{"id":72375,"date":"2019-08-10T17:09:01","date_gmt":"2019-08-10T15:09:01","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=72375"},"modified":"2019-08-10T07:02:32","modified_gmt":"2019-08-10T05:02:32","slug":"14-05-49","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=72375","title":{"rendered":"Henryka Goldszmita niezgoda ze \u015bwiatem"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Henryka Goldszmita niezgoda ze \u015bwiatem<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

DR PAWE\u0141 FIJA\u0141KOWSKI<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Korczak podzieli\u0142 los swych \u017cydowskich rodak\u00f3w i wychowank\u00f3w, wywiezionych latem 1942 r. do obozu zag\u0142ady w Treblince. Autorzy wielu prac o Korczaku podkre\u015blaj\u0105, \u017ce mia\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 opuszczenia getta, ukrycia si\u0119 \u201epo aryjskiej\u201d stronie i unikni\u0119cia \u015bmierci w komorze gazowej. Ale czy taki wyb\u00f3r w og\u00f3le dla niego istnia\u0142, nie w wymiarze posiadanych mo\u017cliwo\u015bci, lecz w wymiarze moralnym? Czy rzeczywi\u015bcie Korczak m\u00f3g\u0142 wybra\u0107 ucieczk\u0119 przed \u015bmierci\u0105, oznaczaj\u0105c\u0105 jednocze\u015bnie porzucenie wychowank\u00f3w w obliczu najci\u0119\u017cszego do\u015bwiadczenia, w obliczu \u015bmierci?<\/span><\/p>\n

<\/p>\n

Henryk Goldszmit, znany \u015bwiatu jako Janusz Korczak, urodzi\u0142 si\u0119 w Warszawie 22 lipca 1878 lub 1879 r. zapewne przy ulicy Biela\u0144skiej, gdzie sp\u0119dzi\u0142 dzieci\u0144stwo. Wychowywa\u0142 si\u0119 tam, a nast\u0119pnie przy Krakowskim Przedmie\u015bciu, czyli w otoczeniu zr\u00f3\u017cnicowanym nie tylko pod wzgl\u0119dem zamo\u017cno\u015bci, ale tak\u017ce pod wzgl\u0119dem narodowym i wyznaniowym. Ma\u0142y Henio odczu\u0142 wcze\u015bnie i g\u0142\u0119boko istnienie podzia\u0142\u00f3w wyznaniowych, kt\u00f3rych znaczenia nie by\u0142 jeszcze w pe\u0142ni \u015bwiadom. W swym \u201ePami\u0119tniku\u201d, spisanym latem 1942 r., czyli w ostatnich miesi\u0105cach \u017cycia, Janusz Korczak wspomina\u0142 takie oto silne prze\u017cycie z dzieci\u0144stwa: Liczy\u0142em w\u00f3wczas pi\u0119\u0107 lat, a zagadnienie \u017cenuj\u0105co trudne: co robi\u0107, \u017ceby nie by\u0142o dzieci brudnych, obdartych i g\u0142odnych, z kt\u00f3rymi nie wolno mi si\u0119 bawi\u0107 na podw\u00f3rku, gdzie pod kasztanem pochowany by\u0142 w wacie w blaszanym pude\u0142ku od landrynek pierwszy m\u00f3j zmar\u0142y bliski i kochany, na razie tylko kanarek<\/em>. Jego \u015bmier\u0107 wysun\u0119\u0142a tajemnicze zagadnienie wyznania. Chcia\u0142em na jego grobie postawi\u0107 krzy\u017c. S\u0142u\u017c\u0105ca powiedzia\u0142a, \u017ce nie, bo on ptak, co\u015b bardzo ni\u017cszego ni\u017c cz\u0142owiek. P\u0142aka\u0107 nawet grzech. Tyle s\u0142u\u017c\u0105ca. Ale gorsze, \u017ce syn dozorcy domu orzek\u0142, \u017ce kanarek by\u0142 \u017bydem. I ja. Ja te\u017c \u017byd, a on Polak, katolik. On w raju, ja natomiast, je\u017celi nie b\u0119d\u0119 m\u00f3wi\u0142 brzydkich wyraz\u00f3w i b\u0119d\u0119 mu pos\u0142usznie przynosi\u0142 kradziony z domu cukier \u2013 dostan\u0119 si\u0119 po \u015bmierci do czego\u015b, co wprawdzie piek\u0142em nie jest, ale tam jest ciemno. A ja ba\u0142em si\u0119 ciemnego pokoju. \u015amier\u0107. \u017byd. Piek\u0142o. Czarny, \u017cydowski raj. By\u0142o co rozwa\u017ca\u0107<\/em>. Czytaj\u0105c powy\u017csze s\u0142owa warto zada\u0107 sobie pytanie, czy tego rodzaju do\u015bwiadczenie wyznaniowych i narodowych podzia\u0142\u00f3w by\u0142o czym\u015b wyj\u0105tkowym, czy mo\u017ce raczej typowym dla dzieci \u017cyj\u0105cych w zaborze rosyjskim u schy\u0142ku XIX w.<\/span><\/p>\n

