{"id":72816,"date":"2019-09-02T17:09:50","date_gmt":"2019-09-02T15:09:50","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=72816"},"modified":"2019-08-27T07:14:15","modified_gmt":"2019-08-27T05:14:15","slug":"02-09-40","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=72816","title":{"rendered":"POLANIM. Z POLSKI DO IZRAELA"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>POLANIM. Z POLSKI DO IZRAELA [Fragment ksi\u0105\u017cki]<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

REDAKCJA<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Fragment ok\u0142adki \u201ePolanim. Z Polski do Izraela”<\/em><\/span><\/p>\n

21 SIERPNIA UKAZA\u0141A\u00a0SI\u0118 KSI\u0104\u017bKA KAROLINY PRZEWROCKIEJ-ADERET \u201ePOLANIM. Z POLSKI DO IZRAELA\u201d. PONI\u017bEJ PREZENTUJEMY JEJ FRAGMENT. WI\u0118CEJ O KSI\u0104\u017bCE WE WRZE\u015aNIOWYM \u201eCHIDUSZU\u201d. \u201ePOLANIM\u201d B\u0118DZIE R\u00d3WNIE\u017b DO WYGRANIA W NASZYM JESIENNYM KONKURSIE [SZCZEG\u00d3\u0141Y WKR\u00d3TCE].<\/span><\/p>\n

LODZIJA<\/b><\/p>\n

Z Bulwaru Rothschilda, kieruj\u0105c si\u0119 w stron\u0119 placu Habima, skr\u0119camy w prawo w ulic\u0119 Nahmani. Po jednej i po drugiej stronie biel\u0105 si\u0119 kamienice, wzrok przyci\u0105gaj\u0105 proste linie fasad, miniaturowe ogr\u00f3dki, p\u00f3\u0142okr\u0105g\u0142e balkony, brzuchy krat os\u0142aniaj\u0105cych okna na parterze. Jest gor\u0105cy i duszny wiecz\u00f3r. Zapach perfum ci\u0105\u017cy nad pobliskimi knajpkami, w koronach palm, ci\u0119\u017ckich od daktyli, buszuj\u0105 nietoperze. Kto\u015b na kogo\u015b krzykn\u0105\u0142, kto\u015b zarzuci\u0142 par\u0119 trampek na przewody linii energetycznej. W \u015bmietniku po prawej bij\u0105 si\u0119 koty.<\/span><\/p>\n

Ni st\u0105d, ni zow\u0105d na wysoko\u015bci przecinaj\u0105cej Nahmani ulicy Goldberga wyrasta budynek inny od pozosta\u0142ych. Dwupi\u0119trowy, z szarej i czerwonej ceg\u0142y, ze spadzistym dachem, kompletnie nieprzystaj\u0105cy do bia\u0142ych willi wok\u00f3\u0142, do pogody ani do klimatu. Bo kt\u00f3\u017c tu k\u0142adzie spadziste dachy, wznosi domy z czerwonej ceg\u0142y, jakby to by\u0142a Europa, a nie \u015brodek pustynnego kraju? Ale budynek stoi, nie ma co do tego w\u0105tpliwo\u015bci. I wygl\u0105da jak efekt \u017cartu albo pomy\u0142ki.\u00a0<\/span><\/p>\n

Jakby usilnie chciano zaszczepi\u0107 przywieziony na statku kawa\u0142ek znajomego sk\u0105d\u015b widoku.<\/span><\/p>\n

Sara Guter:<\/span><\/p>\n

\u2013 M\u00f3j dziadek Benjamin Guter oznajmi\u0142 babci: \u201eSaro, jedziemy do Palestyny\u201d. A par\u0119 dni p\u00f3\u017aniej podpisa\u0142 ze wsp\u00f3lnikami kontrakt na budow\u0119 pierwszej fabryki w Tel Awiwie. By\u0142o ich czterech: Braun, Mozes, Guter i Danziger, wszyscy fabrykanci z \u0141odzi. I tak w 1924 roku powsta\u0142a Lodzija.<\/span><\/p>\n

Sara jest do rozmowy przygotowana. Wyk\u0142ada swoj\u0105 opowie\u015b\u0107 jak towar na lad\u0119. M\u00f3wi szybko, jakby wszystkie zdania czeka\u0142y w r\u00f3wnych szeregach, gotowe na wybrzmienie.<\/span><\/p>\n

\u2013 Wsp\u00f3lnicy ustalili, \u017ce ka\u017cdy z nich wy\u0142o\u017cy po sto tysi\u0119cy funt\u00f3w egipskich, za kt\u00f3re kupi\u0105 mi\u0119dzy innymi maszyny sprowadzone z Anglii i z Polski. \u017be wszyscy w r\u00f3\u017cnym czasie wyemigruj\u0105 do Palestyny i \u017ce ich fabryka zajmie si\u0119 wyrobem skarpetek i swetr\u00f3w. Umow\u0119 spisali w \u0141odzi przy ulicy Po\u0142udniowej (obecnie Rewolucji 1905 roku), w latach dwudziestych. Tyle wiemy, bo data jest nieczytelna.\u00a0<\/span><\/p>\n

