{"id":72459,"date":"2019-08-14T17:09:57","date_gmt":"2019-08-14T15:09:57","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=72459"},"modified":"2019-08-13T06:54:06","modified_gmt":"2019-08-13T04:54:06","slug":"17-09-34","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=72459","title":{"rendered":"\u017bydzi w Powstaniu Warszawskim"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>\u017bydzi w Powstaniu Warszawskim<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Krzysztof Bielawski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

<\/p>\n

Latem 1944 r. na terenie Warszawy mog\u0142o znajdowa\u0107 si\u0119 kilkana\u015bcie tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich ukrywa\u0142a si\u0119, b\u0105d\u017a te\u017c mieszka\u0142a pod fa\u0142szyw\u0105 to\u017csamo\u015bci\u0105 po tzw. aryjskiej stronie miasta. Kilkaset os\u00f3b Niemcy przetrzymywali w obozie koncentracyjnym G\u0119si\u00f3wka oraz na Pawiaku.<\/span><\/p>\n

Po wybuchu Powstania Warszawskiego ukrywaj\u0105cy si\u0119 \u017bydzi stopniowo opuszczali swoje schrony. Jedni wychodzili pod wp\u0142ywem og\u00f3lnej euforii i z zamiarem wzi\u0119cia udzia\u0142u w walkach; inni \u2013 w obawie przed nieprzewidywalnym rozwojem wypadk\u00f3w \u2013 decyzj\u0119 o wyj\u015bciu odk\u0142adali na p\u00f3\u017aniej.<\/span><\/p>\n

Powstanie nios\u0142o ze sob\u0105 r\u00f3wnie\u017c uwolnienie wielu \u017byd\u00f3w spod niemieckiego jarzma. 1 sierpnia, wkr\u00f3tce po godzinie \u201eW\u201d, oddzia\u0142 Kedywu dowodzony przez por. Stanis\u0142awa J. Sosabowskiego ps. \u201eStasinek\u201d wyzwoli\u0142 ok. 50 \u017byd\u00f3w zatrudnionych przy Umschlagplatzu. W akcji tej udzia\u0142 brali Polacy \u017cydowskiego pochodzenia: Stanis\u0142aw Aronson i Stanis\u0142aw Likiernik. Ten ostatni sta\u0142 si\u0119 pierwowzorem Stanis\u0142awa Skiernika ps. \u201eKolumb\u201d, jednego z bohater\u00f3w ksi\u0105\u017cki Romana Bratnego Kolumbowie. Rocznik 20. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z oswobodzonych wyrazi\u0142a ch\u0119\u0107 walki w powsta\u0144czych szeregach. By\u0142 w\u015br\u00f3d nich m.in. Chaim Goldstein, uprzednio cz\u0142onek francuskiego ruchu oporu i wi\u0119zie\u0144 KL Auschwitz.<\/span><\/p>\n

5 sierpnia 1944 r. \u017co\u0142nierze Armii Krajowej (AK) z harcerskiego batalionu \u201eZo\u015bka\u201d opanowali G\u0119si\u00f3wk\u0119 i odbili 348 przetrzymywanych tam wi\u0119\u017ani\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 z wyzwolonych \u2013 m.in. Henryk Lederman ps. \u201eHeniek\u201d i Dawid Goldman ps. \u201eGutek\u201d \u2013 przy\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 do powsta\u0144c\u00f3w i podj\u0119\u0142a walk\u0119 z okupantem.<\/span><\/p>\n

O udzia\u0142 \u017byd\u00f3w w Powstaniu Warszawskim apelowali pozostali przy \u017cyciu cz\u0142onkowie \u017bydowskiej Organizacji Bojowej (\u017bOB). 3 sierpnia 1944 r. Icchak \u201eAntek\u201d Cukierman w swojej odezwie napisa\u0142 m.in.: \u201eStoimy dzi\u015b wesp\u00f3\u0142 z ca\u0142ym narodem polskim w walce o wolno\u015b\u0107 [\u2026]. Wzywamy wszystkich [\u2026] bojowc\u00f3w \u017bOB oraz ca\u0142\u0105 zdoln\u0105 do walki m\u0142odzie\u017c \u017cydowsk\u0105 do kontynuowania oporu i walki, od kt\u00f3rej nikomu nie wolno sta\u0107 z dala. Wst\u0119pujcie do szereg\u00f3w powsta\u0144czych\u201d.<\/span><\/p>\n