Przenie\u015bmy si\u0119 do \u017byrardowa, w\u00f3wczas du\u017cej osady fabrycznej po\u0142o\u017conej na zach\u00f3d od Warszawy, gdzie w 1881 r. urodzi\u0142 si\u0119 Pawe\u0142 Hulka, znany p\u00f3\u017aniej jako Pawe\u0142 Hulka Laskowski, publicysta, pisarz i t\u0142umacz. Jakie\u015b kilka lat po Korczaku, \u017cyrardowski ch\u0142opiec wyznania ewangelicko-reformowanego, b\u0119d\u0105cy potomkiem imigrant\u00f3w z Czech, dowiedzia\u0142 si\u0119 od swych koleg\u00f3w z podw\u00f3rka: Jeste\u015b luter i szwab, i bawi\u0107 si\u0119 z tob\u0105 nie b\u0119dziemy. Ch\u0142opcy zapominali czasem, \u017ce postanowili nie bawi\u0107 si\u0119 z Niemcem i szwabem, ale nigdy na d\u0142ugo \u2014 <\/em>napisa\u0142 Hulka Laskowski kilkadziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej w przedmowie do \u201ePi\u0119ciu wiek\u00f3w herezji\u201d (Warszawa 1938) \u2014 Du\u017co by\u0142o tych sposobno\u015bci, przy kt\u00f3rych przypominano i wypominano, \u017ce si\u0119 nie jest katolikiem, \u017ce si\u0119 zdradzi\u0142o Pana Jezusa […]. W szkole by\u0142y ju\u017c bardzo wyra\u017ane stronnictwa: tu prawowierni, tu heretycy, tu Polacy, tam szwaby. I tak ju\u017c zosta\u0142o przez ca\u0142y czas szko\u0142y, w fabryce, w domach fabrycznych<\/em>.<\/span><\/p>\n

To i podobne prze\u017cycia sprawi\u0142y zapewne, \u017ce Pawe\u0142 Hulka Laskowski przez wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015bci \u017cycia dowodzi\u0142 sw\u0105 dzia\u0142alno\u015bci\u0105, \u017ce ewangelicy s\u0105 tak samo dobrymi Polakami jak katolicy. Natomiast Henryk Goldszmit stara\u0142 si\u0119 funkcjonowa\u0107 ponad podzia\u0142ami narodowymi i wyznaniowymi. \u017by\u0142 zanurzony w kulturze polskiej, a dzi\u0119ki konkursowi literackiemu og\u0142oszonemu przez \u201eKurier Warszawski\u201d w 1898 r. sta\u0142 si\u0119 Januszem Korczakiem. W swym doros\u0142ym \u017cyciu stara\u0142 si\u0119 odnajdywa\u0107 i wpaja\u0107 wychowankom idee, kt\u00f3re \u0142\u0105cz\u0105 i pozwalaj\u0105 wznie\u015b\u0107 si\u0119 ponad dziel\u0105ce ich r\u00f3\u017cnice. Zdawa\u0142 sobie sprawie, \u017ce powierzone jego opiece sieroty pochodz\u0105 z r\u00f3\u017cnych \u015brodowisk, \u017ce wiele z nich odczuwa potrzeb\u0119 \u017cycia religijnego. Tote\u017c w okresie pierwszej wojny \u015bwiatowej, w Kijowie chodzi\u0142 z chrze\u015bcija\u0144skimi dzie\u0107mi na nabo\u017ce\u0144stwa. [1] Z kolei w okresie mi\u0119dzywojennym godzi\u0142 si\u0119, by w kierowanym przez niego \u017cydowskim Domu Sierot odbywa\u0142y si\u0119 uroczysto\u015bci religijne z udzia\u0142em rabina. Wed\u0142ug J\u00f3zefa Arnona, jednego z bursist\u00f3w Domu Sierot traktowa\u0142 religi\u0119 jako cz\u0105stk\u0119 duchowego \u017cycia cz\u0142owieka, jako subiektywn\u0105 potrzeb\u0119 ludzi w ka\u017cdym wieku i w ka\u017cdej sytuacji<\/em>. [2] Stara\u0142 si\u0119 jednak, by wychowankowie nie odczuwali obecno\u015bci religii w Domu Sierot jako narzucania pogl\u0105d\u00f3w i nawracania.<\/span><\/p>\n

