{"id":72677,"date":"2019-08-26T17:09:22","date_gmt":"2019-08-26T15:09:22","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=72677"},"modified":"2019-08-21T18:07:13","modified_gmt":"2019-08-21T16:07:13","slug":"26-09-38","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=72677","title":{"rendered":"O solidarno\u015bci z ma\u0142ej litery pisanej"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>O solidarno\u015bci z ma\u0142ej litery pisanej<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Leszek Ko\u0142akowski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Agencja Gazeta<\/em><\/span><\/p>\n

17 lipca 2009 r. w Oksfordzie. Filozof, historyk filozofii. Zaczyna\u0142 jako zwolennik marksizmu, p\u00f3\u017aniej sta\u0142 si\u0119 jego krytykiem. Po marcu 1968 r., wyrzucony z Uniwersytetu Warszawskiego, opu\u015bci\u0142 Polsk\u0119. Wyk\u0142ada\u0142 m.in. na Yale, w Berkeley, Chicago czy Oksfordzie. Opublikowa\u0142 m.in.: \u201e\u015awiatopogl\u0105d i \u017cycie codzienne\u201d, \u201e\u015awiadomo\u015b\u0107 religijna i wi\u0119\u017a ko\u015bcielna\u201d, \u201eObecno\u015b\u0107 mitu\u201d, \u201eG\u0142\u00f3wne nurty marksizmu\u201d, \u201eJe\u015bli Boga nie ma…\u201d, \u201eMoje s\u0142uszne pogl\u0105dy na wszystko\u201d, \u201eMini wyk\u0142ady o maxi sprawach\u201d,\u00a0\u201eO co nas pytaj\u0105 wielcy filozofowie\u201d.<\/a><\/strong><\/span><\/i><\/span><\/p>\n

Tekst za zbiorem jego esej\u00f3w \u201eNiepewno\u015b\u0107 epoki demokracji\u201d, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 w 2014 r. nak\u0142adem Wydawnictwa Znak. Przek\u0142ad: Mieczys\u0142aw Gody\u0144, Ireneusz Kania, wyb\u00f3r i s\u0142owo wst\u0119pne Zbigniew Mentzel.<\/i><\/strong><\/p>\n

Solidarno\u015b\u0107 z\u00a0du\u017cej litery pisana to temat dla historyk\u00f3w; ona udaje jeszcze, \u017ce istnieje, \u017ce w\u00a0swojej w\u0105t\u0142ej postaci przechowuje ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 tamtej \u201eS\u201d, ale wszyscy wiedz\u0105, \u017ce ta ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 zosta\u0142a przerwana, i\u00a0wiemy dlaczego: \u201eS\u201d z\u00a0du\u017cej litery pisana zas\u0142ugiwa\u0142a na swoj\u0105 nazw\u0119, bo jej energia wywodzi\u0142a si\u0119 st\u0105d, \u017ce solidarni ze sob\u0105 byli ludzie, co j\u0105 tworzyli, \u017ce \u201es\u201d z\u00a0ma\u0142ej litery pisana dawa\u0142a jej moc, a\u00a0gdy si\u0119 sko\u0144czy\u0142a, obumar\u0142a tak\u017ce \u201eS\u201d z\u00a0du\u017cej litery pisana. Dlaczego za\u015b i\u00a0kiedy \u201es\u201d z\u00a0ma\u0142ej litery pisana rozpad\u0142a si\u0119 w\u00a0tym ruchu, to w\u0142a\u015bnie pytanie historyczne, przez wielu ludzi zreszt\u0105 roztrz\u0105sane.<\/span><\/p>\n

Teraz jednak o\u00a0t\u0119 drug\u0105 solidarno\u015b\u0107 mi chodzi, t\u0119 z\u00a0ma\u0142ej litery pisan\u0105. Zapytajmy \u2013 mo\u017cna zada\u0107 takie pytanie, nie sil\u0105c si\u0119 na definicj\u0119 solidarno\u015bci, poprzestaj\u0105c na potocznym rozumieniu \u2013 czy solidarno\u015b\u0107 jest cnot\u0105, czy jest dobrem. Spontaniczna odpowied\u017a twierdz\u0105ca mo\u017ce by\u0107 natychmiast zakwestionowana: c\u00f3\u017c powiedzie\u0107 o\u00a0solidarno\u015bci gangster\u00f3w, mafii, terroryst\u00f3w, jakiej\u015b zbrodniczej organizacji pa\u0144stwowej, na przyk\u0142ad esesman\u00f3w (SS)? Nie zaprzeczymy, \u017ce w\u00a0takich zbiorowo\u015bciach solidarno\u015b\u0107 mo\u017ce istnie\u0107.<\/span><\/p>\n

***<\/h2>\n

Na t\u0119 obiekcj\u0119 mo\u017cna bodaj tak odpowiedzie\u0107: tak, solidarno\u015b\u0107 mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 z\u0142ym celom, ale trudno chyba znale\u017a\u0107 cnoty jakie albo dobre idee i\u00a0zalecane ludzkie cechy, kt\u00f3rych nie mo\u017cna na z\u0142e u\u017cy\u0107, a\u00a0jednak nie wynika st\u0105d, \u017ce odr\u00f3\u017cnienie dobra i\u00a0z\u0142a jest bezprzedmiotowe czy niesensowne.<\/span><\/p>\n

Mo\u017cna z\u00a0has\u0142a mi\u0142o\u015bci bli\u017aniego i\u00a0mi\u0142o\u015bci do Boga sporz\u0105dzi\u0107 koktajl morderczy; mo\u017cna z\u00a0mi\u0142o\u015bci do jakiego\u015b cz\u0142owieka innego cz\u0142owieka u\u015bmierci\u0107 (jest to nawet godne uwagi pytanie: czy m\u0119\u017cczyzna, kt\u00f3ry \u017con\u0119 zabija, bo chce si\u0119 zej\u015b\u0107 z\u00a0inn\u0105 kobiet\u0105, kt\u00f3r\u0105 kocha, zabija z\u00a0mi\u0142o\u015bci?). Niech\u0119tnie tak powiemy, ale nie jest to powiedzenie absurdalne; prawdom\u00f3wno\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 na z\u0142e u\u017cyta, podobnie odwaga, podobnie r\u00f3\u017cne intelektualne zalety.<\/span><\/p>\n