Realizacja tego zadania wbrew pozorom nie zawsze by\u0142a prosta. W najbardziej licznej AK zdarza\u0142y si\u0119 przypadki odmowy przyjmowania \u017cydowskich ochotnik\u00f3w. Wynika\u0142o to czasem z braku broni, ale tak\u017ce z obaw o sprzyjanie \u017byd\u00f3w organizacjom lewicowym i potencjalne szpiegostwo na rzecz ZSRS. W ten spos\u00f3b potraktowano Marka Edelmana, Icchaka Cukiermana i Cywi\u0119 Lubetkin, kt\u00f3rzy ostatecznie zasilili oddzia\u0142 Armii Ludowej (AL). Niezale\u017cnie od takich sytuacji, w AK walczy\u0142o wielu \u017byd\u00f3w lub os\u00f3b z \u017cydowskimi korzeniami.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi wchodzili w sk\u0142ad r\u00f3\u017cnych formacji pomocniczych: budowali barykady, zajmowali si\u0119 aprowizacj\u0105, s\u0142u\u017cyli jako sanitariusze. W powsta\u0144czych szpitalach pracowali jako lekarze m.in. Adina Blady-Szwajger, Micha\u0142 Lejpuner, Szmul Gilgun, Stefan Rotmil, Idel Singer, Edward Zwilling. Major dr Roman Born-Bornstein \u2013 pocz\u0105tkowo zast\u0119pca Zgrupowania \u201eChrobry II\u201d \u2013 25 sierpnia 1944 r. zosta\u0142 szefem s\u0142u\u017cby sanitarnej IV Rejonu Obwodu AK \u015ar\u00f3dmie\u015bcie. Dow\u00f3dc\u0105 \u0142\u0105czniczek i sanitariuszek w Batalionie AK \u201e\u0141ukasi\u0144ski\u201d by\u0142a Emilia Rozencwajg ps. \u201eMarylka\u201d \u2013 ws\u0142awiona wyprowadzeniem z obozu w Trawnikach Emanuela Ringelbluma. Funkcj\u0119 \u0142\u0105czniczki i sanitariuszki w sztabie p\u0142k. Antoniego Chru\u015bciela ps. \u201eMonter\u201d pe\u0142ni\u0142a 18-letnia Alicja Zipper ps. \u201eAlina\u201d, kt\u00f3ra za zas\u0142ugi podczas powstania zosta\u0142a awansowana do stopnia oficerskiego. Nie mo\u017cna nie wspomnie\u0107 te\u017c o nastoletnich ch\u0142opcach, kt\u00f3rzy z nara\u017ceniem \u017cycia przenosili meldunki: Zalmanie Hochmanie ps. \u201eMiki Bandyta\u201d, jego bracie Perecu Hochmanie ps. \u201eCwaniak\u201d, Henryku Arnoldzie ps. \u201eRy\u015b\u201d czy Jehudzie Nirze. \u0141\u0105cznik z plutonu \u201eGustaw\u201d Stanis\u0142aw Pinkus ps. \u201ePanienka\u201d zgin\u0105\u0142 tragicznie na ul. Kili\u0144skiego, w wyniku eksplozji czo\u0142gu-pu\u0142apki. Niemal wszyscy wymienieni ch\u0142opcy mieli w czasie powstania 14 lat.<\/span><\/p>\n

Na Star\u00f3wce walczyli: Nehemiasz Szulklaper, Aleksander i Zrubawel Werbowie, Efraim Krasucki; w \u015ar\u00f3dmie\u015bciu \u2013 m.in. 14-letni w\u0119gierski \u017byd Erwin Junarz. W\u015br\u00f3d \u017co\u0142nierzy atakuj\u0105cych gmach S\u0105d\u00f3w na Lesznie by\u0142 Kazik Ratajzer (Symcha Rotem). Kilku \u017cydowskich \u017co\u0142nierzy uczestniczy\u0142o w szturmie na budynek PAST-y. Pochodz\u0105cy z W\u0119gier \u201ePawe\u0142\u201d by\u0142 cenionym strzelcem, obs\u0142uguj\u0105cym m.in. granatnik przeciwpancerny.<\/span><\/p>\n

Do AK do\u0142\u0105czy\u0142 m.in. uciekinier z Treblinki II \u2013 Samuel Willenberg. Henryk Lederman oraz \u017cydowscy \u017co\u0142nierze o pseudonimach \u201eBystry\u201d i \u201eGutek\u201d byli przewodnikami w kana\u0142ach. W\u0142azu do kana\u0142u na rogu ul. Nowy \u015awiat i ul. Wareckiej broni\u0142 Natan Morgenstern.<\/span><\/p>\n