Janusz Korczak podchodzi\u0142 krytycznie do otaczaj\u0105cego go porz\u0105dku spo\u0142ecznego. W ksi\u0105\u017cce \u201eJak kocha\u0107 dziecko. Internat. Kolonie letnie\u201d (Warszawa-Krak\u00f3w 1929) pisa\u0142: Spo\u0142ecze\u0144stwo da\u0142o ma\u0142ego dzikusa, by\u015b go ociosa\u0142, u\u0142o\u017cy\u0142, uczyni\u0142 \u0142atwo strawnym \u2014 i czeka. Czeka pa\u0144stwo, Ko\u015bci\u00f3\u0142, przysz\u0142y chlebodawca. \u017b\u0105daj\u0105, czekaj\u0105, czuwaj\u0105. Pa\u0144stwo \u017c\u0105da pa\u0144stwowego patriotyzmu, Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 ko\u015bcielnej wiary, pracodawca \u2014 uczciwo\u015bci, a wszyscy \u2014 przeci\u0119tno\u015bci i pokory. Zbyt mocne z\u0142amie, ciche sponiewiera, przewrotne niekiedy przekupi, biednemu zawsze drog\u0119 zagrodzi. Kto? Nikt \u2013 \u017cycie<\/em>. [3] Nie uwa\u017ca\u0142 tradycyjnej rodziny za solidny fundament wi\u0119zi spo\u0142ecznych. Mia\u0142 bardzo wiele zastrze\u017ce\u0144 do roli, jak\u0105 odgrywa\u0142a ona w konserwatywnych chrze\u015bcija\u0144skich i tradycyjnych \u017cydowskich kr\u0119gach spo\u0142ecze\u0144stwa. Jednocze\u015bnie przeciwstawia\u0142 si\u0119\u201eantyhigienicznym\u201d i \u201eantyludzkim\u201d regu\u0142om, jakie panowa\u0142y w plac\u00f3wkach wychowawczych w XIX wieku. Krzewi\u0142 nowe podej\u015bcie do dziecka, b\u0119d\u0105cego dla niego przede wszystkim cz\u0142owiekiem. Wierzy\u0142 w mo\u017cliwo\u015b\u0107 wychowania nowego cz\u0142owieka, kszta\u0142towanego nie w domowym zaciszu, lecz w grupie r\u00f3wie\u015bniczej, w kt\u00f3rej proces socjalizacji b\u0119dzie przebiega\u0142 na zasadzie wzajemnej akceptacji, a jego efektem b\u0119dzie cz\u0142owiek wychowy higienicznie, zdrowy ciele\u015bnie i duchowo.<\/span><\/p>\n

Higieni\u015bci i pedagodzy s\u0105 dzi\u015b zgodni, \u017ce ruch i \u015bwie\u017ce powietrze s\u0105 dla dziecka r\u00f3wnie niezb\u0119dne jak jedzenie<\/em> \u2013 pisa\u0142 w 1924 r. w \u017cydowskim pi\u015bmie \u201eDos Kind\u201c \u2014 Nie\u015bwie\u017ce powietrze zatruwa, u\u015bmierca. Zwolennicy starych metod wychowawczych maj\u0105 na wszystko jedn\u0105 odpowied\u017a: >A jednak, Bogu dzi\u0119ki, \u017cyjemy<. Tak, na pewno, zawierali\u015bmy zwi\u0105zki ma\u0142\u017ce\u0144skie w m\u0142odych latach i rodzili dzieci tuzinami, wi\u0119c starczy\u0142o nas na pogromy, plagi, gru\u017alic\u0119; szczodrze p\u0142acili\u015bmy nasz okup strasznej \u015bmierci. Ca\u0142e nasze mroczne \u017cycie w \u015bredniowieczu ograniczone by\u0142o w domu \u2013 ko\u0142ysk\u0105, a poza domem \u2013 cmentarzem. Cmentarz by\u0142 jedynym ogrodem, jedyn\u0105 traw\u0105, jedynym miejscem, gdzie mieszka\u0144cy getta ogl\u0105dali s\u0142o\u0144ce<\/em>. [4]<\/span><\/p>\n