Wolno te\u017c wierzy\u0107, \u017ce nawet w\u00a0zgromadzeniach ca\u0142kiem z\u0142u oddanych przechowuje si\u0119 jaki\u015b \u015blad zm\u0105cony czego\u015b dobrego. Solidarno\u015b\u0107 jest przecie\u017c we w\u0142a\u015bciwym sensie gotowo\u015bci\u0105 do bezinteresownego wsparcia i\u00a0pomocy tym, z\u00a0kt\u00f3rymi co\u015b nas \u0142\u0105czy?- mo\u017ce to by\u0107 rodzina lub plemi\u0119 albo nar\u00f3d, albo klasa spo\u0142eczna, albo zbiorowo\u015b\u0107 tego samego zawodu, albo ludzie w\u00a0tym samym miejscu pracuj\u0105cy, gdzie wytwarza si\u0119\u00a0\u201e<\/i>esprit de corps\u201d, albo kibice tej samej dru\u017cyny futbolowej, albo s\u0105siedzi. Ile rodzaj\u00f3w tych zbiorowo\u015bci, tyle oczywi\u015bcie r\u00f3\u017cnych wersji solidarno\u015bci: trwa\u0142e i\u00a0przej\u015bciowe, silne i\u00a0s\u0142abe, dla dobra i\u00a0z\u0142a.<\/span><\/p>\n

Powtarzam: chodzi o\u00a0gotowo\u015b\u0107 do bezinteresownego wsparcia \u2013 cho\u0107by wbrew w\u0142asnym interesom \u2013 tej zbiorowo\u015bci, z\u00a0kt\u00f3r\u0105 si\u0119 do solidarno\u015bci poczuwamy. Je\u015bli tylko strach podtrzymuje nasz\u0105 lojalno\u015b\u0107, o\u00a0solidarno\u015bci trudno m\u00f3wi\u0107, mo\u017cna za\u015b, gdy potrafimy okazywa\u0107 solidarno\u015b\u0107, bo czujemy i\u00a0wierzymy, \u017ce to s\u0142uszne.<\/span><\/p>\n

By\u0142y mafioso \u2013 na praworz\u0105dno\u015b\u0107 nawr\u00f3cony \u2013 wyja\u015bnia\u0142 w\u00a0s\u0105dzie, \u017ce korupcja nawet do mafii si\u0119 wkrad\u0142a, \u017ce mafia, niestety, to ju\u017c nie to, co kiedy\u015b. Terrorysta irlandzki albo palesty\u0144ski, kt\u00f3ry morduje przypadkowych ludzi, bo nale\u017c\u0105 do jakiej\u015b znienawidzonej przez niego zbiorowo\u015bci (s\u0105 na przyk\u0142ad protestantami albo \u017cydami), jest ponad wszelk\u0105 w\u0105tpliwo\u015b\u0107 nosicielem z\u0142a, z\u0142a bez ogranicze\u0144; skoro jednak got\u00f3w jest dobrowolnie ponie\u015b\u0107 \u015bmier\u0107 za sw\u00f3j wyczyn, jest solidarny, jak mniema, z\u00a0w\u0142asnym plemieniem, a\u00a0sama w\u00a0sobie solidarno\u015b\u0107 jest dobra, cho\u0107 mo\u017ce spotwornie\u0107 i\u00a0zwyrodnie\u0107 w\u00a0zbrodniczy fanatyzm.<\/span><\/p>\n

Czy\u017cby\u015bmy wi\u0119c powinni zawierzy\u0107 kwakrom i\u00a0m\u00f3wi\u0107 jak oni, \u017ce w\u00a0ka\u017cdym cz\u0142owieku jest co\u015b dobrego, jaka\u015b iskra bosko\u015bci, cho\u0107by przygaszona, ale niewygaszona ze szcz\u0119tem, \u017ce nikt nie\u00a0jest skorumpowany absolutnie, nieodwracalnie, cho\u0107by ten w\u0142a\u015bnie terrorysta morduj\u0105cy przypadkowych cywil\u00f3w, cho\u0107by oprawca pracuj\u0105cy dla jakiej\u015b w\u0142adzy tyra\u0144skiej, cho\u0107by despota krwawy? Z\u00a0trudem dajemy si\u0119 na tak\u0105 wiar\u0119 nawr\u00f3ci\u0107, zw\u0142aszcza gdy przywo\u0142ujemy na pami\u0119\u0107 liczne przyk\u0142ady ludzi, w\u00a0kt\u00f3rych poszukiwanie owej iskry bosko\u015bci wydaje si\u0119 zadaniem beznadziejnym.<\/span><\/p>\n

Ta kwakierska wiara o\u00a0tyle jednak godzi si\u0119 z\u00a0tradycj\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, o\u00a0ile ta tradycja g\u0142osi, \u017ce nic, co istnieje, nie mo\u017ce by\u0107 z\u0142e, jako \u017ce B\u00f3g jest jedynym Stw\u00f3rc\u0105, \u017ce nie ma z\u0142a w\u00a0bycie, a\u00a0z\u0142o moralne jest dzie\u0142em zepsutej woli ludzkiej czy diabelskiej. Ale czy wola mo\u017ce by\u0107 zepsuta absolutnie i\u00a0nieuleczalnie? Kto wierzy w\u00a0piek\u0142o wieczne, powinien chyba twierdz\u0105co na to pytanie odpowiedzie\u0107.<\/span><\/p>\n

Znamy jednakowo\u017c my\u015blicieli chrze\u015bcija\u0144skich, poczynaj\u0105c od niekt\u00f3rych Ojc\u00f3w wschodnich, kt\u00f3rzy s\u0105dzili, \u017ce ostatecznie odkupienie obejmie ca\u0142y \u015bwiat ludzki, a w\u00a0ko\u0144cu tak\u017ce szata\u0144ski, \u017ce kary nie s\u0105 wieczne, cho\u0107by najbardziej zas\u0142u\u017cone, i\u00a0\u017ce wszyscy kiedy\u015b dost\u0105pi\u0105 zbawienia. To prawda, \u017ce w\u00a0dziejach my\u015bli chrze\u015bcija\u0144skiej tylko niewielka mniejszo\u015b\u0107 tak my\u015bla\u0142a, wydaje si\u0119 jednak, \u017ce w\u00a0naszych czasach ta mniejszo\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 ca\u0142kiem istotna i\u00a0ro\u015bnie.<\/span><\/p>\n