\u017bOB-owcy utworzyli samodzielny pluton, dzia\u0142aj\u0105cy w ramach III batalionu Armii Ludowej (AL), w kt\u00f3rym walczy\u0142a wzmiankowana ju\u017c grupa Marka Edelmana i Icchaka Cukiermana, m.in.: Cywia Lubetkin, Kazik Ratajzer (Symcha Rotem), Sara Biderman, Irena Geldblum, Tuwia Borzykowski, Julian Fiszgrund, J\u00f3zef Sak. W sierpniu 1944 r. oddzia\u0142 broni\u0142 pozycji w rejonie ul. Mostowej i Rybaki, bra\u0142 tak\u017ce udzia\u0142 w kilkudniowych walkach o przej\u0119cie strategicznego tzw. Czerwonego Domu przy ul. Bugaj. Po ponad trzech tygodniach pluton wraz z innymi jednostkami zmuszony zosta\u0142 do ewakuacji kana\u0142ami na \u017boliborz, gdzie bojowcy kontynuowali walk\u0119.<\/span><\/p>\n

W sztabie AL s\u0142u\u017cyli trzej przedwojenni \u017cydowscy dzia\u0142acze komunistyczni: por. Anastazy Matywiecki ps. \u201eNastek\u201d, kpt. Edward Lanota ps. \u201eEdward\u201d oraz kpt. Stanis\u0142aw Kurland ps. \u201eKorab\u201d. Zgin\u0119li oni 26 sierpnia 1944 r. podczas bombardowania kamienicy na Starym Mie\u015bcie przy ul. Freta 16. W 1945 r. ich cia\u0142a ekshumowano i z\u0142o\u017cono w mogile na Skwerze Hoovera. W 2009 r. podczas rewitalizacji Krakowskiego Przedmie\u015bcia gr\u00f3b przeniesiono na Cmentarz Wojskowy na Pow\u0105zkach.<\/span><\/p>\n

Spo\u015br\u00f3d innych \u017co\u0142nierzy AL o \u017cydowskim pochodzeniu nale\u017cy wspomnie\u0107 Edwina Roz\u0142ubirskiego, od 1942 r. cz\u0142onka Gwardii Ludowej, po wojnie awansowanego do stopnia genera\u0142a brygady. Po wybuchu Powstania Warszawskiego Roz\u0142ubirski pocz\u0105tkowo bi\u0142 si\u0119 w szeregach batalionu AK \u201eZaremba\u201d, nast\u0119pnie zosta\u0142 dow\u00f3dc\u0105 kompanii w batalionie AL \u201eCzwartacy\u201d, walcz\u0105c na Starym Mie\u015bcie i w \u015ar\u00f3dmie\u015bciu. W AL s\u0142u\u017cy\u0142 r\u00f3wnie\u017c Jan Szelubski ps. \u201eLeszek\u201d, kt\u00f3ry dowodzi\u0142 oddzia\u0142em walcz\u0105cym przy ul. Czackiego, a p\u00f3\u017aniej tocz\u0105cym zaci\u0119te walki w rejonie ul. Frascatti-Nullo. 24 wrze\u015bnia 1944 r. gen. Tadeusz Komorowski \u201eB\u00f3r\u201d w imieniu Prezydenta RP odznaczy\u0142 Jana Szelubskiego Krzy\u017cem Virtuti Militari.<\/span><\/p>\n

Pisz\u0105c o \u017bydach w Powstaniu Warszawskim nie mo\u017cna pomija\u0107 tak\u017ce los\u00f3w ludno\u015bci cywilnej. Ukrywaj\u0105cy si\u0119 stawali przed wyborem wyj\u015bcia na ulic\u0119 lub dalszego chowania si\u0119. Cz\u0119sto wyboru dokonywa\u0142a za nich szybko zmieniaj\u0105ca si\u0119 sytuacja. Wybuch walk powodowa\u0142 nierzadko odci\u0119cie od swoich opiekun\u00f3w, kt\u00f3rzy dostarczali \u017cywno\u015b\u0107. Tak sta\u0142o si\u0119 z pianist\u0105 W\u0142adys\u0142awem Szpilmanem. Inni uciekali przed ogniem i eksplozjami oraz przed przetrz\u0105saj\u0105cymi domy oddzia\u0142ami niemieckimi i RONA. Wyj\u015bcie z kryj\u00f3wki i do\u0142\u0105czenie do og\u00f3\u0142u te\u017c nie dawa\u0142o bezpiecze\u0144stwa. Pozbawieni dachu nad g\u0142ow\u0105 ludzie szybko do\u0142\u0105czali do innych warszawiak\u00f3w, szukaj\u0105cych schronienia przed nalotami i ostrza\u0142em w piwnicach. O ile Polacy mogli liczy\u0107 na r\u00f3\u017cnorak\u0105 pomoc cz\u0142onk\u00f3w swych rodzin i znajomych, nieliczni ju\u017c warszawscy \u017bydzi w 1944 r. byli osamotnieni. Dodatkowo po pocz\u0105tkowym etapie spo\u0142ecznego entuzjazmu, z ka\u017cdym dniem walk, w miar\u0119 drastycznego pogarszania si\u0119 sytuacji aprowizacyjnej dochodz\u0105cej ostatecznie do g\u0142odu, nastroje w\u015br\u00f3d ludno\u015bci zacz\u0119\u0142y ust\u0119powa\u0107 strachowi i niepewno\u015bci jutra. Sprzyja\u0142o to pojawianiu si\u0119 tendencji antysemickich. Cz\u0119\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy opu\u015bcili swoje kryj\u00f3wki, przy\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 do oddzia\u0142\u00f3w zbrojnych oraz formacji pomocniczych. Wielu zgin\u0119\u0142o pod bombami lub w wyniku egzekucji. Wiadomo, \u017ce ju\u017c 6 sierpnia 1944 r. w sk\u0142adzie narz\u0119dzi rolniczych fabryki Kirchmayera i Marczewskiego przy ul. Wolskiej 79\/81 Niemcy zamordowali prawdopodobnie oko\u0142o 2000 os\u00f3b, w\u015br\u00f3d nich oko\u0142o 50 \u017byd\u00f3w \u2013 m.in. greckich, rumu\u0144skich i w\u0119gierskich \u2013 oswobodzonych dzie\u0144 wcze\u015bniej z G\u0119si\u00f3wki.<\/span><\/p>\n