Janusz Korczak wierzy\u0142 w nieograniczone wr\u0119cz mo\u017cliwo\u015bci ulepszania natury ludzkiej i nale\u017ca\u0142 do licznego w\u00f3wczas grona zwolennik\u00f3w eugeniki, rozumianej jako doskonalenie dziedzicznych cech cz\u0142owieka, stawiaj\u0105cej sobie za cel stworzenie warunk\u00f3w umo\u017cliwiaj\u0105cych rozw\u00f3j cech dodatnich, a tak\u017ce ograniczenie lub wr\u0119cz eliminacj\u0119 cech ujemnych. Nierozwa\u017cn\u0105 p\u0142odno\u015b\u0107 odczuwam dzi\u015b jako krzywd\u0119 i lekkomy\u015blny wyst\u0119pek<\/em>. [5] pisa\u0142 w \u201eJak kocha\u0107 dziecko. Dziecko w rodzinie\u201d (Warszawa-Krak\u00f3w 1929), maj\u0105c na my\u015bli wielodzietno\u015b\u0107 ludzi biednych, \u017cyj\u0105cych na marginesie spo\u0142ecznym, a tak\u017ce prokreacj\u0119 u os\u00f3b obarczonych dziedzicznymi chorobami lub innymi cechami uwa\u017canymi za szkodliwe i dziedziczne. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce w ten spos\u00f3b mo\u017cna b\u0119dzie ograniczy\u0107 wszelkiego rodzaju patologie spo\u0142eczne, dziedziczn\u0105 bied\u0119 i przest\u0119pczo\u015b\u0107. Bez eugeniki zatoniemy w bagnie wszyscy i ju\u017c bez ratunku, i ju\u017c na zawsze<\/em> \u2013 nawo\u0142ywa\u0142 alarmuj\u0105co w dramacie \u201eSenat szale\u0144c\u00f3w\u201d, wystawionym w 1931 r. [6] Uwa\u017ca\u0142, \u017ce pa\u0144stwo powinno prowadzi\u0107 polityk\u0119 populacyjn\u0105 za pomoc\u0105 odpowiednich przepis\u00f3w prawa, zmienia\u0107 mentalno\u015b\u0107 doros\u0142ych, propagowa\u0107 \u015bwiadome macierzy\u0144stwo i antykoncepcj\u0119, a przede wszystkim wychowywa\u0107 dzieci na ludzi zdrowych i u\u015bwiadomionych seksualnie. Pod pewnymi wzgl\u0119dami wiara Korczaka w eugenik\u0119 i zaanga\u017cowanie pa\u0144stwa przypomina pogl\u0105dy jego r\u00f3wie\u015bnika W\u0142adys\u0142awa Spasowskiego (ur. 1877), marksistowskiego filozofa i do\u015bwiadczonego pedagoga. Wyra\u017ca\u0142 on swe przekonania na temat \u00f3wczesnego, zepsutego, i przysz\u0142ego, zdrowego spo\u0142ecze\u0144stwa w spos\u00f3b znacznie bardziej radykalny ni\u017c Korczak, kt\u00f3ry niew\u0105tpliwie pragn\u0105\u0142 zmienia\u0107 \u015bwiat, ale z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 nie drog\u0105 rewolucji. Tymczasem Spasowski w swej ksi\u0105\u017cce \u201eWyzwolenie cz\u0142owieka w \u015bwietle filozofii…\u201d,wydanej po raz pierwszy w 1933 r., pisa\u0142: Panuj\u0105ce w \u015bwiecie kapitalistycznym warunki, stosunki, pogl\u0105dy i przes\u0105dy nie tylko m\u0142odzie\u017c dojrzalsz\u0105, lecz r\u00f3wnie\u017c ludzi doros\u0142ych skazuj\u0105 przewa\u017cnie albo na onani\u0119, pederasti\u0119, neurasteni\u0119 i zniech\u0119cenie do \u017cycia, ko\u0144cz\u0105ce si\u0119 nieraz samob\u00f3jstwem, albo na prostytuowanie si\u0119 po domach publicznych, nabywanie chor\u00f3b wenerycznych, zatruwanie i \u0142amanie \u017cycia sobie, \u017conom i dzieciom, albo wreszcie na cudzo\u0142\u00f3stwo z \u017conami swych znajomych i przyjaci\u00f3\u0142 i na zwi\u0105zane z tym \u017cycie, pe\u0142ne k\u0142amstw, oszustw i awantur […]. Tylko zgo\u0142a nowy system wychowania p\u0142ciowego i zasadniczo nowe prawo, wyp\u0142ywaj\u0105ce z innych ni\u017c kapitalistyczne podstaw ustroju spo\u0142ecznego, pozwol\u0105 uzdrowi\u0107 stosunki mi\u0119dzy p\u0142ciami i rozwi\u0105za\u0107 zadowalaj\u0105co donios\u0142e zagadnienie prokreacji<\/em>. [7] Podobnie jak dla wi\u0119kszo\u015bci ortodoksyjnie my\u015bl\u0105cych marksist\u00f3w, tak\u017ce dla Spasowskiego wszystko to, co uwa\u017cano za przejawy moralnego zepsucia, psychicznej i fizycznej degeneracji, by\u0142o zjawiskiem typowym dla spo\u0142ecze\u0144stwa klasowego, bazuj\u0105cego na wyzysku cz\u0142owieka przez cz\u0142owieka. Wszystko to mia\u0142o jakoby zanikn\u0105\u0107 po zwyci\u0119stwie klasy robotniczej dzi\u0119ki zmianom w systemie prawnym i reformie wychowania. Dzi\u015b wiemy na pewno, \u017ce nie wszystko mo\u017cna w cz\u0142owieku zmieni\u0107 za pomoc\u0105 surowych lub subtelnych metod wychowawczych, ewentualnie za pomoc\u0105 najwymy\u015blniejszych terapii psychiatrycznych, a pr\u00f3by poddania natury ludzkiej restrykcyjnym normom prawnym zaowocowa\u0142y w XX w. tragedi\u0105 wielu ludzi lub wr\u0119cz masowymi zbrodniami.<\/span><\/p>\n