Ale je\u015bli to uznamy, ow\u0105 obecno\u015b\u0107 czego\u015b dobrego czy iskry Bo\u017cej w\u00a0ka\u017cdej istocie ludzkiej, co by mia\u0142o st\u0105d wynika\u0107? Nie wynika przecie\u017c, \u017ce mamy ludzi za ich zbrodnie nie kara\u0107, nie pot\u0119pia\u0107, wyst\u0119pk\u00f3w ich nie ods\u0142ania\u0107. Nie, terroryst\u00f3w godz\u0105cych w\u00a0\u017cycie ca\u0142kiem przypadkowych ludzi trzeba, je\u015bli to wykonalne, zabija\u0107 albo pakowa\u0107 do wi\u0119zie\u0144 na d\u0142ugie lata. Wolno zabija\u0107 oprawc\u00f3w i\u00a0tyran\u00f3w, je\u015bli to wykonalne. Fakt, \u017ce niekt\u00f3rzy z\u00a0nich czy wielu z\u00a0nich wmawia\u0142o sobie, \u017ce ich zbrodnie nie s\u0105 zbrodniami, bo oni dzia\u0142aj\u0105 w\u00a0imi\u0119 solidarno\u015bci z\u00a0w\u0142asnym plemieniem, nie ma pod tym wzgl\u0119dem znaczenia.<\/span><\/p>\n

***<\/h2>\n

Jakie\u015b konsekwencje praktyczne wolno jednak wyci\u0105gn\u0105\u0107 z\u00a0tej wiary kwakierskiej. Wolno uzna\u0107, \u017ce nie nale\u017cy nigdy z\u00a0g\u00f3ry zak\u0142ada\u0107, \u017ce jakie\u015b wysi\u0142ki nauczycielskie s\u0105 beznadziejnie bezskuteczne. Nale\u017cy po prostu uzna\u0107, \u017ce wychowywanie ludzi, szczeg\u00f3lnie dzieci i\u00a0m\u0142odzie\u017cy, w\u00a0duchu solidarno\u015bci z\u00a0innymi, bez nienawi\u015bci i\u00a0fanatyzmu, mo\u017ce by\u0107 skuteczne; wynik mo\u017ce banalny i\u00a0ubogi, ale wa\u017cny.<\/span><\/p>\n

Solidarno\u015b\u0107 z\u00a0kim? Oto pytanie g\u0142\u00f3wne. Solidarno\u015b\u0107 z\u00a0ca\u0142ym rodzajem ludzkim, chocia\u017c g\u0142oszona\u00a0przez wielkie religie \u2013 chrze\u015bcija\u0144stwo<\/strong><\/span><\/a>\u00a0i\u00a0buddyzm nade\u00a0 wszystko \u2013 jest, przynajmniej w\u00a0odczuciu wielu z\u00a0nas, mo\u017ce wi\u0119kszo\u015bci, nieco abstrakcyjna; \u0142atwo i\u00a0nawet wygodnie wyznawa\u0107 t\u0119 wiar\u0119, ale jak j\u0105 praktycznie stosowa\u0107?<\/span><\/p>\n

Jest oczywi\u015bcie bez liku rozmaitych organizm\u00f3w mi\u0119dzynarodowych i\u00a0nadnarodowych, s\u0105 liczne instytucje i\u00a0ludzie pracuj\u0105cy \u2013 jakby si\u0119 wydawa\u0142o \u2013 nie dla wyr\u00f3\u017cnionych segment\u00f3w ludzko\u015bci, narod\u00f3w czy pa\u0144stw, ale dla ludzko\u015bci ca\u0142ej; wi\u0119kszo\u015b\u0107 z\u00a0nich to po prostu miejsca wsp\u00f3\u0142zawodnictwa albo negocjacji, nie solidarno\u015bci. Organizacja Narod\u00f3w Zjednoczonych nie jest buduj\u0105cym przyk\u0142adem, a\u00a0takie w\u00a0za\u0142o\u017ceniu szlachetne miejsce og\u00f3lnoludzkich spotka\u0144 jak igrzyska olimpijskie te\u017c ma\u0142o si\u0119 nadaje jako wz\u00f3r chwalebny.<\/span><\/p>\n

Pojedynczy ludzie czy ma\u0142e zbiorowo\u015bci rzadko mog\u0105 z\u00a0pe\u0142nym przekonaniem twierdzi\u0107, \u017ce \u201es\u0142u\u017c\u0105 ludzko\u015bci\u201d. Najlepszymi wzorami s\u0105 zapewne dobrowolne zrzeszenia, jak M\u00e9decins Sans Fronti?res, lekarze i\u00a0piel\u0119gniarki \u015bpiesz\u0105cy z\u00a0pomoc\u0105 do ludzi najbardziej cierpi\u0105cych, upo\u015bledzonych i\u00a0bezradnych w\u00a0r\u00f3\u017cnych k\u0105tach \u015bwiata; r\u00f3wnie\u017c misjonarze id\u0105cy do d\u017cungli albo do najokropniejszych o\u015brodk\u00f3w miejskiej n\u0119dzy, ale nie tylko, by ludzi do swego Ko\u015bcio\u0142a przygarn\u0105\u0107, ale by nie\u015b\u0107 im nadziej\u0119, pocieszenie i\u00a0pomoc.<\/span><\/p>\n

To s\u0105 przyk\u0142ady solidarno\u015bci osadzonej na idei. Jednak\u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 przyk\u0142ad\u00f3w ma inny charakter. Zdaje si\u0119, \u017ce najsilniejsze wi\u0119zy solidarno\u015bci widzimy tam, gdzie jest ona spontanicznie wymierzona przeciwko dobrze okre\u015blonemu przeciwnikowi czy wrogowi \u2013 plemienna, narodowa, klasowa. W\u00a0tych przypadkach mamy oczywi\u015bcie do czynienia z\u00a0jakim\u015b interesem zbiorowym: nar\u00f3d, kt\u00f3ry musi stawi\u0107 czo\u0142o agresji; robotnicy, ch\u0142opi czy inaczej okre\u015blone warstwy upo\u015bledzone, kt\u00f3re organizuj\u0105 si\u0119 w\u00a0walce o\u00a0lepsze warunki \u017cycia oraz wi\u0119kszy dost\u0119p do d\u00f3br, w\u00a0ich os\u0105dzie, a\u00a0nieraz naprawd\u0119 wedle regu\u0142 sprawiedliwo\u015bci, \u017ale rozdzielonych.<\/span><\/p>\n

