostu Mesjaszem, kt\u00f3ry w pewnej chwili, historycznie umiejscowionej, przyszed\u0142 w imieniu Boga naucza\u0107 dogmat\u00f3w lub g\u0142osi\u0107 przykazania. Jest osobowym trwaniem chrze\u015bcija\u0144stwa w ka\u017cdym chrze\u015bcijaninie z osobna, jest niejako przeciwcz\u0142onem nieustannie \u017cywym ka\u017cdej egzystencji, kt\u00f3ra w jego obecno\u015bci szuka\u0107 b\u0119dzie odpowiedzi na w\u0142asn\u0105 u\u0142omno\u015b\u0107 i w\u0142asn\u0105 n\u0119dz\u0119.<\/span><\/p>\n

Jest to r\u00f3wnie\u017c, mimo wszystkich r\u00f3\u017cnic, ten sam zasadniczo spos\u00f3b odnoszenia si\u0119 do Jezusa, kt\u00f3ry \u015bledzimy w wysi\u0142ku Pascala, w jego atakach na deizm i na \u201eBoga filozof\u00f3w\u201d. Dla Pascala \u015bwiat ca\u0142y ani zupe\u0142nego braku b\u00f3stwa nam nie ukazuje, ani jawnej jego obecno\u015bci, nie jest opuszczony ca\u0142kiem, ale te\u017c nie jest widomie i oczywi\u015bcie pod bosk\u0105 opiek\u0105. Zdradza \u201eobecno\u015b\u0107 Boga, kt\u00f3ry si\u0119 ukrywa\u201d, a owa dwuznaczno\u015b\u0107 boskiego przemieszkiwania w \u015bwiecie jest dwuznaczno\u015bci\u0105 naszego losu: losu tych, kt\u00f3rzy do poznania Boga s\u0105 zdolni, ale trwale ska\u017ceni grzechem. Jezus Chrystus jest tym, dzi\u0119ki kt\u00f3remu znajomo\u015b\u0107 Boga staje si\u0119 dla nas znajomo\u015bci\u0105 w\u0142asnej naszej n\u0119dzy, a \u0142\u0105czna ta wiedza jest cz\u0142owiekowi najpotrzebniejsza.<\/span><\/p>\n

Z owych dw\u00f3ch prawd \u2013 \u017ce B\u00f3g istnieje i \u017ce jeste\u015bmy n\u0119dzarzami \u2013 ka\u017cd\u0105 z osobna mo\u017cemy przyswoi\u0107 sobie bez drugiej, ale dopiero poznanie Jezusa-osoby zawiera w sobie z konieczno\u015bci\u0105 obie te prawdy stopione. Wiedza o inwalidztwie naszym jest sama \u017ar\u00f3d\u0142em rozpaczy, a go\u0142a wiedza o Bogu pozostaje twierdzeniem spekulatywnym, bez warto\u015bci dla \u017cycia. Znajomo\u015b\u0107 nieos\u0142oni\u0119t\u0105 w\u0142asnego upadku i nadziej\u0119 mo\u017cliwego uleczenia osi\u0105gamy, obie zarazem, w znajomo\u015bci Jezusa \u2013 a to w\u0142a\u015bnie i to dopiero tworzy wiar\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105.<\/span><\/p>\n

Niemo\u017cliwe jest tedy chrze\u015bcija\u0144stwo czysto filozoficzne, ufne w moc spekulatywnych dowod\u00f3w, ani czysto historyczne, oparte na wiadomo\u015bciach z historii \u015bwi\u0119tej. Jezus Chrystus poza dogmatyczn\u0105 i poza historyczn\u0105 swoj\u0105 twarz\u0105 wyst\u0119puje tedy wobec nas jako egzystencja realna odkupiciela, w obliczu kt\u00f3rej, w\u0142a\u015bnie przez to, \u017ce jest osob\u0105, a nie faktem po prostu ani doktryn\u0105, rodzi si\u0119 w nas poczucie ciemno\u015bci, w jakiej \u017cyjemy, i zarazem przeczucie drogi, co z ciemno\u015bci wyprowadza.<\/span><\/p>\n

W\u015br\u00f3d \u201ewielkich\u201d filozoficznych interpretacji postaci Chrystusa obecna jest tak\u017ce doktryna Nietzschego. Oto najwi\u0119kszy z tych, nader nielicznych, kt\u00f3rzy mieli odwag\u0119 og\u0142asza\u0107 si\u0119 wrogami Chrystusa, a nie po prostu wrogami chrze\u015bcija\u0144stwa. Dla Nietzschego Jezus by\u0142 tym, kt\u00f3ry pr\u00f3bowa\u0142 unicestwi\u0107 wszystkie istotne warto\u015bci \u017cycia, gloryfikowa\u0142 w\u0142asn\u0105 niezdolno\u015b\u0107 do oporu i bezsilno\u015b\u0107 podnosi\u0142 do rangi cnoty; zderealizowa\u0142 wszystkie istotne warto\u015bci, przenosz\u0105c je do duchowego \u201ewn\u0119trza\u201d cz\u0142owieka, i skodyfikowa\u0142 moralno\u015b\u0107 ludzi, kt\u00f3rzy nie potrafi\u0105 broni\u0107 w\u0142asnego prawa i we w\u0142asnej bierno\u015bci szukaj\u0105 oparcia, pow\u00f3d do chluby z niej czyni\u0105c.<\/span><\/p>\n

Oto, sumarycznie scharakteryzowane, trzy r\u00f3\u017cne sposoby odnoszenia si\u0119 filozof\u00f3w do postaci Jezusa. Nietzsche zwraca si\u0119 do niego jak prorok do proroka \u2013 mianowicie prorok autentyczny do proroka fa\u0142szywego. Hegel odnosi si\u0119 do Jezusa jak historyk ducha do jednego z badanych stadi\u00f3w historycznych. Pascal i Kierkegaard \u2013 jak ci chrze\u015bcijanie, kt\u00f3rzy nadprzyrodzonych realno\u015bci swojej wiary szukaj\u0105 w jej warto\u015bciach najbardziej osobowych.<\/span><\/p>\n

Wolno s\u0105dzi\u0107, \u017ce w pewnym zredukowanym sensie orientacja Pascala i Kierkegaarda jest do przyj\u0119cia r\u00f3wnie\u017c dla ludzi niezwi\u0105zanych \u017cadnymi dogmatycznymi tre\u015bciami chrze\u015bcija\u0144stwa \u2013 nie w tym sensie rzecz jasna, by upatrywa\u0107 mieli w Chrystusie osobow\u0105 i historycznie jednorazow\u0105 inkorporacj\u0119 \u015bwiata nadprzyrodzonego, do kt\u00f3rej zwraca\u0107 si\u0119 mo\u017cna z pytaniem lub trosk\u0105, ale w tym tylko, \u017ce Jezus, podobnie jak ka\u017cdy z wielkich my\u015blicieli, prorok\u00f3w, reformator\u00f3w, filozof\u00f3w, nadaje si\u0119 do owego szczeg\u00f3lnego uwsp\u00f3\u0142cze\u015bnienia, gdzie warto\u015bci uniwersalne s\u0105 przykute do jednorazowej genezy.<\/span><\/p>\n