Janusz Korczak na poczt\u00f3wce wydanej wa Warszawie w 1933 \/ \u017ar\u00f3d\u0142o: Wikipedia<\/em><\/span><\/p>\n

Prze\u0142om XIX i XX w. to okres, gdy w obliczu rozwijaj\u0105cych si\u0119 nacjonalizm\u00f3w \u017cydowscy zwolennicy asymilacji coraz cz\u0119\u015bciej zdawali sobie spraw\u0119, \u017ce wkroczyli na drog\u0119 prowadz\u0105c\u0105 do nik\u0105d. Jednocze\u015bnie ros\u0142o zainteresowanie syjonizmem i g\u0142oszonymi przez jego przyw\u00f3dc\u00f3w has\u0142ami stworzenia nowoczesnego narodu \u017cydowskiego i odbudowy \u017cydowskiej pa\u0144stwowo\u015bci. Latem 1899 r. Janusz Korczak przebywa\u0142 w Szwajcarii, gdzie zapoznawa\u0142 si\u0119 przede wszystkim z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 szk\u00f3\u0142 i szpitali dzieci\u0119cych oraz bezp\u0142atnych czytelni pism dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, a tak\u017ce wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w III Kongresie Syjonistycznym w Bazylei. Fascynacja perspektywami lepszej przysz\u0142o\u015bci \u017byd\u00f3w, jakie zdawa\u0142 si\u0119 stwarza\u0107 ruch syjonistyczny, a jednocze\u015bnie g\u0142\u0119bokie przywi\u0105zanie do polskiej ojczyzny sta\u0142y si\u0119 dla Korczaka \u017ar\u00f3d\u0142em wielu duchowych rozterek. Narasta\u0142y one z biegiem czasu, prowadz\u0105c wr\u0119cz do duchowego rozdarcia. W 1933 r., a wi\u0119c na rok przed pierwszym wyjazdem do Palestyny, w jednym z list\u00f3w pisa\u0142: Albo nie b\u0119dzie po co jecha\u0107, albo warto b\u0119dzie d\u0142ugo pozosta\u0107. Oto dlaczego waham si\u0119, zwlekam. Pracy tu w Polsce wiele \u2013 nie leniwie trzymam si\u0119 z dala, cho\u0107 to m\u00f3j klimat i ro\u015blinno\u015b\u0107, i tradycja, i ludzie, kt\u00f3rych znam \u2013 i j\u0119zyk, kt\u00f3rym si\u0119 swobodnie mog\u0119 porozumie\u0107. Tam wszystko obce i trudne<\/em>. [8] W 1934 i 1936 r. Janusz Korczak odwiedzi\u0142 Palestyn\u0119, kt\u00f3ra interesowa\u0142a go pod wieloma wzgl\u0119dami, i jako religijne centrum trzech religii, i jako miejsce \u017cydowskiego odrodzenia narodowego. Obserwowa\u0142 efekty rozwoju \u017cydowskiego osadnictwa oraz metody wychowawcze stosowane w kibucach. By\u0142 pe\u0142en zachwytu dla dokona\u0144 osadnik\u00f3w, kt\u00f3rzy pokonuj\u0105c liczne trudno\u015bci, tworzyli nowe \u017cydowskie \u017cycie, wolne od odwiecznych ogranicze\u0144, daj\u0105ce nadziej\u0119 na lepszy los dla przysz\u0142ych pokole\u0144 \u017byd\u00f3w. Nie chcia\u0142 by\u0107 wy\u0142\u0105cznie turyst\u0105, anga\u017cowa\u0142 si\u0119 w \u017cycie goszcz\u0105cego go kibucu Ein Harod, pracowa\u0142 w kuchni i wyg\u0142asza\u0142 pogadanki. Lecz pomimo tego wszystkiego czu\u0142 si\u0119 wci\u0105\u017c jak turysta w \u015bwiecie, kt\u00f3ry tak na prawd\u0119 nie by\u0142 jego \u015bwiatem. [9] <\/span><\/p>\n