Mo\u017cna by tu wysun\u0105\u0107 obiekcj\u0119: m\u00f3wili\u015bmy z\u00a0pocz\u0105tku o\u00a0solidarno\u015bci jako gotowo\u015bci do pomocy bezinteresownej, teraz jednak podajemy przyk\u0142ady wi\u0119zi opartej na\u00a0interesie zbiorowym, kt\u00f3ry jest zarazem interesem ka\u017cdego poszczeg\u00f3lnego cz\u0142onka zbiorowo\u015bci. Nale\u017cy jednak poczyni\u0107 tu zastrze\u017cenie: ruchy spo\u0142eczne oparte na kolektywnych roszczeniach z\u00a0regu\u0142y wytwarzaj\u0105, a w\u00a0ka\u017cdym razie wytwarza\u0142y, os\u0142ony ideowe \u2013 sprawiedliwo\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105, prawa pokrzywdzonych, r\u00f3wno\u015b\u0107, socjalizm \u2013 kt\u00f3re przeobra\u017ca\u0142y motywacje interesowne w\u00a0patos walki o\u00a0najwa\u017cniejsze ludzkie dobra i\u00a0przez to\u00a0cementowa\u0142y wi\u0119\u017a, jaka cz\u0119sto bywa\u0142a nadzwyczaj mocna, jak to by\u0142o kiedy\u015b w\u00a0ruchu komunistycznym, gdy jeszcze istnia\u0142, dawno temu, jako \u017cywa wiara uzdalniaj\u0105ca ludzi do po\u015bwi\u0119ce\u0144 i\u00a0wyrzecze\u0144, a\u00a0tak\u017ce do bezwzgl\u0119dno\u015bci i\u00a0okrucie\u0144stwa.<\/span><\/p>\n

By\u0107 mo\u017ce \u2013 cho\u0107 waha\u0142bym si\u0119 tak stanowczo twierdzi\u0107 \u2013 solidarno\u015b\u0107 jest najsilniejsza tam, gdzie tworzy j\u0105 wi\u0119\u017a negatywna, wrogo\u015b\u0107 do innego. Liczne chwalebne przyk\u0142ady ludzkiej solidarno\u015bci znamy z\u00a0przyk\u0142ad\u00f3w katastrof i\u00a0kl\u0119sk \u017cywio\u0142owych, gdzie sama natura jest wrogiem; s\u0105 to jednak objawy solidarno\u015bci chwilowej; ale i\u00a0takie sytuacje nie zawsze s\u0105 buduj\u0105ce \u2013 ton\u0105cy mog\u0105 sobie wydziera\u0107 ko\u0142a ratunkowe.<\/span><\/p>\n

W\u00a0warunkach najokropniejszego ucisku przez ludzi stworzonego r\u00f3\u017cnie bywa: ci, kt\u00f3rzy prze\u017cyli horror oboz\u00f3w koncentracyjnych, przekazali nam zar\u00f3wno przyk\u0142ady zwierz\u0119cej walki o\u00a0przetrwanie kosztem wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017ani\u00f3w, jak te\u017c niez\u0142omnej solidarno\u015bci; te pierwsze s\u0105 bodaj liczniejsze. Nic w\u00a0tym dziwnego, sam instynkt mo\u017ce wystarczy\u0107, by matka po\u015bwi\u0119ca\u0142a \u017cycie dla swojego dziecka, ale pewnie rzadko wystarcza, gdy chodzi o\u00a0drugiego cz\u0142owieka, z\u00a0kt\u00f3rym los zetkn\u0105\u0142 nas przez przypadek; tu potrzebna jest nadzwyczaj intensywna motywacja ideowa.<\/span><\/p>\n

W solidarno\u015bci plemiennej czy narodowej mamy zwykle dwie strony: poczucie wi\u0119zi ze swoimi, zdolno\u015b\u0107 do pomagania im i\u00a0po\u015bwi\u0119cania si\u0119 dla nich, a\u00a0tak\u017ce bardzo cz\u0119sto nienawi\u015b\u0107 do innego razem ze wszystkim, co mo\u017ce powodowa\u0107. Nie nale\u017cy twierdzi\u0107, rzecz jasna, \u017ce jest to prawo natury, \u017ce nie mo\u017cemy by\u0107 solidarni z\u00a0w\u0142asnym plemieniem inaczej ni\u017c przez nienawi\u015b\u0107 do plemion s\u0105siednich albo tylko wtedy, gdy jeste\u015bmy zagro\u017ceni. Nie, nie ma w\u00a0tym nic nieuchronnego, solidarno\u015b\u0107 plemienna mo\u017ce istnie\u0107 bez negatywnego t\u0142a, prawd\u0105 jest jednak, \u017ce to negatywne t\u0142o ogromnie j\u0105 wzmacnia.<\/span><\/p>\n

Zar\u00f3wno plemienne i\u00a0narodowe, jak te\u017c klasowe solidarno\u015bci w\u0142\u0105cza\u0142y, najcz\u0119\u015bciej w\u00a0swoich warstwach ideowych, poczucie ci\u0105g\u0142o\u015bci historycznej i\u00a0odwo\u0142ywa\u0142y si\u0119 do autorytetu historii. Historia \u2013 prawdziwa czy legendarna, to nie ma znaczenia \u2013 tworzy\u0142a te ramy ideowe, nawet je\u017celi, jak w\u00a0przypadku ruchu robotniczego, ideologia kaza\u0142a raczej patrze\u0107 w\u00a0przysz\u0142o\u015b\u0107 ni\u017c wstecz.<\/span><\/p>\n

Ideologia nie jest koniecznie potrzebna w\u00a0przypadku solidarno\u015bci dora\u017anych \u2013 g\u00f3rnicy mog\u0105 strajkowa\u0107, a\u00a0ch\u0142opi urz\u0105dza\u0107 niszczycielskie blokady dr\u00f3g bez \u017cadnej ideologii, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do zwyk\u0142ego poczucia bezpo\u015bredniego interesu \u2013 ale gdy solidarno\u015b\u0107 opiera si\u0119 na jakiej\u015b ideologii, kt\u00f3ra ma pretensje daleko si\u0119gaj\u0105ce, a\u00a0tym bardziej uniwersalne, odniesienie do historii jest nadzwyczaj wa\u017cne, a\u00a0cz\u0119sto niezb\u0119dne, jak w\u00a0przypadku ruch\u00f3w nacjonalistycznych.<\/span><\/p>\n

***<\/h2>\n

Widzimy jednak \u2013 takie przynajmniej odnosi wra\u017cenie nawet ma\u0142o uwa\u017cny obserwator europejskich konflikt\u00f3w politycznych \u2013 \u017ce \u015bwiadomo\u015b\u0107 historyczna i\u00a0potrzeba legitymizacji historycznej coraz mniejsz\u0105 maj\u0105 wag\u0119, nawet w\u00a0przypadku ma\u0142ych narod\u00f3w niemaj\u0105cych pa\u0144stwa odr\u0119bnego, u\u00a0kt\u00f3rych jednak ogniska separatyzm\u00f3w nie tylko nie gasn\u0105, ale coraz silniej gorzej\u0105, jakby na przek\u00f3r tak zwanej globalizacji \u015bwiata (Korsykanie, Baskowie, Katalo\u0144czycy, Szkoci, W\u0142osi z\u00a0Piemontu i\u00a0Lombardii i tak dalej).<\/span><\/p>\n