Filozof w istocie, kiedy chce wykroczy\u0107 poza czysto historyczny i poza czysto rzeczowy punkt widzenia, odnosi si\u0119 do tradycji filozoficznej i religijnej w taki spos\u00f3b, by tre\u015b\u0107 tej tradycji nie by\u0142a ani faktem po prostu, kt\u00f3ry zrozumie\u0107 trzeba, ani my\u015bl\u0105 po prostu, wobec kt\u00f3rej trzeba \u201ezaj\u0105\u0107 stanowisko\u201d aprobuj\u0105ce albo negatywne. Traktuje bowiem tradycj\u0119 kulturaln\u0105 ani tak, by by\u0142a zbiorem kumuluj\u0105cych si\u0119 \u201eprawd\u201d, ani tak, by by\u0142a ci\u0105giem zneutralizowanych historycznie fakt\u00f3w, ale tak w\u0142a\u015bnie, by ujawni\u0107 w niej warto\u015bci uniwersalne, a jednak trwale zwi\u0105zane z osob\u0105 tw\u00f3rcy, a jednak niedaj\u0105ce si\u0119 uwolni\u0107 od osobowego pochodzenia. Dwoisto\u015b\u0107 ta nale\u017cy do trudnych sk\u0142adnik\u00f3w swoi\u015bcie filozoficznej intencji wobec tradycji.<\/span><\/p>\n

Jezus, w takiej perspektywie umieszczony, ani si\u0119 nie da zredukowa\u0107 do zbioru wydarze\u0144 (w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142yby r\u00f3wnie\u017c obecne, jako wydarzenia w\u0142a\u015bnie, tre\u015bci jego nauki), ani do zbioru abstrakcyjnych warto\u015bci, nad kt\u00f3rymi wolno si\u0119 zastanawia\u0107 rzeczowo, ca\u0142kiem niezale\u017cnie od okoliczno\u015bci ich powstania. Traktujemy albo staramy si\u0119 traktowa\u0107 jego nauk\u0119 jako, brzydko m\u00f3wi\u0105c, \u201efakt zesencjalizowany\u201d albo jako warto\u015b\u0107 uniwersaln\u0105, zwi\u0105zan\u0105 w tre\u015bci z w\u0142asnym pochodzeniem faktycznym.<\/span><\/p>\n

Proroctwo g\u0142\u00f3wne Jezusa<\/strong><\/p>\n

Dla spojrzenia czysto historycznego Jezus jest \u017bydem galilejskim, kt\u00f3ry wierzy\u0142 w Boga \u017cydowskiego i wierzy\u0142 w to, \u017ce B\u00f3g ten powierzy\u0142 mu misj\u0119 szczeg\u00f3ln\u0105 nauczycielsk\u0105. I by\u0142 tym, o kt\u00f3rym wierzyli z kolei jego uczniowie, \u017ce potrafi s\u0142owem u\u015bmierza\u0107 wichry, such\u0105 nog\u0105 chodzi\u0107 po jeziorze, ryby w sieci nap\u0119dza\u0107, zmar\u0142ych wskrzesza\u0107, tr\u0119dowatych uzdrawia\u0107, \u015blepym wzrok przywraca\u0107, demony wygania\u0107 z op\u0119tanych, z Moj\u017ceszem i Eliaszem rozmawia\u0107, chleb rozmna\u017ca\u0107 dla ubogich, wod\u0119 w wino, a wino w krew przemienia\u0107; by\u0142 dla nich tym jeszcze, kt\u00f3ry wype\u0142ni\u0142 obietnice Starego Zakonu dotycz\u0105ce Mesjasza i pos\u0142annictwo swoje przy\u015bwiadczy\u0142 zmartwychwstaniem.<\/span><\/p>\n

Ten Jezus, chocia\u017c przyjmowa\u0142 ho\u0142dy wierz\u0105cych, nie uwa\u017ca\u0142 si\u0119 za Boga, a nawet wr\u0119cz zaprzecza\u0142, by m\u00f3g\u0142 za Boga uchodzi\u0107; powiada\u0142 wszak\u017ce, gdy go dobrym zwano, \u017ce jeden B\u00f3g tylko jest dobry, przyznawa\u0142, \u017ce nie wie, kiedy przyjdzie dzie\u0144 obiecany, i m\u00f3wi\u0142: \u201eTwoja, nie moja wola niech si\u0119 stanie\u201d. W tym znaczeniu niepodobna powiedzie\u0107, \u017ce Jezus stworzy\u0142 chrze\u015bcija\u0144stwo, je\u015bli wiara w bosko\u015b\u0107 Jezusa mia\u0142aby do fundament\u00f3w chrze\u015bcija\u0144stwa nale\u017ce\u0107; raczej Pawe\u0142 by\u0142 tym, kt\u00f3ry wszcz\u0105\u0142 proces deifikacyjny, ten za\u015b, mimo opor\u00f3w, nierzadkich jeszcze u ojc\u00f3w przednicejskich, zwyci\u0119\u017cy\u0142 ostatecznie, przynajmniej jako dominuj\u0105ce rozumienie chrze\u015bcija\u0144stwa, mimo wielokrotnych nawrot\u00f3w \u201earia\u0144skich\u201d.<\/span><\/p>\n

Ten Jezus, jak wolno nam s\u0105dzi\u0107, uwa\u017ca\u0142 si\u0119 za reformatora \u017cydowskiego, obarczonego pos\u0142annictwem nadprzyrodzonym, za pomaza\u0144ca, czyli Chrystusa, kt\u00f3ry od Boga \u2013 tego samego, kt\u00f3remu ufa\u0142 razem ze swymi s\u0142uchaczami \u2013 przyni\u00f3s\u0142 nowin\u0119 o rych\u0142ym ko\u0144cu \u015bwiata i apel do wszystkich, by niezw\u0142ocznie przygotowali si\u0119 na kataklizm ostateczny. By\u0142 prze\u015bwiadczony niezachwianie o tym, \u017ce koniec \u015bwiata jest niedaleki, tak niedaleki, i\u017c nieraz powiada\u0142 uczniom i s\u0142uchaczom, \u017ce wielu z nich jeszcze na w\u0142asne oczy ujrzy nadej\u015bcie kr\u00f3lestwa Bo\u017cego na ziemi\u0119, poprzedzone pomorem i g\u0142odem, uciskiem wielkim, spadaniem gwiazd i za\u0107mieniem S\u0142o\u0144ca, a zako\u0144czone zej\u015bciem widzialnym Syna Bo\u017cego z ob\u0142ok\u00f3w w towarzystwie anio\u0142\u00f3w dm\u0105cych w tr\u0105by.<\/span><\/p>\n

Niesprawdzenie si\u0119 tych przepowiedni nie zachwia\u0142o wiar\u0105 uczni\u00f3w, kt\u00f3rzy je sobie inaczej wyt\u0142umaczyli. Ale owa rych\u0142o spodziewana katastrofa kosmiczna narzuci\u0142a ca\u0142kiem now\u0105 perspektyw\u0119 wszystkim rzeczom: od tej chwili wszelkie sprawy \u015bwiata nikn\u0105 w cieniu apokalipsy. Tym samym wszystkie realno\u015bci ziemskie, ca\u0142a wielorako\u015b\u0107 rzeczy s\u0142u\u017c\u0105cych \u017cyciu traci sens wszelki i wszelk\u0105 warto\u015b\u0107 samoistn\u0105. \u015awiat cielesny przestaje by\u0107 wa\u017cny: mo\u017ce by\u0107 jeszcze, jest jeszcze przedmiotem obowi\u0105zku, nie mo\u017ce by\u0107 przedmiotem po\u017c\u0105dania, skoro w krucho\u015bci swej oto dobiega kresu.<\/span><\/p>\n

Reforma Jezusa<\/strong><\/p>\n

W tej perspektywie zrozumia\u0142e s\u0105 nakazy nowej nauki i stopie\u0144, w jakim jest nowa prawdziwie.<\/span><\/p>\n