Odwlekane przez wiele lat wizyty w Palestynie niew\u0105tpliwie odmieni\u0142y wcze\u015bniejszy stosunek Korczaka do idei odbudowy \u017cydowskiego pa\u0144stwa, fascynacja coraz bardziej wypiera\u0142a dystans. Niezmiennie uwa\u017ca\u0142 si\u0119 jednak za typowego przedstawiciela diaspory, zaaklimatyzowanego fizycznie i moralnie do \u017cycia w Europie. Wierzy\u0142 w powodzenie idei syjonizmu, ale nie widzia\u0142 w niej miejsca dla siebie z obawy przed t\u0119sknot\u0105 za tym <\/span>
\nwszystkim, co tworzy\u0142o jego polsk\u0105 ojczyzn\u0119. W drugiej po\u0142owie lat 30., wobec narastaj\u0105cej w Polsce wrogo\u015bci do \u017byd\u00f3w, zastanawia\u0142 si\u0119 coraz powa\u017cniej nad umieszczeniem \u017cydowskich sierot w Palestynie, w nowym, stworzonym dla nich domu. Pozosta\u0142 jednak ze swymi podopiecznymi w Polsce. Zapewne po dawnemu wierzy\u0142, \u017ce: \u015awiatu nie praca i pomara\u0144cze potrzebne, a nowa wiara. Wiara w \u017cycie przysz\u0142e zwi\u0105za\u0107 si\u0119 musi z dzieckiem jako nadziej\u0105<\/em>. [10] Palestyna sta\u0142a si\u0119 ojczyzn\u0105 sentymentaln\u0105 Janusza Korczaka. Ojczyzn\u0105, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142 ca\u0142ym sob\u0105, b\u0119d\u0105c \u017bydem i Polakiem, pozosta\u0142a Polska z potrzebuj\u0105cymi jego opieki sierotami. By\u0142a to postawa typowa dla wielu \u017cydowskich, mniej lub bardziej zasymilowanych intelektualist\u00f3w tego czasu, \u017cyj\u0105cych w Polsce i innych pa\u0144stwach Europejskich. Przypomina\u0142a ona pod wieloma wzgl\u0119dami postaw\u0119 niemieckiego \u017cydowskiego lekarza i dzia\u0142acza spo\u0142ecznego Magnusa Hirschfelda (ur. w 1868 r.), kt\u00f3ry odwiedzi\u0142 Palestyn\u0119 w 1932 r. Zetkni\u0119cie z efektami dzia\u0142alno\u015bci ruchu syjonistycznego wywar\u0142o na nim wielkie wra\u017cenie, niew\u0105tpliwie spot\u0119gowane wci\u0105\u017c spychan\u0105 na margines \u015bwiadomo\u015bci\u0105 \u017cydowskiego pochodzenia. W odr\u00f3\u017cnieniu od Korczaka odnosi\u0142 si\u0119 on do idei syjonizmu z du\u017cym krytycyzmem, dostrzega\u0142 w nim przede wszystkim izolacjonizm i nacjonalistyczn\u0105 pogard\u0119 dla nie-\u017byd\u00f3w. Obserwuj\u0105c m\u0142odych ludzi \u015bpiewaj\u0105cych hebrajskie pie\u015bni zauwa\u017ca\u0142 oznaki wskazuj\u0105ce, \u017ce duma narodowa zbli\u017ca si\u0119 ju\u017c u nich do zgubnego narodowego za\u015blepienia wymierzonego w tych, kt\u00f3rzy nawet nie rozumiej\u0105 po hebrajsku<\/em>. Ale pomimo to w zapiskach z podr\u00f3\u017cy (Die Weltreise eines Sexualforschers, Brugg 1933) odnotowa\u0142 sw\u0105 warunkow\u0105 \u017cyczliwo\u015b\u0107 dla \u201esyjonistycznego eksperymentu\u201d, cieszy\u0142 si\u0119, \u017ce m\u00f3g\u0142 osobi\u015bcie na miejscu studiowa\u0107 szcz\u0119\u015bcie osadnik\u00f3w. Jak\u017ce wyj\u0105tkowo wiele znacz\u0105 dla mnie ci ludzie, natura, historia i przysz\u0142o\u015b\u0107 tego kraju<\/em> \u2014 pisa\u0142. [11] Dzia\u0142acze syjonistyczni zaproponowali Hirschfeldowi, by osiedli\u0142 si\u0119 w Palestynie na stare lata, co zapewne jeszcze bardziej poruszy\u0142o \u017cydowsk\u0105 cz\u0105stk\u0119 jego duszy, ale nie mia\u0142o praktycznego znaczenia. \u017bydowskie odrodzenie narodowe w Palestynie by\u0142o mu tak na prawd\u0119 obce, nie widzia\u0142 w\u015br\u00f3d osadnik\u00f3w miejsca dla siebie. Jego duchow\u0105 ojczyzn\u0105 by\u0142a Europa, nawet je\u015bli nie mia\u0142 odwagi powr\u00f3ci\u0107 do przesi\u0105kaj\u0105cych nazizmem Niemiec. Osiad\u0142 we Wiedniu, a nast\u0119pnie w Nicei, gdzie zmar\u0142 w maju 1935 r. Korczak pozosta\u0142 w Polsce i podzieli\u0142 los swych \u017cydowskich rodak\u00f3w i wychowank\u00f3w, wywiezionych latem 1942 r. do obozu zag\u0142ady w Treblince.<\/span><\/p>\n