R\u00f3wnie\u017c w\u00a0Polsce \u2013 gdzie poczucie ci\u0105g\u0142o\u015bci historycznej i\u00a0walka o\u00a0utrzymanie tej ci\u0105g\u0142o\u015bci wa\u017cy\u0142y tak ogromnie na losach narodu i,\u00a0by\u0107 mo\u017ce, przyczyni\u0142y si\u0119 decyduj\u0105co do uchronienia go przed zag\u0142ad\u0105 \u2013 wiara w\u00a0histori\u0119 jako \u017ar\u00f3d\u0142o prawomocno\u015bci politycznej, jako wsparcie roszcze\u0144 ideowych, wydaje si\u0119 s\u0142abn\u0105\u0107. Sp\u00f3jrzmy na partie polityczne. Nawet dzieje najnowsze, przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 pami\u0119tane, dzieje PRL-u, ju\u017c w\u00a0ma\u0142ym stopniu s\u0105 zarzewiem politycznych nami\u0119tno\u015bci; nie wr\u00f3\u017c\u0119 wcale powodzenia partiom politycznym, kt\u00f3re licz\u0105 na to, \u017ce zdob\u0119d\u0105 poparcie i\u00a0zbuduj\u0105 swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 za pomoc\u0105 samych hase\u0142 antykomunistycznych i\u00a0oburzenia na komunizm. Nie, nie zdob\u0119d\u0105.<\/span><\/p>\n

Tym bardziej nie uda si\u0119 zbudowa\u0107 skutecznej ideologii wok\u00f3\u0142 ubeckich teczek. S\u0142ysza\u0142em wprawdzie, \u017ce istnieje w\u00a0Polsce partia monarchistyczna (wi\u0119c pewnie ku historii zwr\u00f3cona), ale s\u0105dz\u0119, \u017ce nie ma w\u00a0tym nic z\u0142ego, dzieci zawsze przecie\u017c lubi\u0142y bawi\u0107 si\u0119 w\u00a0kr\u00f3la i\u00a0nie ma powodu, by przesta\u0142y (pami\u0119tamy przecie\u017c t\u0119 zabaw\u0119: \u201eDzie\u0144 dobry, kr\u00f3lu lulu, dzie\u0144 dobry, dzieci \u015bmieci\u201d).<\/span><\/p>\n

Nie s\u0142ycha\u0107 na szcz\u0119\u015bcie, by jakie\u015b ruchy polityczne stawia\u0142y sobie za cel przywr\u00f3cenie wschodnich granic przedwojennej Polski. Ideologie mocarstwowe, okr\u0119cone wok\u00f3\u0142 historycznych praw i\u00a0roszcze\u0144, by\u0142y wcale silne w\u00a0Polsce mi\u0119dzywojennej, istnia\u0142a przecie\u017c nawet Liga Morska i\u00a0Kolonialna, kt\u00f3ra na serio wyobra\u017ca\u0142a sobie, \u017ce kto\u015b \u2013 nie wiadomo kto mianowicie i\u00a0dlaczego \u2013 podaruje Polsce jakie\u015b kolonie w\u00a0Afryce. Ka\u017cdy nar\u00f3d europejski ma w\u0142asn\u0105 swoist\u0105 odmian\u0119 narodowej g\u0142upoty, i\u00a0to by\u0142 jeden z\u00a0przejaw\u00f3w tej g\u0142upoty specyficznie polskiej.<\/span><\/p>\n

Nie wiem \u2013 a\u00a0chcia\u0142bym wiedzie\u0107 \u2013 czy uczniowie polskich gimnazj\u00f3w i\u00a0lice\u00f3w interesuj\u0105 si\u0119 prawdziwie histori\u0105 ponad to, czego potrzebuj\u0105, by szko\u0142\u0119 uko\u0144czy\u0107, czy wierz\u0105, \u017ce wiedza historyczna wzbogaca ich duchowo, czy potrafi\u0105 k\u0142\u00f3ci\u0107 si\u0119 o\u00a0ocen\u0119 historycznych wydarze\u0144. Nie wiem tego, ale przytocz\u0119 w\u00a0zwi\u0105zku z\u00a0tym ma\u0142\u0105 anegdot\u0119: opowiada\u0142a mi znajoma, \u017ce przy jakiej\u015b okazji zapyta\u0142a swoj\u0105 c\u00f3rk\u0119, panienk\u0119 pi\u0119tnastoletni\u0105, czy s\u0142ysza\u0142a kiedy nazwisko\u00a0Lenin, a\u00a0panienka powiedzia\u0142a: \u201eOczywi\u015bcie, przecie\u017c to jeden z\u00a0Beatles\u00f3w\u201d.<\/span><\/p>\n

Chodzi mi o\u00a0to, \u017ce ub\u00f3stwienie historii i\u00a0niezachwiane zaufanie do jej mniemanych werdykt\u00f3w mo\u017ce nas og\u0142upia\u0107, daje si\u0119 te\u017c \u0142atwo eksploatowa\u0107 jako podstawa ideologii szowinistycznych. Ale lekcewa\u017cenie historycznej ci\u0105g\u0142o\u015bci, niezdolno\u015b\u0107 do tego, by ceni\u0107 sobie tradycj\u0119 jako tradycj\u0119 \u2013 ceni\u0107 sobie, cho\u0107 nie mamy z\u00a0tego zarobku \u2013 jest r\u00f3wnie\u017c niebezpieczne, chocia\u017c inaczej. Poczucie obecno\u015bci naszej w\u00a0historycznym czasie, nawarstwieniach tradycji, jest, jak si\u0119 zdaje, konieczne, by\u015bmy umieli nie tylko w\u0142asn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 okre\u015bla\u0107, wiedzie\u0107, kim jeste\u015bmy, ale jest te\u017c konieczne, by\u015bmy umieli \u017cy\u0107 w\u00a0solidarno\u015bci z\u00a0innymi, to znaczy, by istnia\u0142a solidarno\u015b\u0107 ludzka inna ni\u017c tylko utylitarna i\u00a0bezpo\u015brednia. Solidarno\u015b\u0107 jako skupianie si\u0142 dla obrony wyra\u017anych interes\u00f3w zbiorowych nie wymaga \u017cadnych odniesie\u0144 do historii, wymaga jednak ta solidarno\u015b\u0107, kt\u00f3ra odwo\u0142uje si\u0119 do \u015bwiadomo\u015bci wsp\u00f3lnego losu ludzkiego.<\/span><\/p>\n