Od dawna czytelnik\u00f3w Ewangelii uderza\u0142y pewne rysy niesp\u00f3jne w osobowo\u015bci Jezusa. G\u0142osi pok\u00f3j, przebaczenie, mi\u0142osierdzie i zaniechanie sprzeciwu wobec z\u0142a; we w\u0142asnym zachowaniu wszak\u017ce \u0142atwo w gniew wpada, \u0142atwo go zirytowa\u0107 nawet drobiazgiem. Zapowiada, \u017ce r\u00f3wnie\u017c tym, co w imi\u0119 jego b\u0119d\u0105 cuda czyni\u0107, prorokowa\u0107 i diab\u0142y wyp\u0119dza\u0107, o\u015bwiadczy, \u017ce nie zna\u0142 ich nigdy, i precz p\u00f3j\u015b\u0107 ka\u017ce, je\u015bliby nie pe\u0142nili woli Bo\u017cej. Zapowiada zemst\u0119 okrutn\u0105 miastom, kt\u00f3re nie da\u0142y wiary jego pos\u0142annictwu \u2013 obiecuje, \u017ce l\u017cej b\u0119dzie tyryjczykom i sodomitom w dzie\u0144 s\u0105du ni\u017ali mieszka\u0144com Korozain i Betsaidy, kt\u00f3re na przek\u00f3r cudom zlekcewa\u017cy\u0142y sobie jego nauk\u0119. Piotrowi, kt\u00f3ry wyra\u017ca nadziej\u0119, \u017ce mo\u017ce nie b\u0119dzie Pan jego zabity, odpowiada: \u201eId\u017a precz, szatanie\u201d. Przeklina i skazuje na uschni\u0119cie figowiec, na kt\u00f3rym nie znalaz\u0142 owocu, chocia\u017c pora nie by\u0142a na owocowanie fig. Wyp\u0119dza biczem przekupni\u00f3w ze \u015bwi\u0105tyni i oznajmia, \u017ce miecz nie pok\u00f3j przyszed\u0142 przynie\u015b\u0107, \u017ce rozdzieli rodziny, \u017ce przez niego w ka\u017cdym domu ojcowie przeciw synom powstan\u0105, a c\u00f3rki przeciw matkom.<\/span><\/p>\n

Twarda to mowa\u201d \u2013 m\u00f3wi\u0105 s\u0142uchacze. Tam, gdzie spotyka op\u00f3r lub sceptycyzm, staje si\u0119 gwa\u0142towny. Jest niezachwianie pewien swego pos\u0142annictwa i tylko w ostatniej chwili, umieraj\u0105c w m\u0119czarni, zdaje si\u0119 wybucha\u0107 krzykiem wobec Boga, kt\u00f3ry go porzuci\u0142: ale i ten krzyk rozpaczy jest cytacj\u0105 z psalmisty.<\/span><\/p>\n

Wydawa\u0107 si\u0119 mo\u017ce, jak gdyby impulsywny charakter Jezusa nie ca\u0142kiem przystawa\u0142 do jego nauki, jak gdyby w niekt\u00f3rych zachowaniach ujawnia\u0142 gniewno\u015b\u0107 dawnego \u017cydowskiego Boga, kt\u00f3rego obraz w nauce swojej odmienia \u2013 zreszt\u0105 podejmuj\u0105c intencje wcze\u015bniejszych prorok\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W rzeczywisto\u015bci stosunek Jezusa do Starego Zakonu trudno jednym s\u0142owem nazwa\u0107, o czym te\u017c \u015bwiadcz\u0105 niesko\u0144czone spory w dziejach chrze\u015bcija\u0144stwa prowadzone w tej sprawie (zni\u00f3s\u0142 Stary Zakon? uzupe\u0142ni\u0142? poprawi\u0142?). Wszak\u017ce \u201eKazanie na g\u00f3rze\u201d zaczyna si\u0119 oznajmieniem, \u017ce nie chce dawnego prawa uniewa\u017cni\u0107, lecz je wype\u0142ni\u0107 \u2013 ale dalsza tre\u015b\u0107 z trudno\u015bci\u0105 daje si\u0119 z tym zapewnieniem pogodzi\u0107.<\/span><\/p>\n

Dop\u00f3ki zakaz zabijania zostaje rozszerzony r\u00f3wnie\u017c na zwyk\u0142y gniew przeciw bli\u017aniemu, zakaz cudzo\u0142\u00f3stwa \u2013 r\u00f3wnie\u017c na samo po\u017c\u0105danie cudzej \u017cony \u2013 dop\u00f3ty mo\u017cemy w tych przemianach upatrywa\u0107 uzupe\u0142niania prawa w tym samym duchu, kt\u00f3ry ca\u0142ej nauce Chrystusa przy\u015bwieca: nie gesty s\u0105 wa\u017cne, ale duch, z kt\u00f3rego pochodz\u0105, nie zachowanie, ale czysto\u015b\u0107 serca, ale mi\u0142o\u015b\u0107 bli\u017aniego bez ubocznych intencji. Ale z chwil\u0105, kiedy zasadzie \u201eoko za oko\u201d przeciwstawia zaniechanie sprzeciwu wobec z\u0142a i nadstawianie drugiego policzka \u2013 nie uzupe\u0142nia ju\u017c dawnego Zakonu, ale go anuluje, jakby niepostrze\u017cenie dla siebie.<\/span><\/p>\n

Z pewno\u015bci\u0105 nie chce przerywa\u0107 ci\u0105g\u0142o\u015bci wiary \u017cydowskiej, chce j\u0105 odnowi\u0107, chce jej nada\u0107 sens \u201ezinterioryzowany\u201d; lekcewa\u017cy przepisy rytualne mozaizmu, nie przestrzega sabatu ani obrz\u0119dowych ablucji, nie p\u0142aci podatk\u00f3w na kult, nara\u017caj\u0105c si\u0119 na oburzenie ortodoks\u00f3w. Reprezentuje ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 wobec p\u00f3\u017anych prorok\u00f3w, ale odwo\u0142uje si\u0119 do kamiennych rygor\u00f3w Deuteronomium [Ksi\u0119gi Powt\u00f3rzonego Prawa], jakby celowo podkre\u015blaj\u0105c kontrast swojej nauki wobec tradycji, ju\u017c przecie po cz\u0119\u015bci zanachronizowanej. Przerwanie ci\u0105g\u0142o\u015bci nast\u0119puje za spraw\u0105 uczni\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie w \u017cydowskiej diasporze, jednak\u017ce nie tylko wiadomo\u015b\u0107 o cudownym zmartwychwstaniu tworzy t\u0119 przerw\u0119: r\u00f3wnie\u017c zestaw nauk, kt\u00f3re \u0142atwo daj\u0105 si\u0119 sformu\u0142owa\u0107 w taki spos\u00f3b, i\u017c nie s\u0105 ju\u017c uzupe\u0142nieniem wiary Izraela, ale jej przekroczeniem w pewnym punkcie zasadniczym. Tak w\u0142a\u015bnie rzecz wygl\u0105da w or\u0119dziach \u015bwi\u0119tego Paw\u0142a.<\/span><\/p>\n

\u00d3w punkt w\u0119z\u0142owy ma taki oto sens: Jezus w rzeczywisto\u015bci nie tyle zast\u0119puje pewne przepisy innymi, nie tyle uzupe\u0142nia je lub poprawia, ile uczy, \u017ce wszelkie przepisy s\u0105 zbyteczne, jako \u017ce mi\u0142o\u015b\u0107 sama poch\u0142ania sob\u0105 nakaz i uzbytecznia go niejako w spontanicznej wi\u0119zi – a tylko mi\u0142o\u015b\u0107 jest wa\u017cna. Innymi s\u0142owy: wi\u0119\u017a umowy mi\u0119dzy cz\u0142owiekiem i Bogiem nie zostaje odmieniona przez zmian\u0119 tre\u015bci umowy, ale istnie\u0107 w og\u00f3lno\u015bci przestaje na rzecz wi\u0119zi mi\u0142o\u015bci.<\/span><\/p>\n