Autorzy wielu prac o Korczaku podkre\u015blaj\u0105, \u017ce mia\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 opuszczenia getta, ukrycia si\u0119 \u201epo aryjskiej\u201d stronie i unikni\u0119cia \u015bmierci w komorze gazowej. Ale czy taki wyb\u00f3r w og\u00f3le dla niego istnia\u0142, nie w wymiarze posiadanych mo\u017cliwo\u015bci, lecz w wymiarze moralnym? Czy rzeczywi\u015bcie Korczak m\u00f3g\u0142 wybra\u0107 ucieczk\u0119 przed \u015bmierci\u0105, oznaczaj\u0105c\u0105 jednocze\u015bnie porzucenie wychowank\u00f3w w obliczu najci\u0119\u017cszego do\u015bwiadczenia, w obliczu \u015bmierci? Czy nie by\u0142oby to zaprzeczeniem ca\u0142ej jego drogi przez \u017cycie, wszystkiego tego, co napisa\u0142 i czego dokona\u0142? Wed\u0142ug niekt\u00f3rych \u015bwiadk\u00f3w deportacji Domu Sierot i innych \u017cydowskich sieroci\u0144c\u00f3w do obozu zag\u0142ady w Treblince, przeprowadzonej 5 lub 6 sierpnia 1942 r., Janusz Korczak m\u00f3g\u0142 ratowa\u0107 si\u0119 nawet z Umschagplatzu, pozostawiaj\u0105c tam jednak swoje dzieci. Sytuacj\u0119 t\u0119 tak opisa\u0142 W\u0142adys\u0142aw Szlengel w wierszu \u201eKartka z dziennika akcji\u201d:<\/span> 
\n<\/em><\/p>\n

Kto\u015b dolecia\u0142 \u2013 papier mia\u0142 w d\u0142oni,
\n<\/em>Co\u015b t\u0142umaczy\u0142 i wrzeszcza\u0142 nerwowo,
\n<\/em>\u2013 Pan mo\u017ce wr\u00f3ci\u0107… jest kartka od Brandta,
\n<\/em>Korczak niemo potrz\u0105sn\u0105\u0142 g\u0142ow\u0105.
\n<\/em><\/p>\n

Nawet wcale im nie t\u0142umaczy\u0142,
\n<\/em>Tym, co przyszli z \u0142ask\u0105 niemieck\u0105,
\n<\/em>Jak\u017ce w\u0142o\u017cy\u0107 w te g\u0142owy bezduszne,
\n<\/em>Co znaczy samo zostawi\u0107 dziecko…<\/em> [12]<\/p>\n

Wielu warszawskich \u017byd\u00f3w mog\u0142o ratowa\u0107 swe \u017cycie za cen\u0119 porzucenia najbli\u017cszych, a jednak pozostawa\u0142o wraz z nimi, zdaj\u0105c sobie spraw\u0119, \u017ce zwi\u0119kszaj\u0105 ryzyko \u015bmierci. By\u0142 w\u015br\u00f3d nich historyk Emanuel Ringelblum, m\u0142odszy od Korczaka o nieco ponad dwadzie\u015bcia lat, podczas okupacji sekretarz generalny \u017bydowskiej Samopomocy Spo\u0142ecznej i jednocze\u015bnie tw\u00f3rca podziemnego archiwum warszawskiego getta Oneg Szabat. Od lutego 1943 r. ukrywa\u0142 si\u0119 wraz z \u017con\u0105 Judyt\u0105 i synem Urim w gospodarstwie ogrodniczym przy ulicy Gr\u00f3jeckiej, cho\u0107 dzi\u0119ki swemu nie budz\u0105cemu podejrze\u0144 wygl\u0105dowi, jasnym w\u0142osom i niebieskim oczom, m\u00f3g\u0142 \u017cy\u0107 po \u201earyjskiej\u201d stronie na polskich papierach. Przyjaciele z konspiracji przygotowali dla niego mieszkanie w Izabelinie, licz\u0105c na to, \u017ce w nim zamieszka i w\u0142\u0105czy si\u0119 w podziemn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105. Ringelblum pozosta\u0142 jednak w kryj\u00f3wce, poniewa\u017c wola\u0142 kontynuowa\u0107 sw\u0105 prac\u0119 naukow\u0105, a przede wszystkim nie chcia\u0142 rozstawa\u0107 si\u0119 z rodzin\u0105. Jego \u017cona kategorycznie odrzuca\u0142a propozycje opuszczenia podziemnej kryj\u00f3wki pod szklarni\u0105. Ukrywaj\u0105cy si\u0119 przy Gr\u00f3jeckiej \u017bydzi zostali wydani Niemcom przez polskiego donosiciela, aresztowani przez Gestapo7 marca 1944 r. i uwi\u0119zieni na Pawiaku. W\u00f3wczas kontakt z Emanuelem Ringelblumem nawi\u0105za\u0142 jeden z przebywaj\u0105cych tam wi\u0119\u017ani\u00f3w, Jechiel Hirszhaut, pracuj\u0105cy w z\u0142o\u017conej z \u017byd\u00f3w brygadzie robotniczej. Gdy powiedzia\u0142 Ringelblumowi, \u017ce istnieje mo\u017cliwo\u015b\u0107 uratowania go, w\u00f3wczas ten spyta\u0142, co stanie si\u0119 z siedz\u0105cym na jego kolanach 14-letnim Urim. Dowiedziawszy si\u0119, \u017ce szansy na ratunek nie ma ani jego syn, ani \u017cona, osadzona na oddziale kobiecym Pawiaka, odrzuci\u0142 propozycj\u0119. Zostali wszyscy rozstrzelani 10 marca 1944 r. [13] Czy \u015bmier\u0107 Korczaka i Ringelbluma by\u0142a wyrazem pogodzenia si\u0119 z losem, czy przejawem moralnego sprzeciwu? Mo\u017ce by\u0142a protestem i jednocze\u015bnie jedynym prawdziwie ludzkim wyj\u015bciem z sytuacji, daj\u0105cym nadziej\u0119, \u017ce przysz\u0142e pokolenia upomn\u0105 si\u0119 o najbezbronniejsze z ofiar. <\/span><\/p>\n