\u0141atwo powiedzie\u0107: \u201eGdyby\u015bmy czcili bez zastrze\u017ce\u0144 tradycj\u0119 jako tak\u0105, wierzyliby\u015bmy do dzi\u015b, \u017ce Ziemia jest p\u0142aska\u201d; to prawda, ale gdyby\u015bmy gardzili tradycj\u0105 bez zastrze\u017ce\u0144, \u017cyliby\u015bmy poza kultur\u0105. Nie tylko religia \u017cyje dzi\u0119ki tradycji, dzi\u0119ki tradycji \u017cyje odr\u00f3\u017cnianie z\u0142a od dobra i\u00a0wszystkie regu\u0142y nieutylitarne \u017cycia; nie tylko sztuki s\u0105 dzi\u0119ki niej mo\u017cliwe, ale i\u00a0ten rozum, dzi\u0119ki kt\u00f3remu dowiedzieli\u015bmy si\u0119, \u017ce Ziemia nie jest p\u0142aska: i\u00a0on nie m\u00f3g\u0142 by\u0142 si\u0119 rozwin\u0105\u0107 bez si\u0142y tradycji, kt\u00f3rej musia\u0142 tak\u017ce si\u0119 opiera\u0107. Rozum, jak to cz\u0119sto zauwa\u017cano, nie mo\u017ce sam siebie ufundowa\u0107, zawsze mo\u017ce by\u0107 kwestionowana jego prawomocno\u015b\u0107, zawsze mo\u017cna pyta\u0107 o\u00a0to, gdzie s\u0105 jej \u017ar\u00f3d\u0142a.<\/span><\/p>\n

Kultura ro\u015bnie na glebie tradycji, ale by \u017cy\u0142a, musi te\u017c tradycj\u0119 kwestionowa\u0107. Pozwol\u0119 sobie zacytowa\u0107 samego siebie sprzed wielu lat: gdyby ludzie nie buntowali si\u0119 nieustannie przeciwko tradycji, \u017cyliby\u015bmy nadal w\u00a0jaskiniach; je\u015bliby bunt przeciw tradycji sta\u0142 si\u0119 kiedy\u015b totalny, b\u0119dziemy znowu \u017cyli w\u00a0jaskiniach.<\/span><\/p>\n

Od kiedy gospodarka rynkowa, czyli kapitalizm, j\u0119\u0142a ogarnia\u0107 Europ\u0119 i\u00a0jej przycz\u00f3\u0142ki, rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 biadania nad upadkiem duchowym cz\u0142owieka i\u00a0zanikiem wi\u0119zi ludzkich, innych ani\u017celi te, kt\u00f3rymi pieni\u0105dz rz\u0105dzi; europejska kultura romantyczna unosi\u0142a w\u00a0r\u00f3\u017cnych wersjach te niepokoje. By\u0142o ich wiele w\u00a0ruchach anarchistycznych, w\u00a0powie\u015bci XIX-wiecznej.<\/span><\/p>\n

Biadania te nie usta\u0142y nigdy i\u00a0mo\u017cemy je ci\u0105gle s\u0142ysze\u0107; nie zatrzyma\u0142y one triumfalnego pochodu kapitalizmu przez \u015bwiat i\u00a0nie zatrzymaj\u0105 go w\u00a0naszych czasach. Ale by\u0142o w\u00a0nich co\u015b \u017cywotnie potrzebnego. Kiedy zauwa\u017camy obumieranie tradycyjnych wsp\u00f3lnot i\u00a0tradycyjnych solidarno\u015bci, musimy si\u0119 niepokoi\u0107. Tradycyjna wsp\u00f3lnota, jak\u0105 by\u0142a wie\u015b, nieodwo\u0142alnie wkroczy\u0142a na drog\u0119 ku zag\u0142adzie. Istnieje oczywi\u015bcie wsp\u00f3lnota rodzinna, ale i\u00a0ona marnieje; sama instytucja domu rodzinnego, wielopokoleniowa rodzina tak\u017ce chyli si\u0119 ku upadkowi. Lamenty na ten temat, cho\u0107 uzasadnione, nie pomagaj\u0105.<\/span><\/p>\n

***<\/h2>\n

Wracamy tedy do sprawy solidarno\u015bci jako sprawy og\u00f3lnoludzkiej. Idea powszechnego braterstwa przy\u015bwieca\u0142a nam od wiek\u00f3w i\u00a0nios\u0142a zar\u00f3wno pi\u0119kn\u0105 obietnic\u0119, jak z\u0142owrog\u0105 gro\u017ab\u0119. Gro\u017aba polega\u0142a na tym \u2013 o\u00a0czym wielu pisa\u0142o, nieraz i\u00a0ja sam \u2013 \u017ce utopia powszechnego braterstwa \u0142atwo rodzi pokus\u0119, by wypracowa\u0107 technik\u0119 instytucjonalnego ustanowienia owego \u015bwiata przyja\u017ani braterskiej, a\u00a0og\u00f3lnoludzkie braterstwo ustanowione instytucjonalnie, a\u00a0wi\u0119c przymusem, nieuchronnie jest w\u0142asn\u0105 karykatur\u0105, obozem koncentracyjnym. Komunizm by\u0142 przecie\u017c tym: instytucjonalizacj\u0105 ludzkiej solidarno\u015bci \u015brodkami przemocy, i\u00a0nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 czym innym, ni\u017c by\u0142?- jego historyczny korze\u0144 stanowi\u0142o przecie\u017c marzenie o\u00a0\u015bwiecie, gdzie solidarno\u015b\u0107 i\u00a0pomoc wzajemna b\u0119d\u0105 panowa\u0107 w\u00a0ludzkich spo\u0142eczno\u015bciach.<\/span><\/p>\n

Je\u015bli pomin\u0105\u0107 fantazje plato\u0144skie, gdzie klasa rz\u0105dz\u0105ca w\u00a0pa\u0144stwie idealnym mia\u0142a \u017cy\u0107 bez w\u0142asno\u015bci prywatnej, komunizm ustanowili chyba aposto\u0142owie Jezusa, kt\u00f3rzy, jak czytamy, wszystko mieli wsp\u00f3lne. Komunizm, kt\u00f3ry zgodnie z\u00a0doktryn\u0105 Marksa definiuje si\u0119 jako zniesienie w\u0142asno\u015bci prywatnej, jest w\u00a0rzeczy samej wynalazkiem doskona\u0142ym, pod warunkiem \u017ce jest dobrowolny (albo, jak nieraz zauwa\u017cono, dobry jest dla aposto\u0142\u00f3w, w\u00a0og\u00f3lno\u015bci dla \u015bwi\u0119tych, ale \u015bwi\u0119tych w\u015br\u00f3d nas nie ma wielu).<\/span><\/p>\n