Tak pojmowa\u0142 nauk\u0119 Chrystusa Pawe\u0142, tak Augustyn, tak Luter. Tylko to ma warto\u015b\u0107 prawdziwie, co z mi\u0142o\u015bci pochodzi, ale cokolwiek z mi\u0142o\u015bci korzenia wyrasta, nie mo\u017ce by\u0107 s\u0105dzone prawem ani mierzone paragrafem ustawy. Nie liczy si\u0119 nic, co jest gestem, je\u015bli sk\u0105din\u0105d pochodzi ani\u017celi z pragnienia, by pe\u0142ni\u0107 wol\u0119 Bo\u017c\u0105. Ka\u017cdy z nas d\u017awiga powinno\u015bci wobec \u015bwiata, ale nie ma uprawnie\u0144, nie mo\u017ce ro\u015bci\u0107 sobie pretensji do \u015bwiata albo czegokolwiek od niego oczekiwa\u0107.<\/span><\/p>\n

Z ogromn\u0105 si\u0142\u0105 \u2013 po raz pierwszy tak radykalnie w kulturze \u015br\u00f3dziemnomorskiej – wypowiedziana zosta\u0142a regu\u0142a fundamentalnej dychotomii: dusza i reszta \u015bwiata, dobra wola i byt rzeczy w ca\u0142o\u015bci. Tylko dusza si\u0119 liczy. W obliczu nadci\u0105gaj\u0105cej katastrofy totalnej tylko \u015blepiec liczy jeszcze na doczesne sukcesy. Kr\u00f3lestwo niebieskie jest per\u0142\u0105 drogocenn\u0105, za kt\u00f3r\u0105 trzeba odda\u0107 wszystko, co mamy, ca\u0142\u0105 maj\u0119tno\u015b\u0107; \u201eco za po\u017cytek cz\u0142owiekowi, cho\u0107by \u015bwiat ca\u0142y pozyska\u0142, a na duszy swojej poni\u00f3s\u0142 szkod\u0119?\u201d.<\/span><\/p>\n

Misj\u0105 Jezusa Chrystusa jest ujawnienie n\u0119dzy doczesno\u015bci. \u201eDarmo\u015bcie wzi\u0119li, darmo dawajcie. Nie miejcie z\u0142ota ani srebra, ani pieni\u0119dzy w trzosach swoich. Ani torby podr\u00f3\u017cnej, ani dwu sukien, ani sanda\u0142\u00f3w, ani laski\u201d. Wszystkie wi\u0119zi doczesne, wszystko, co \u0142\u0105czy nas ze \u015bwiatem fizycznym, znikomieje do nico\u015bci w \u015bwietle tej jednej wa\u017cnej prawdziwie – wi\u0119zi z Bogiem. Reszta jest wt\u00f3rna – ju\u017c to oboj\u0119tna, ju\u017c to wroga.<\/span><\/p>\n

Jezus odpycha matk\u0119 i braci, powiadaj\u0105c, \u017ce uczniowie s\u0105 jego rodzin\u0105; \u017c\u0105da, by w imi\u0119 jego porzucili wierni ojca i matk\u0119, \u017con\u0119 i dzieci, siostry i braci; ka\u017ce nawet, wedle \u0141ukasza, w nienawi\u015bci mie\u0107 ojc\u00f3w i matki, braci i siostry, i dzieci.<\/span><\/p>\n

W perspektywie \u015bwiata, jak\u0105 Jezus ods\u0142ania, nie ma stopni po\u015brednich mi\u0119dzy dobrem i z\u0142em, \u015bwiat dzieli si\u0119 na wybranych i odtr\u0105conych, na owce i koz\u0142y, na dziedzic\u00f3w \u017cywota i ofiary ognia wiecznego, na syn\u00f3w kr\u00f3lestwa i syn\u00f3w z\u0142ego, na dobre nasienie i k\u0105kol. Kto ma, temu b\u0119dzie dodane, kto nie ma, temu r\u00f3wnie\u017c to, co ma, b\u0119dzie odj\u0119te. Nie ma nic po\u015bredniego.<\/span><\/p>\n

Rozdzia\u0142 ten odpowiada dok\u0142adnie rozdzia\u0142owi na ducha mi\u0142o\u015bci i ducha po\u017c\u0105dliwo\u015bci. Jezus zwraca si\u0119 wprawdzie do wszystkich – powiada wszak\u017ce, \u017ce przyszed\u0142 grzesznik\u00f3w wzywa\u0107, nie za\u015b sprawiedliwych, ka\u017ce bez ko\u0144ca prawie do siedemdziesi\u0119ciu i siedmiu razy odpuszcza\u0107 winy, wierzy, i\u017c serca skruszone roztapiaj\u0105 grzech – ale zarazem wie dobrze, \u017ce zatwardzia\u0142ej pychy nie potrafi z\u0142ama\u0107. Nienawidzi pysznych i mo\u017cnych, pewnych siebie, zaspokojonych w poczuciu mocy i prawa, bogaczy i chciwc\u00f3w, tym nie obiecuje kr\u00f3lestwa, przygarnia wzgardzonych i n\u0119dznych, prostytutki i poborc\u00f3w podatkowych, ci w\u0142a\u015bnie mu wierz\u0105, albowiem wiedz\u0105, \u017ce \u017cycie doczesne jest n\u0119dz\u0105 i cierpieniem, a w to w\u0142a\u015bnie uwierzy\u0107 trzeba, by przyj\u0105\u0107 do wiadomo\u015bci jego nauk\u0119.<\/span><\/p>\n

Dychotomia \u015bwiata i kr\u00f3lestwa Bo\u017cego jest radykalna. Jest te\u017c totalnym odwr\u00f3ceniem wszystkich warto\u015bci. Wzgardzeni podniesieni s\u0105 do chwa\u0142y, pyszni odtr\u0105ceni z pogard\u0105. Ten podzia\u0142 jest drugim punktem, w kt\u00f3rym odmienia si\u0119 obraz \u015bwiata w mozaistycznej tradycji wykuty: jest to podzia\u0142 uniwersalny i jedynie wa\u017cny, a nie zwi\u0105zany z podzia\u0142em na lud wybrany i reszt\u0119. I tu, zapewne, Jezus chcia\u0142 by\u0107 tylko odnowicielem tradycji judejskiej, nie burzycielem; i tu ci\u0105gn\u0105\u0142 zaszczepiony ju\u017c u prorok\u00f3w w\u0105tek – ale przeciwstawi\u0142 si\u0119 tradycji, wybieraj\u0105c jej posta\u0107 dawniejsz\u0105 i skrajn\u0105, skonfrontowa\u0142 siebie z mozaizmem klasycznym i ujawni\u0142 konflikt, unicestwi\u0142 ide\u0119 ludu wybranego, wprowadzi\u0142 uniwersaln\u0105 zasad\u0119 podzia\u0142u.<\/span><\/p>\n

Wszystkie nowo\u015bci zosta\u0142y niejako uog\u00f3lnione przez uczni\u00f3w, nade wszystko przez Paw\u0142a. W jego pismach prawo i wiara przeciwstawi\u0142y si\u0119 sobie w ca\u0142ej og\u00f3lno\u015bci, uniwersalizm sformu\u0142owany zosta\u0142 jednoznacznie (Nie masz Greczyna ani \u017byda u Boga), n\u0119dza doczesno\u015bci przeobrazi\u0142a si\u0119 w nakaz ascezy. Zarazem jednak w tych samych listach nowy podzia\u0142 utrwali\u0142 si\u0119 ju\u017c jako dogmat: pojawi\u0142y si\u0119 pot\u0119pienia heretyk\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\u015amier\u0107 Jezusa scementowa\u0142a reform\u0119 w separatystyczn\u0105 gmin\u0119. Chrze\u015bcija\u0144stwo jako gmina w\u0142a\u015bnie nie powsta\u0142o dzi\u0119ki wierze uczni\u00f3w w prawd\u0119 nauki Jezusa, ale przez wiar\u0119 w jego zmartwychwstanie, a p\u00f3\u017aniej wiar\u0119 w bosko\u015b\u0107 nauczyciela. I chocia\u017c nieraz w dziejach p\u00f3\u017aniejszych chrze\u015bcija\u0144stwa kwestionowano deifikacj\u0119 Chrystusa, kt\u00f3rej Ewangelie nie potwierdzaj\u0105, to przecie\u017c i ci przecz\u0105cy uznawali, \u017ce jedynym wsp\u00f3lnym dogmatem chrze\u015bcija\u0144stwa jako takiego, chrze\u015bcija\u0144stwa bez dok\u0142adniejszych okre\u015ble\u0144, jest ta oto wiara: Jezus jest Chrystusem, cz\u0142owiek historyczny, urodzony w Galilei i ukrzy\u017cowany w Jerozolimie, jest pomaza\u0144cem Bo\u017cym. Ten dogmat by\u0142 konstytutywny dla chrze\u015bcija\u0144stwa r\u00f3wnie\u017c w jego najbardziej \u201elu\u017anych\u201d odmianach.<\/span><\/p>\n