\n

Tekst pierwotnie opublikowany w ramach cyklu Czwartki na T\u0142omackiem w dniu 10 maja 2012 r.<\/em><\/span><\/p>\n

Przypisy<\/em><\/strong><\/span>:<\/u><\/p>\n

[1] K. Starczewska, \u015awiadomo\u015b\u0107 religijna Janusza Korczaka, w: Janusz Korczak. Pisarz \u2013 wychowawca \u2013 my\u015bliciel, red. H. Kirchner, Warszawa 1997, s. 211.<\/em><\/span>
\n[2] Tam\u017ce.<\/em><\/span>
\n[3] J. Korczak,Jak kocha\u0107 dziecko. Internat. Kolonie letnie, Warszawa-Krak\u00f3w 1929, s. 12.<\/em><\/span>
\n[4] J. Korczak, Spacer, \u201eDos Kind\u201c 1924, nr 4, s. 26\u201330; t\u0142um. z j. jidyszStefan Bergman i Hanna Kirchner.<\/em><\/span>
\n[5] J. Korczak, Jak kocha\u0107 dziecko. Dziecko w rodzinie, Warszawa-Krak\u00f3w 1929, s. 14; J. Korczak, Dzie\u0142a, t. 7.Jak kocha\u0107 dziecko. Momenty wychowawcze. Prawo dziecka do szacunku; wyd. S. Wo\u0142oszyn, E. Cichy, Warszawa 1993, s. 15. <\/em><\/span>
\n[6] J. Korczak, Dzie\u0142a, t. 10. Senat szale\u0144c\u00f3w. Proza poetycka. Utwory radiowe; wyd. H. Kirchner, E. Cichy, M. Prussak, Warszawa 1994, s. 135. <\/em><\/span>
\n[7] W\u0142adys\u0142aw Spasowski, Wyzwolenie cz\u0142owieka w \u015bwietle filozofii, socjologii pracy i wychowania ludzko\u015bci; pos\u0142owie S. Skrzeszewski, Warszawa 1963, s. 363. <\/em><\/span>
\n[8] M. Falkowska, Kalendarium \u017cycia, dzia\u0142alno\u015bci i tw\u00f3rczo\u015bci Janusza Korczaka, Warszawa 1978, s. 271.<\/em><\/span>
\n[9] Tam\u017ce, s. 304\u2013305. <\/em><\/span>
\n[10] Tam\u017ce, s. 271. <\/em><\/span>
\n[11] M. Herzer, Magnus Hirschfeld. Leben und Werk eines j\u00fcdischen, schwulen und sozialistischen Sexologen, Frankfurt am Main 1992, s. 52 \u2014 53.<\/em><\/span>
\n[12] W. Szlengel, Co czyta\u0142em umar\u0142ym. Wiersze getta warszawskiego; oprac. I. Maciejewska, Warszawa 1979, s. 77. <\/em><\/span>
\n[13] S.D. Kassow, Kto napisze nasz\u0105 histori\u0119? Ukryte archiwum Emanuela Ringelbluma; t\u0142um. G. Waluga i O. Zienkiewicz, Warszawa 2010, s. 327\u2013330, 350\u2013351.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Henryka Goldszmita niezgoda ze \u015bwiatem DR PAWE\u0141 FIJA\u0141KOWSKI Korczak podzieli\u0142 los swych \u017cydowskich rodak\u00f3w i wychowank\u00f3w, wywiezionych latem 1942 r. do obozu zag\u0142ady w Treblince. Autorzy wielu prac o Korczaku podkre\u015blaj\u0105, \u017ce mia\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 opuszczenia getta, ukrycia si\u0119 \u201epo aryjskiej\u201d stronie i unikni\u0119cia \u015bmierci w komorze gazowej. Ale czy taki wyb\u00f3r w og\u00f3le dla niego istnia\u0142, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/72375"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=72375"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/72375\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":72400,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/72375\/revisions\/72400"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=72375"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=72375"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=72375"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}