Niewielkie wsp\u00f3lnoty, gdzie w\u0142asno\u015b\u0107 jest zbiorowa, istnia\u0142y rzeczywi\u015bcie i\u00a0istniej\u0105 (przyk\u0142adem s\u0105 zakony \u017cebracze, kibuce), i\u00a0na pewno okazuj\u0105 co\u015b dobrego, do czego ludzie, niekt\u00f3rzy ludzie, s\u0105 zdolni, nie ma jednak powod\u00f3w, by wierzy\u0107, \u017ce mo\u017cna rozszerzy\u0107 zasady tych ma\u0142ych wsp\u00f3lnot tak, aby ogarn\u0119\u0142y ludzko\u015b\u0107 \u2013 s\u0105 natomiast liczne powody, by wierzy\u0107, \u017ce jest to niemo\u017cliwe.<\/span><\/p>\n

W\u0142asno\u015b\u0107 prywatna w\u00a0naszym \u015bwiecie jest nieodzowna nie tylko dla rozwoju gospodarczego, ale tak\u017ce dla utrzymania fundamentalnych d\u00f3br ludzkich, bez kt\u00f3rych \u017cy\u0107 trudno, a\u00a0kt\u00f3re s\u0105 zwi\u0105zane z\u00a0wolno\u015bci\u0105. Jest nadzwyczajnie wa\u017cne dla zno\u015bnego \u017cycia zbiorowego, by by\u0142y wyra\u017ane, dobrze okre\u015blone regu\u0142y prawne, kt\u00f3re m\u00f3wi\u0105 o\u00a0tym, jakie s\u0105 legalne formy, w\u00a0kt\u00f3rych w\u0142asno\u015b\u0107 jest nabywana, przekazywana, wymieniana i\u00a0tracona. S\u0142awny ekonomista peruwia\u0144ski Hernando de Soto dowodzi, \u017ce gigantyczna korupcja i\u00a0biurokracja, kt\u00f3rymi prze\u017carte s\u0105 r\u00f3\u017cne kraje Ameryki \u0141aci\u0144skiej, ma za g\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyn\u0119 niejasno\u015b\u0107 i\u00a0zagmatwanie spraw w\u0142asno\u015bci w\u00a0tych krajach.<\/span><\/p>\n

Lecz i w\u00a0tym punkcie potrzebne jest zastrze\u017cenie: st\u0105d, \u017ce niepodobna przerobi\u0107 ludzko\u015bci na wz\u00f3r aposto\u0142\u00f3w Jezusa, \u017ce agresja, chciwo\u015b\u0107, \u017c\u0105dza w\u0142adzy i\u00a0okrucie\u0144stwo towarzyszy\u0142y rodzajowi ludzkiemu, od kiedy znamy jego dzieje, i, wolno rozs\u0105dnie przypuszcza\u0107, b\u0119d\u0105 mu towarzyszy\u0142y nadal, nie wynika, by wszystkie wysi\u0142ki, \u017ceby ide\u0119 solidarno\u015bci ludzkiej krzewi\u0107, s\u0105 beznadziejne i\u00a0naiwne. Pr\u00f3by utopii przemoc\u0105 zaprowadzonej ko\u0144cz\u0105 si\u0119 w\u00a0rzeczy samej gu\u0142agiem, ale g\u0142oszenie dobrych wzor\u00f3w nie jest wcale bezskuteczne.<\/span><\/p>\n

Od dawna s\u0142ycha\u0107 wsz\u0119dzie narzekania na ogromne nasycenie program\u00f3w telewizyjnych i\u00a0film\u00f3w obrazami przemocy. C\u00f3\u017c \u2013 powiadaj\u0105 nam czasem \u2013 tego chc\u0105 widzowie, to si\u0119 podoba, to ekscytuje, gdyby ludzie uwa\u017cali te obrazy za odpychaj\u0105ce, nie robi\u0142oby si\u0119 takich film\u00f3w, a\u00a0zreszt\u0105 nikogo si\u0119 przecie\u017c nie zmusza do ich ogl\u0105dania.<\/span><\/p>\n

Ten argument nie jest bezzasadny, ale sprawy nie wyczerpuje; tak, lubimy ogl\u0105da\u0107 sceny przemocy na ekranie, gdy sami siedzimy bezpiecznie w\u00a0fotelu we w\u0142asnym pokoju, ten kontrast zapewne zwi\u0119ksza psychologicznie korzystne poczucie bezpiecze\u0144stwa. Jednak\u017ce argument g\u0142osz\u0105cy, \u017ce ludzie oczekuj\u0105 takiej w\u0142a\u015bnie, a\u00a0nie innej sztuki filmowej, pomija fakt, \u017ce mamy tu do czynienia z\u00a0dodatnim sprz\u0119\u017ceniem zwrotnym; dajemy ludziom taki pokarm duchowy i\u00a0przez to sprawiamy, \u017ce jest to pokarm po\u017c\u0105dany; ostatecznie jest to wynik podobny jak w\u00a0przypadku narkotyk\u00f3w; je\u015bli od wczesnej m\u0142odo\u015bci karmi\u0105 nas narkotykami, sk\u0142onni jeste\u015bmy uwa\u017ca\u0107 je za naturaln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u017cycia. Jest to prawo pierwszego kroku.<\/span><\/p>\n

Zapewne trzeba za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce tkwi w\u00a0naszym ustroju potencjalnie co\u015b, co sprawia, \u017ce mo\u017cemy narkotyki lubi\u0107; ale ten, kto nie bra\u0142 ich od m\u0142odo\u015bci i\u00a0nie znajduje w\u00a0nich nic mi\u0142ego, nie jest przecie\u017c potworem ani dewiantem. Producenci narkotyk\u00f3w mog\u0105 te\u017c powiedzie\u0107: popyt stwarza poda\u017c, gdyby\u015bcie nie chcieli ich bra\u0107, nie by\u0142oby handlarzy narkotyk\u00f3w z\u00a0ich niebotycznymi zyskami, nie by\u0142oby producent\u00f3w, nie by\u0142oby wojen gang\u00f3w ani mord\u00f3w, a\u00a0wreszcie nie by\u0142oby tych niezliczonych narkoman\u00f3w, kt\u00f3rzy gin\u0105 albo \u017cycie sobie rujnuj\u0105 wskutek na\u0142ogu.<\/span><\/p>\n