Po upadku Powstania Warszawskiego pojmani przez Niemc\u00f3w \u017bydzi \u2013 \u017co\u0142nierze i cywile \u2013 byli cz\u0119sto rozstrzeliwani na miejscu. Niekt\u00f3rzy wydostali si\u0119 ze stolicy i zostali zmuszeni do dalszego ukrywania si\u0119. Pewna ich liczba, korzystaj\u0105c ze sfa\u0142szowanych dokument\u00f3w, trafi\u0142a do obozu przej\u015bciowego w Pruszkowie (Dulag 121). Cz\u0119\u015b\u0107 os\u00f3b zdecydowa\u0142a si\u0119 pozosta\u0107 w mie\u015bcie i ukrywa\u0107 w opuszczonych domach. Wielu z tych \u201ewarszawskich Robinson\u00f3w\u201d nie doczeka\u0142o wyzwolenia Warszawy.<\/span><\/p>\n

Na cmentarzu \u017cydowskim w Warszawie przy ul. Okopowej znajduje si\u0119 kilkana\u015bcie nagrobk\u00f3w \u017co\u0142nierzy, bior\u0105cych udzia\u0142 w Powstaniu Warszawskim w 1944 r. Pochowano tu mi\u0119dzy innymi: Blim\u0119 Mykanowsk\u0105, Halin\u0119 Kahan, Franciszka Grynbauma, Boles\u0142awa Kejlina, Leonarda Kimnama, Jakuba \u017byto i Boles\u0142awa Szenfelda. \u017bydowskie nazwiska mo\u017cna znale\u017a\u0107 tak\u017ce w kwaterze powsta\u0144czej na Cmentarzu Wojskowym w Warszawie oraz na Murze Pami\u0119ci w Muzeum Powstania Warszawskiego. Lista \u017cydowskich bojownik\u00f3w Powstania Warszawskiego jest jednak zdecydowanie d\u0142u\u017csza. Wed\u0142ug r\u00f3\u017cnych szacunkowych danych, w powsta\u0144czych oddzia\u0142ach walczy\u0142o od kilkuset do oko\u0142o 3 tys. \u017byd\u00f3w. Ich dok\u0142adnej liczby nigdy nie uda si\u0119 ustali\u0107.<\/span><\/p>\n

\n

Na podstawie:
\n<\/em>Engelking B., Libionka D<\/strong>., \u017bydzi w powsta\u0144czej Warszawie, Warszawa 2009.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u017bydzi w Powstaniu Warszawskim Krzysztof Bielawski Latem 1944 r. na terenie Warszawy mog\u0142o znajdowa\u0107 si\u0119 kilkana\u015bcie tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich ukrywa\u0142a si\u0119, b\u0105d\u017a te\u017c mieszka\u0142a pod fa\u0142szyw\u0105 to\u017csamo\u015bci\u0105 po tzw. aryjskiej stronie miasta. Kilkaset os\u00f3b Niemcy przetrzymywali w obozie koncentracyjnym G\u0119si\u00f3wka oraz na Pawiaku. Po wybuchu Powstania Warszawskiego ukrywaj\u0105cy si\u0119 \u017bydzi stopniowo opuszczali swoje […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/72459"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=72459"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/72459\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":72468,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/72459\/revisions\/72468"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=72459"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=72459"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=72459"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}