Atoli Jezus pozosta\u0142 w kulturze naszej nie tylko dla tych, co wierz\u0105 w jego bosko\u015b\u0107 albo cho\u0107by w pos\u0142annictwo nadprzyrodzone. Obecny jest w naszej kulturze nie przez dogmaty tej lub owej gminy, ale przez warto\u015b\u0107 pewnych wskaz\u00f3wek, kt\u00f3re by\u0142y nowo\u015bci\u0105 istotnie i kt\u00f3re \u017cywotne s\u0105 – a okoliczno\u015b\u0107 ta wymaga nacisku – nie w postaci abstrakcyjnych norm, ale \u017cywotne s\u0105 w trwa\u0142ym zwi\u0105zku z jego imieniem i \u017cyciem takimi, jakie je przekaza\u0142a tradycja, a zgo\u0142a niezale\u017cnie od tego, ile jest w tym przekazie historycznej dok\u0142adno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Jezus dla nas<\/strong><\/p>\n

Stre\u015b\u0107my w pi\u0119ciu punktach te regu\u0142y nowe, kt\u00f3re mo\u017cemy uniezale\u017cni\u0107 od apokaliptycznych proroctw Jezusa, od wiary w rych\u0142y koniec \u015bwiata – chocia\u017c wiemy sk\u0105din\u0105d, \u017ce w jego nauczaniu by\u0142y funkcj\u0105 owych proroctw w\u0142a\u015bnie.<\/span><\/p>\n

1.<\/b>\u00a0Zniesienie prawa na rzecz mi\u0142o\u015bci. Powtarzam: zniesienie, nie uzupe\u0142nienie. My\u015bl ta wesz\u0142a do kultury europejskiej jako prze\u015bwiadczenie, \u017ce zwi\u0105zki mi\u0119dzy lud\u017ami oparte na zaufaniu uniewa\u017cniaj\u0105 zwi\u0105zki umowy, \u017ce tam, gdzie zaufanie wzajemne i mi\u0142o\u015b\u0107 organizuj\u0105 wsp\u00f3\u0142\u017cycie solidarne, zb\u0119dny jest kontrakt, zb\u0119dne stosunki roszcze\u0144 i obowi\u0105zk\u00f3w. B\u00f3g Pi\u0119cioksi\u0119gu, m\u015bciwy i \u017c\u0105dny pos\u0142uchu, cho\u0107by okrutnego, B\u00f3g, kt\u00f3ry zawar\u0142 przymierze z Abrahamem za cen\u0119 gotowo\u015bci absolutnej do podda\u0144stwa, gotowo\u015bci a\u017c do ofiary z jedynego dziecka – ten B\u00f3g, kiedy przeobrazi\u0142 si\u0119 w Boga mi\u0142osierdzia, otworzy\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 nowego spojrzenia na obcowanie mi\u0119dzyludzkie r\u00f3wnie\u017c.<\/span><\/p>\n

Opozycja zwi\u0105zku umowy i zwi\u0105zku mi\u0142o\u015bci pozosta\u0142a w naszej kulturze w sposobie bycia, kt\u00f3ry nie jest organicznie zro\u015bni\u0119ty (cho\u0107 jest genetycznie zwi\u0105zany) z wierzeniami chrze\u015bcija\u0144skimi, \u017cy\u0142a i \u017cyje do dzi\u015b w niezliczonych odmianach. Czym\u017ce innym jest przeciwstawienie komunikacji egzystencjalnej i komunikacji rzeczowej w filozofii wsp\u00f3\u0142czesnej, je\u015bli nie odtworzeniem kolejnym tego samego rozr\u00f3\u017cnienia?<\/span><\/p>\n

W istocie bowiem nie tylko filozofie chrze\u015bcija\u0144skie odnawia\u0142y ci\u0105gle na nowo to samo przeciwstawienie. Odtwarza je filozofia Rousseau, filozofia Kierkegaarda, filozofia Jaspersa. A kiedy Marks przeciwstawia wi\u0119ziom interesu w spo\u0142ecze\u0144stwie wymiany towarowej wi\u0119\u017a swobodnego zrzeszania ludzi dobrowolnie solidarnych, podejmuje, za dawnymi socjalistami, ten sam motyw wyros\u0142y z korzenia Jezusa, a w chrze\u015bcija\u0144stwie nowoczesnym obecny najcz\u0119\u015bciej w herezjach, a najrzadziej w Ko\u015bciele. A nawet ten\u017ce Nietzsche, kiedy powiada, i\u017c to, co z mi\u0142o\u015bci p\u0142ynie, jest poza dobrem i z\u0142em – powtarza bezwiednie my\u015bl wroga.<\/span><\/p>\n

Wszystkie utopie, kt\u00f3re \u0142ad umowy, wi\u0119\u017a prawn\u0105 chcia\u0142yby uniewa\u017cni\u0107 na korzy\u015b\u0107 \u0142adu solidarno\u015bci dobrowolnie podj\u0119tej, prawdziwie do\u015bwiadczanej, s\u0142owem: wszystkie utopie powszechnego braterstwa, owocuj\u0105 na tym samym szczepie, nieraz oboj\u0119tne wobec w\u0142asnych, odleg\u0142ych pocz\u0105tk\u00f3w.<\/span><\/p>\n

2.<\/b>\u00a0Perspektywa zniesienia przemocy w stosunkach mi\u0119dzy lud\u017ami. Ta w\u0142a\u015bnie perspektywa wydaje nam si\u0119 nieraz szczeg\u00f3lnie utopijna i szczeg\u00f3lnie naiwna. Ka\u017cdy mo\u017ce w istocie powiedzie\u0107 z \u0142atwo\u015bci\u0105, \u017ce nigdy w \u017cyciu nie widzia\u0142 chrze\u015bcijanina, kt\u00f3ry by dos\u0142ownie bra\u0142 w\u0142asne chrze\u015bcija\u0144stwo, a wi\u0119c nadstawia\u0142 policzek, gdy go ju\u017c raz spoliczkowano. Czym innym jest wszak\u017ce \u00f3w nakaz dos\u0142ownie poj\u0119ty, czym innym – ograniczona wersja, \u017c\u0105daj\u0105ca zniesienia \u017ar\u00f3de\u0142 przemocy. Od chrze\u015bcijan nikt nie oczekuje wszak\u017ce, by dos\u0142ownie wcielali w \u017cycie przykazania Ewangelii. Wymaga si\u0119 raczej, by brali na serio skromne i elementarne regu\u0142y tolerancji; by rezygnowali z przemocy. Ale i to \u017c\u0105danie uchodzi cz\u0119sto za fantastyczne. Ludziom, kt\u00f3rzy lubi\u0105 si\u0119 che\u0142pi\u0107 swoim realizmem \u017cyciowym – jak gdyby to s\u0142owo znaczy\u0142o cokolwiek albo jakby wynika\u0142y z jego przyj\u0119cia jakiekolwiek wskazania konkretne – wydaje si\u0119, \u017ce idea zniesienia przemocy zas\u0142uguje tylko na zdrowy \u015bmiech.<\/span><\/p>\n