Tak, gdyby nie by\u0142o popytu, nie by\u0142oby poda\u017cy, to prawda, ale poda\u017c te\u017c umie sobie stwarza\u0107 popyt, widzimy to codziennie. Z\u00a0pewno\u015bci\u0105 gdy widzimy na filmie ludzi spokojnie pracuj\u0105cych w\u00a0biurze lub w\u00a0fabryce albo dzieci beztrosko ucz\u0105ce si\u0119 w\u00a0szkole, mo\u017ce nam to si\u0119 wydawa\u0107 nudne w\u00a0odr\u00f3\u017cnieniu od scen, gdzie s\u0105 mordy, gwa\u0142ty i\u00a0tortury.<\/span><\/p>\n

Jak\u017ce zatem: czy mamy za\u0142o\u017cy\u0107 po prostu, \u017ce dobro jest nudne, a\u00a0z\u0142o ciekawe? Mo\u017ce tak jest, mo\u017ce warto zastanowi\u0107 si\u0119 nad tym, dlaczego tak jest, mo\u017ce to nas doprowadzi\u0107 do grzechu pierworodnego i\u00a0diab\u0142a, ale poprzesta\u0107 na takiej teorii to uzna\u0107 nie tylko, \u017ce z\u0142o jest w\u00a0wi\u0119kszo\u015bci nieuleczalne, ale ponadto \u017ce sprzeciw wobec z\u0142a jest z\u00a0natury rzeczy bezskuteczny, a\u00a0st\u0105d nasuwa si\u0119 absurdalna konkluzja, \u017ce nieuchronne jest ka\u017cde z\u0142o poszczeg\u00f3lne.<\/span><\/p>\n

Na zako\u0144czenie wracam do pocz\u0105tku. Solidarno\u015b\u0107 w\u00a0z\u0142ym, solidarno\u015b\u0107 gangster\u00f3w lub mafii tym si\u0119 odznacza, \u017ce jest motywowana ich politycznymi marzeniami. Solidarno\u015b\u0107 w\u00a0dobrym ma inn\u0105 form\u0119 duchow\u0105: nie wymaga \u017cadnego okre\u015blonego celu, jest\u00a0albo dyspozycj\u0105, gotowo\u015bci\u0105 do bezinteresownej pomocy bli\u017anim, albo samym aktem tej pomocy, nie wymaga te\u017c koniecznie teorii, a\u00a0wystarcza samo prze\u015bwiadczenie, \u017ce drugi cz\u0142owiek jest tak samo cz\u0142owiekiem jak ja.<\/span><\/p>\n

Z\u00a0pewno\u015bci\u0105 solidarno\u015b\u0107 nie mo\u017ce by\u0107 nakazem bezwarunkowym?- niepodobna unikn\u0105\u0107 walki mi\u0119dzy lud\u017ami i\u00a0uchyla\u0107 si\u0119 od udzia\u0142u w\u00a0tej walce, niepodobna te\u017c okazywa\u0107 solidarno\u015bci wzgl\u0119dem wszystkich. Wezwanie do solidarno\u015bci bez zr\u00f3\u017cnicowa\u0144 wydawa\u0107 si\u0119 musi has\u0142em pustym zar\u00f3wno dlatego, \u017ce interesy i\u00a0aspiracje ludzkie s\u0105 z\u00a0natury rzeczy sk\u0142\u00f3cone i\u00a0solidarno\u015b\u0107 z\u00a0jednym wyklucza solidarno\u015b\u0107 z\u00a0innym, jak i\u00a0dlatego, \u017ce\u00a0istnieje rzecz taka jak solidarno\u015b\u0107 w\u00a0z\u0142ym, a i\u00a0dlatego wreszcie,\u00a0\u017ce jest naturalne, i\u017c mamy bli\u017csze i\u00a0dalsze kr\u0119gi ludzkiego zainteresowania; gdy wojna si\u0119 toczy, nie mog\u0119 okazywa\u0107 solidarno\u015bci dla obu stron wojuj\u0105cych, nie mog\u0119 te\u017c brata\u0107 si\u0119 z\u00a0gwa\u0142cicielami, nie mog\u0119 opiekowa\u0107 si\u0119 wszystkimi, nie mog\u0119 wspiera\u0107 wszystkich dobrych spraw na \u015bwiecie.<\/span><\/p>\n

To wszystko wydaje si\u0119 oczywiste. Czy wi\u0119c nic nie zostaje dobrego z\u00a0tego s\u0142owa \u201esolidarno\u015b\u0107\u201d w\u00a0jego znaczeniu najog\u00f3lniejszym, bez restrykcji? Chyba jednak co\u015b zostaje: nie doktryna \u017cadna, ale w\u0142a\u015bnie moralne poczucie, \u017ce los ludzki jest jeden, \u017ce uczestniczy w\u00a0nim zar\u00f3wno \u00f3w handlarz narkotykami i\u00a0mafioso i\u00a0\u017ce\u00a0nie mo\u017cna z\u00a0g\u00f3ry przewidzie\u0107, w\u00a0jaki spos\u00f3b moje w\u0142asne przyczynki, jakkolwiek wydaj\u0105 si\u0119 nik\u0142e, mog\u0105 \u015bwiat odmieni\u0107;<\/strong><\/span><\/a>\u00a0podobnie ucz\u0105 nas, \u017ce nieznaczne zmiany w\u00a0jednym miejscu mog\u0105 powodowa\u0107 wielkie a\u00a0nieprzewidywalne skutki gdzie indziej. Pocieszamy si\u0119 wi\u0119c tym w\u0142a\u015bnie, \u017ce \u017cyjemy w\u00a0chaosie i\u00a0nie znamy z\u00a0g\u00f3ry wynik\u00f3w w\u0142asnych ruch\u00f3w, ale mo\u017cemy, a\u00a0nawet powinni\u015bmy wierzy\u0107, \u017ce ka\u017cdy z\u00a0nas jest \u015bwiata demiurgiem i\u00a0jako taki za los \u015bwiata odpowiada.<\/span><\/p>\n

2004<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

O solidarno\u015bci z ma\u0142ej litery pisanej Leszek Ko\u0142akowski Agencja Gazeta 17 lipca 2009 r. w Oksfordzie. Filozof, historyk filozofii. Zaczyna\u0142 jako zwolennik marksizmu, p\u00f3\u017aniej sta\u0142 si\u0119 jego krytykiem. Po marcu 1968 r., wyrzucony z Uniwersytetu Warszawskiego, opu\u015bci\u0142 Polsk\u0119. Wyk\u0142ada\u0142 m.in. na Yale, w Berkeley, Chicago czy Oksfordzie. Opublikowa\u0142 m.in.: \u201e\u015awiatopogl\u0105d i \u017cycie codzienne\u201d, \u201e\u015awiadomo\u015b\u0107 religijna […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/72677"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=72677"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/72677\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":72686,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/72677\/revisions\/72686"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=72677"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=72677"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=72677"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}