Ale kt\u00f3\u017c jest w\u0142a\u015bciwie naiwny? Ci, kt\u00f3rzy s\u0105dz\u0105, \u017ce mimo wszystkich wiadomo\u015bci z historii ludzkiej mo\u017cna zmniejsza\u0107 udzia\u0142 przemocy w stosunkach mi\u0119dzy lud\u017ami i \u017ce wiele rzeczy zosta\u0142o wywalczonych, a wi\u0119cej jeszcze mo\u017ce by\u0107 wywalczonych bez gwa\u0142tu, czy te\u017c ci, co sobie wyobra\u017caj\u0105, \u017ce nic bez przemocy nie da si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107, a zw\u0142aszcza \u017ce dzi\u0119ki przemocy da si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 wszystko?<\/span><\/p>\n

\u017baden przeciwnik chrze\u015bcija\u0144stwa nie mo\u017ce zaprzeczy\u0107 temu, \u017ce chrze\u015bcija\u0144stwo bez u\u017cycia przemocy zdoby\u0142o pozycj\u0119, w kt\u00f3rej mog\u0142o samo przemoc uprawia\u0107 i u\u017cywa\u0107 imienia Jezusa jako narz\u0119dzia tortur. Jest te\u017c prawd\u0105, \u017ce pewne formy praktycznego dzia\u0142ania, opartego na zasadzie presji bez gwa\u0142tu (na przyk\u0142ad akcja Gandhiego), bezskuteczne bynajmniej nie by\u0142y.<\/span><\/p>\n

Has\u0142o zaniechania gwa\u0142tu w stosunkach mi\u0119dzynarodowych jest werbalnie uznane prawie powszechnie. Ot\u00f3\u017c to – powie kto\u015b – werbalnie przyj\u0119te, i c\u00f3\u017c st\u0105d? Ot\u00f3\u017c wiele, odpowiem. Warto\u015bci uznane werbalnie i gwa\u0142cone praktycznie s\u0105 uznawane werbalnie tylko dlatego, \u017ce obecna jest presja opinii powszechnej, kt\u00f3ra wymusza zgod\u0119.<\/span><\/p>\n

Nie rozdzierajmy szat nad hipokryzj\u0105, ale przyjmijmy raczej do wiadomo\u015bci, \u017ce hipokryzja jest \u015bwiadectwem faktycznej si\u0142y spo\u0142ecznej tych warto\u015bci, kt\u00f3rymi si\u0119 maskuje – zgodnie ze s\u0142awnym aforyzmem La Rochefoucaulda. Nie s\u0105 dawne czasy, kiedy przyw\u00f3dcy pa\u0144stw nie wahali si\u0119 oznajmi\u0107, \u017ce prowadz\u0105 polityk\u0119 ekspansji, zdobywcz\u0105 i wojenn\u0105; te o\u015bwiadczenia sta\u0142y si\u0119 rzadko\u015bci\u0105. Idea \u015bwiata bez przemocy zosta\u0142a przyj\u0119ta.<\/span><\/p>\n

Tym samym nadzieja \u015bwiata bez przemocy nie jest bezmy\u015blnym marzycielstwem. Nie ci s\u0105 naiwni, co my\u015bl\u0105, \u017ce stopie\u0144 u\u017cycia przemocy mo\u017ce s\u0142abn\u0105\u0107, i walcz\u0105 o to, by s\u0142abn\u0105\u0142 – naiwni s\u0105 ci, co wierz\u0105, \u017ce przemoc wszystko za\u0142atwia. Wiara taka wydaje si\u0119 rodzajem fiksacji infantylnej; wobec dzieci do pewnego wieku stosowanie przemocy jest nieuchronne, zazwyczaj jednak zmniejsza si\u0119 stopniowo razem z wiekiem. Nieraz jednak rodzice przed\u0142u\u017caj\u0105 bez miary u\u017cycie przemocy ponad potrzeb\u0119. Osobnik tak wychowany nabiera na og\u00f3\u0142 prze\u015bwiadczenia, i\u017c jest niepodobie\u0144stwem, by co\u015b poza przemoc\u0105 regulowa\u0142o zwi\u0105zki mi\u0119dzy lud\u017ami, i z w\u0142asnych infantylnych do\u015bwiadcze\u0144 buduje sobie infantylny pogl\u0105d na \u015bwiat, podnosz\u0105c je do rangi prostackiej historiozofii, kt\u00f3r\u0105 si\u0119 szczyci nawet, powiadaj\u0105c, \u017ce jest \u201erealistyczna\u201d albo \u201epozbawiona z\u0142udze\u0144\u201d i tym podobne.<\/span><\/p>\n

W rzeczywisto\u015bci wiara we wszechmoc gwa\u0142tu jest nie tylko naiwna, ale w tej bardziej rozleg\u0142ej skali r\u00f3wnie\u017c przeciwskuteczna; jako\u017c wiadomo, \u017ce formy \u017cycia zbiorowego, kt\u00f3re niczym opr\u00f3cz przemocy nie rozporz\u0105dzaj\u0105, ponosz\u0105 kl\u0119sk\u0119, poniewa\u017c w\u0142a\u015bnie nie radz\u0105 sobie z sytuacjami, w kt\u00f3rych przemoc si\u0119 nie przydaje, a wierz\u0105 dziecinnie w jej warto\u015b\u0107 wszechu\u017cyteczn\u0105.<\/span><\/p>\n

Odwrotnie, ludzie uporczywi i zdecydowani bardzo cz\u0119sto dochodz\u0105 swego bez u\u017cycia przemocy, za to dzi\u0119ki odwadze po\u0142\u0105czonej z inteligencj\u0105. Rezygnacja z przemocy nie jest bowiem koniecznie bierno\u015bci\u0105 ani gotowo\u015bci\u0105 do l\u0119kliwego pos\u0142uchu: Chrystus rezygnowa\u0142 z przemocy, ale walczy\u0142 niesko\u0144czenie o w\u0142asny punkt widzenia i z\u0142ama\u0142 op\u00f3r dysponent\u00f3w przemocy, gin\u0105c samemu. Idea \u017cycia bez przemocy nie jest ani g\u0142upia, ani utopijna: wymaga tylko odwagi, kt\u00f3rej najbardziej pozbawieni s\u0105 czciciele gwa\u0142tu jako \u015brodka uniwersalnego, jako \u017ce s\u0105 gotowi walczy\u0107 tylko wtedy, gdy maj\u0105 w rozporz\u0105dzeniu przemoc wobec s\u0142abszych, i nigdy inaczej.<\/span><\/p>\n

3.<\/b>\u00a0\u017be nie samym chlebem \u017cyje cz\u0142owiek. Zdanie to cytuje Chrystus z Deuteronomium, z tekstu, kt\u00f3remu tylekro\u0107 zaprzecza. Ale te\u017c nadaje mu sens rozszerzony. Mamy jak lilie i ptaki polne nie troszczy\u0107 si\u0119 o \u017cycie, o jad\u0142o i pokarm. By\u0142\u017ceby to r\u00f3wnie\u017c produkt pobo\u017cnej naiwno\u015bci? Nie. W ca\u0142ej kulturze europejskiej trwa bezustanny, wielowiekowy trud o uznanie dla warto\u015bci, kt\u00f3re si\u0119 nie daj\u0105 sprowadzi\u0107 do potrzeb fizycznego, \u017cyciowego zaspokojenia, o zgod\u0119 na to, \u017ce s\u0105 takie warto\u015bci, \u017ce s\u0105 prawdziwe i \u017ce s\u0105 niezale\u017cne od innych. Zgoda taka wyda\u0107 si\u0119 musi trywialna, nie ol\u015bniewa nowo\u015bci\u0105 – ale te\u017c wszystko, co Jezus g\u0142osi\u0142, je\u015bli osta\u0142o si\u0119 potem w kulturze, jest po wiekach bana\u0142em, lecz dzi\u0119ki niemu w\u0142a\u015bnie bana\u0142em si\u0119 sta\u0142o.<\/span><\/p>\n

\u017be cz\u0142owiek nie tylko od\u017cywia si\u0119 i odziewa – c\u00f3\u017c bardziej banalnego? Okazywa\u0142o si\u0119 jednak nieraz, \u017ce d\u0142ugo trzeba walczy\u0107 o uznanie tego bana\u0142u, przekonuj\u0105c na przyk\u0142ad, \u017ce ludzka tw\u00f3rczo\u015b\u0107 duchowa nie mo\u017ce by\u0107 oceniana wedle w\u0105tpliwych po\u017cytk\u00f3w, jakie by mia\u0142a przynosi\u0107 wytw\u00f3rczo\u015bci materialnej. Zachowajmy przeto nieco wdzi\u0119czno\u015bci dla tego, kt\u00f3ry przypomnia\u0142 nam, \u017ce nie samym chlebem \u017cyjemy, r\u00f3wnie\u017c wiedz\u0105c o tym, \u017ce zalecenia, by\u015bmy \u017cyli jak lilie i ptaki, nie da si\u0119 dos\u0142ownie przyj\u0105\u0107.<\/span><\/p>\n

4.<\/b>\u00a0Zniesienie idei ludu wybranego. Jezus otworzy\u0142 Boga dla wszystkich. Albo po prostu dope\u0142ni\u0142 otwarcia, kt\u00f3re przed nim podj\u0119li \u017cydowscy prorocy. Jego B\u00f3g nie ka\u017ce swemu ludowi, by si\u0119 nie \u017ceni\u0142 z c\u00f3rkami niewiernych albo t\u0119pi\u0142 inne narody; powiada, \u017ce wszyscy sprawiedliwi s\u0105 jego ludem, obiecuje, \u017ce wielu przyjdzie od wschodu i od zachodu, od p\u00f3\u0142nocy i od po\u0142udnia, by zasi\u0105\u015b\u0107 w kr\u00f3lestwie Bo\u017cym razem z Abrahamem, Izaakiem i Jakubem. B\u00f3g, do kt\u00f3rego Jezus si\u0119 zwraca, ukocha\u0142 \u015bwiat i tak go ukocha\u0142, wedle s\u0142\u00f3w Jana aposto\u0142a, \u017ce da\u0142 mu syna w\u0142asnego ku zbawieniu. Nie masz u niego Greczyna ani \u017byda.<\/span><\/p>\n

Odwo\u0142ujemy si\u0119 znowu do banalno\u015bci, o kt\u00f3rych wstyd prawie m\u00f3wi\u0107, a kt\u00f3re wszak\u017ce wesz\u0142y do kultury europejskiej jako wielka sprawa, jako problem nieodwo\u0142alny, skoro si\u0119 raz pojawi\u0142, jako warto\u015b\u0107 ociekaj\u0105ca krwi\u0105 wielu walcz\u0105cych o jej uznanie. \u017be nie ma narod\u00f3w wybranych, przez Boga lub histori\u0119 ponad inne ulubionych i uprawnionych do tego, by w imi\u0119 jakiejkolwiek racji narzuca\u0107 innym swoje zwierzchnictwo \u2013 nic bardziej skromnego w \u015bwiecie refleksji teoretycznej i nic bardziej prowokuj\u0105cego dramatyczne starcia, je\u015bli na serio jest potraktowane. \u017be fundamentalne warto\u015bci ludzkie s\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 wszystkich i \u017ce ludzko\u015b\u0107 tworzy jeden lud \u2013 idea taka sta\u0142a si\u0119 dzi\u0119ki nauce Jezusa niezbywaln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 naszego \u015bwiata duchowego.<\/span><\/p>\n

5.<\/b>\u00a0Organiczna n\u0119dza doczesno\u015bci. Nie jest wa\u017cne w tym punkcie, do jakiego stopnia \u00f3w obraz \u015bwiata ludzkiego nieuleczalnie u\u0142omnego jest \u201edobry\u201d: wa\u017cne jest, \u017ce sta\u0142 si\u0119 nieodmiennym fragmentem duchowego rozwoju Europy, tematem powracaj\u0105cym nieustannie w refleksji filozoficznej najr\u00f3\u017cnorodniejszej \u2013 bynajmniej nie chrze\u015bcija\u0144skiej tylko lub wprost przez chrze\u015bcija\u0144stwo inspirowanej. Jezus t\u0142umaczy\u0142 ludziom, \u017ce s\u0105 n\u0119dzarzami i \u017ce zatajaj\u0105 przed sob\u0105 w\u0142asn\u0105 n\u0119dz\u0119; Pascal, gdy przyswoi\u0142 sobie t\u0119 wiar\u0119, uczyni\u0142 z niej o\u015brodek \u017cycia duchowego.<\/span><\/p>\n

Racj\u0119 ma ka\u017cdy, kto powie, \u017ce my\u015bl ta nieraz s\u0142u\u017cy\u0142a do tego, aby obezw\u0142adni\u0107 ludzi w pragnieniu poprawy doczesnego bytu, \u017ce usprawiedliwia\u0142a ducha rezygnacji wobec losu, \u017ce wymusza\u0142a zgod\u0119 na zastane warunki, \u017ce si\u0119gano do niej, by gasi\u0107 doktryn\u0105 protesty zbiorowo\u015bci uciskanych i upo\u015bledzonych przeciwko eksploatacji, \u017ce nadawano jej sens, kt\u00f3ry cnot\u0105 czyni\u0142 niewiar\u0119 w jak\u0105kolwiek realn\u0105 napraw\u0119 \u015bwiata. Prawd\u0105 jest tak\u017ce, \u017ce zdobi\u0142 si\u0119 ni\u0105 nieraz ch\u00f3r sytych i zaspokojonych, kt\u00f3rzy t\u0142umaczyli g\u0142odnym i upo\u015bledzonym, \u017ce dobra ziemskie s\u0105 ma\u0142o warte, a losem doczesnym nie nale\u017cy si\u0119 trapi\u0107. Przesta\u0142a nas prawie wzrusza\u0107 obrzydliwo\u015b\u0107 tych interpretacji, tak si\u0119 od nich roi w dziejach chrze\u015bcija\u0144stwa.<\/span><\/p>\n

Istnieje, na przek\u00f3r wszystkiemu, inny spos\u00f3b rozumienia owej my\u015bli, kt\u00f3ry nie ci\u0105gnie za sob\u0105 nieuchronnie owej sankcji dla ludzi zaspokojonych w przywileju; nikczemno\u015b\u0107 tej sankcji ujawniono dawno i jak widzimy, powoli rezygnuje z niej chrze\u015bcija\u0144stwo.<\/span><\/p>\n

W owym przekonaniu o organicznej u\u0142omno\u015bci egzystencji ludzkiej pozostaje co\u015b, co mo\u017ce by\u0107 i bywa naprawd\u0119 tematem refleksji filozoficznej ca\u0142kiem niezale\u017cnie od tamtego u\u017cytku; co\u015b, co dla filozof\u00f3w by\u0142o zawsze wa\u017cne jako przedmiot i mo\u017ce by\u0107, co wi\u0119cej, rozwa\u017cane, bez wzgl\u0119du na wiar\u0119 lub niewiar\u0119 w \u017cywot przysz\u0142y, a tak\u017ce nie sk\u0142ania zgo\u0142a do takiej oto konkluzji, \u017ce w obliczu strukturalnego inwalidztwa naszego bytu wszelki trud naprawy tego, co daje si\u0119 naprawi\u0107, jest daremny i bezp\u0142odny.<\/span><\/p>\n

Mo\u017cna bowiem usilnie si\u0119 stara\u0107 i mo\u017cna walczy\u0107 o to bez ko\u0144ca, by zmienia\u0107 w warunkach ludzkiego istnienia wszystko, co zmieni\u0107 mo\u017cna, a przy tym wiedzie\u0107, \u017ce absolut jest nieosi\u0105galny, \u017ce pewna organiczna u\u0142omno\u015b\u0107 ludzkiego istnienia nie podlega naprawie, \u017ce obecne jest w nas niedo\u0142\u0119stwo fundamentalne zwi\u0105zane z sam\u0105 sko\u0144czono\u015bci\u0105 ludzk\u0105. Ten temat nie przestanie filozof\u00f3w zajmowa\u0107.<\/span><\/p>\n

Przywracanie Jezusa kulturze<\/span><\/strong><\/p>\n

Oto niezupe\u0142ny i przyk\u0142adowy – lecz nie arbitralnie przyk\u0142adowy – zestaw tych warto\u015bci, kt\u00f3re dzi\u0119ki nauce Jezusa wesz\u0142y w tworzywo duchowe Europy i \u015bwiata w spos\u00f3b trwa\u0142y, niezwi\u0105zane swoi\u015bcie z chrze\u015bcija\u0144skim dogmatem. Ale to oderwanie warto\u015bci, w ich niechrze\u015bcija\u0144skiej odmianie, od korzenia osobowego jest rodzajem ub\u00f3stwa kulturalnego. \u0141\u0105czy si\u0119 z monopolizacj\u0105 Jezusa w kr\u0119gu dogmatycznych gmin chrze\u015bcija\u0144skich i zanikiem jego osobowo\u015bci na pozosta\u0142ych obszarach \u015bwiata duchowego. Powstaje ryzyko, i\u017c wszelkie objawy dekadencji chrze\u015bcija\u0144stwa musz\u0105 by\u0107 nieuchronnie dekadencj\u0105 historycznego sensu istnienia Jezusa. Ot\u00f3\u017c chcemy tego unikn\u0105\u0107.<\/span><\/p>\n

O wielu rzeczach wspomnianych mo\u017cna, co prawda, powiedzie\u0107: \u201eto ju\u017c by\u0142o\u201d; wyszukujemy, nie bez racji, podobne tematy w religiach azjatyckich. Jednak\u017ce w kr\u0119gu \u015br\u00f3dziemnomorskiej kultury, do kt\u00f3rej z rodu nale\u017cymy, te warto\u015bci zwi\u0105zane s\u0105 z nauk\u0105 Jezusa, z jego imieniem. Jest to zas\u00f3b duchowy, kt\u00f3ry on w obieg wprowadzi\u0142 i kt\u00f3remu nada\u0142 impet. Dlatego wszelka pr\u00f3ba \u201euniewa\u017cnienia Jezusa\u201d, usuni\u0119cia go z naszej kultury pod takim oto pretekstem lub na takiej oto zasadzie, i\u017c nie wierzymy w Boga, w kt\u00f3rego on wierzy\u0142 – wszelka taka pr\u00f3ba jest \u015bmieszna i ja\u0142owa. Pr\u00f3ba taka jest tylko dzie\u0142em ludzi ciemnych, kt\u00f3rzy wyobra\u017caj\u0105 sobie, \u017ce sam prostacko zapisany ateizm nie tylko mo\u017ce wystarczy\u0107 jako pogl\u0105d na \u015bwiat, ale mo\u017ce ponadto upowa\u017cnia\u0107 do tego, by dowolnie, wedle w\u0142asnego doktrynerskiego zamys\u0142u, okrawa\u0107 tradycj\u0119 kulturaln\u0105, wyja\u0142awiaj\u0105c j\u0105 z naj\u017cywotniejszych sok\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Je\u017celi w ko\u0144cu – zgodnie z nasz\u0105 niepewn\u0105 nadziej\u0105 – \u015bwiat chrze\u015bcija\u0144ski oka\u017ce si\u0119 zdolny do istotnej naprawy i przemiany, to si\u0142y samonaprawcze b\u0119dzie czerpa\u0142 tylko z w\u0142asnego \u017ar\u00f3d\u0142a (niechrze\u015bcija\u0144scy krytycy mog\u0105 chrze\u015bcija\u0144stwo nadw\u0105tli\u0107, ale naprawi\u0107 go nie mog\u0105); mo\u017ce tedy odtwarza\u0107 t\u0119 umiej\u0119tno\u015b\u0107 tylko dzi\u0119ki nieustannej koncentracji uwagi na tych zasobach duchowych, kt\u00f3re zwi\u0105zane s\u0105 z imieniem Jezusa. By\u0107 mo\u017ce zdo\u0142amy dzi\u0119ki temu uwolni\u0107 si\u0119 kiedy\u015b od ciemnej zmory klerykalnego, fanatycznego i t\u0119pego katolicyzmu, kt\u00f3ry od czterech stuleci przygniata i sterylizuje nasz\u0105 kultur\u0119 narodow\u0105.<\/span><\/p>\n

Niezale\u017cnie wszak\u017ce od tej nadziei osoba i nauki Jezusa Chrystusa nie mog\u0105 zosta\u0107 usuni\u0119te z naszej kultury ani uniewa\u017cnione, je\u015bli kultura ta ma istnie\u0107 i tworzy\u0107 si\u0119 nadal. Nie mo\u017ce bez zasadniczego przerwania ci\u0105g\u0142o\u015bci \u017cycia duchowego opa\u015b\u0107 nagle w nieistotno\u015b\u0107 posta\u0107 tego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry przez stulecia by\u0142 nie po prostu nauczycielem dogmat\u00f3w, ale wzorem naj\u015bwietniejszych warto\u015bci ludzkich; wcieli\u0142 on bowiem w osobowo\u015bci w\u0142asnej zdolno\u015b\u0107 do wypowiadania pe\u0142nym g\u0142osem swojej prawdy, zdolno\u015b\u0107 do tego, by broni\u0107 jej do ko\u0144ca i bez wykr\u0119t\u00f3w, zdolno\u015b\u0107 do oporu ostatecznego przeciw presji stabilnej rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3ra go nie przyjmuje. Uczy\u0142, w jaki spos\u00f3b, nie uciekaj\u0105c si\u0119 do gwa\u0142tu, mo\u017cna stawia\u0107 czo\u0142o sobie i \u015bwiatu.<\/span><\/p>\n

By\u0142 tedy wzorem owego autentyzmu radykalnego, w kt\u00f3rym dopiero ka\u017cdy osobnik ludzki mo\u017ce w\u0142asnym warto\u015bciom prawdziwie nadawa\u0107 \u017cycie.<\/span><\/p>\n

1965<\/i><\/b><\/span><\/p>\n

\n

Tekst za: Leszek Ko\u0142akowski<\/strong>, \u201eNasza weso\u0142a apokalipsa. Wyb\u00f3r najwa\u017cniejszych esej\u00f3w\u201d, wyb\u00f3r i uk\u0142ad Zbigniew Mentzel, Znak, Krak\u00f3w 2010. Pierwodruk: \u201eArgumenty\u201d nr 51-52\/1965.<\/i><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Leszek Ko\u0142akowski: Nie lekcewa\u017ccie Jezusa. On uczy\u0142, jak stawia\u0107 czo\u0142o sobie i \u015bwiatu Leszek Ko\u0142akowski Leszek Ko\u0142akowski, 1996 rok (Fot. Piotr W\u00f3jcik \/ Agencja Gazeta) Wszelka pr\u00f3ba “uniewa\u017cnienia Jezusa”, usuni\u0119cia go z naszej kultury pod takim oto pretekstem, \u017ce nie wierzymy w Boga, w kt\u00f3rego on wierzy\u0142, jest \u015bmieszna i ja\u0142owa. Leszek Ko\u0142akowski\u00a0– ur. 23 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/71831"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=71831"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/71831\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":106073,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/71831\/revisions\/106073"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=71831"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=71831"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=71831"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}