Przedziwne, \u017ce w wieku 83 lat mo\u017cna \u017cy\u0107 w takim tempie. By um\u00f3wi\u0107 si\u0119 na rozmow\u0119 z Sar\u0105, nale\u017cy do niej zadzwoni\u0107 trzy tygodnie wcze\u015bniej, a potem jeszcze potwierdzi\u0107. Jej kalendarz wype\u0142niaj\u0105 spotkania, wyk\u0142ady, wyloty, co chwila przyje\u017cd\u017ca kto\u015b z kamer\u0105 lub dyktafonem. Sara korzysta przy tym z najnowszych technologii, u\u017cywa smartfona, obs\u0142uguje rodzinn\u0105 stron\u0119 internetow\u0105, wysy\u0142a zdj\u0119cia przez Jumbo Mail. Nietypowo jak na mieszkank\u0119 domu spokojnej staro\u015bci Ahuzat Poleg opodal Netanii, gdzie \u017cycie powinno ju\u017c zwalnia\u0107. Ale u Sary i jej m\u0119\u017ca Uziego Davidsona z jakiego\u015b powodu nie chce.<\/span><\/p>\n

To nie jest tak, \u017ce je sobie wybra\u0142a. Kto \u017cyczy\u0142by sobie ekscytuj\u0105cego \u017cycia, je\u015bli mia\u0142oby ono oznacza\u0107 zgod\u0119 na chwile wype\u0142nione \u015bmiertelnym strachem? Nie ona. Na przyk\u0142ad w lipcu 1976 roku nie wsiad\u0142aby do samolotu, gdyby wiedzia\u0142a, \u017ce za kilka godzin zostanie porwany. \u017be przez kilka dni ona, jej m\u0105\u017c i dw\u00f3jka dzieci b\u0119d\u0105 przetrzymywani na lotnisku w Ugandzie, a nast\u0119pnie odbici z r\u0105k porywaczy w tajnej operacji izraelskiego wojska i Mosadu, kt\u00f3ra przejdzie do historii pod nazw\u0105 Operacja Entebbe. Nikt nie chcia\u0142by nara\u017ca\u0107 na takie do\u015bwiadczenie swoich najbli\u017cszych, nawet je\u015bli wiele lat p\u00f3\u017aniej mia\u0142by sta\u0107 si\u0119 z tego powodu bohaterem telewizyjnych talk-show. A wiele lat p\u00f3\u017aniej napisa\u0107 o tym ksi\u0105\u017ck\u0119.<\/span><\/p>\n

Nie, wr\u0119cz przeciwnie. Sara pami\u0119ta czasy sprzed powstania pa\u0144stwa Izrael, gdy by\u0142a m\u0142oda. Dorasta\u0142a w grupach m\u0142odzie\u017cowych, marzenia by\u0142y proste: zamieszka\u0107 w kibucu, potem wst\u0105pi\u0107 do Hagany czy Palmachu. I nawet p\u00f3\u017aniejsze, gdy pracowa\u0142a spokojnie jako sekretarka zarz\u0105du izraelskiej firmy energetycznej i nie wiedzia\u0142a jeszcze, co j\u0105 spotka. Nie interesowa\u0142y jej nawet rodzinne fabrykanckie historie. Ani Lodzija, ani dziadek, ani polskie korzenie.\u00a0<\/span><\/p>\n

I wtedy nast\u0105pi\u0142 zwrot akcji. W archiwum Lodzii znalaz\u0142a dokumenty za\u0142o\u017cycielskie fabryki przy ulicy Nahmani. Sygnowane przez dziadka Gutera nie pozostawia\u0142y w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce zarz\u0105dza\u0142 niema\u0142ym maj\u0105tkiem. Zacz\u0119\u0142a sobie przypomina\u0107 historie, kt\u00f3re przypadkiem s\u0142ysza\u0142a w dzieci\u0144stwie. O fabryce skarpetek, o wsp\u00f3lnikach, o problemach finansowych. Pobieg\u0142a na Nahmani, gdzie na pr\u00f3\u017cno szuka\u0142a wok\u00f3\u0142 budynku informacji. Zacz\u0119\u0142a pyta\u0107 ludzi, zajrza\u0142a do internetu.\u00a0<\/span><\/p>\n

Sara:<\/span><\/p>\n

\u2013 Zdziwi\u0142am si\u0119. W Wikipedii napisano, \u017ce fabryk\u0119 za\u0142o\u017cy\u0142 kto\u015b inny. Spotyka\u0142am si\u0119 z dziennikarzami i pyta\u0142am: znacie jej histori\u0119? A oni, \u017ce nie wiedz\u0105 dok\u0142adnie. Pomy\u015bla\u0142am, \u017ce d\u0142u\u017cej tak nie mo\u017ce by\u0107. I \u017ce na emeryturze po\u015bwi\u0119c\u0119 si\u0119 opowiadaniu ludziom historii Lodzii, dziadka Gutera i jego wsp\u00f3lnik\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\u2013 Tak, jestem z Polski. Nie, urodzi\u0142am si\u0119 ju\u017c w Palestynie, ale pochodz\u0119 z dw\u00f3ch szanowanych \u0142\u00f3dzkich rodzin: Guter\u00f3w ze strony ojca, Maliniak\u00f3w ze strony matki. Maliniak mia\u0142 fabryk\u0119 dykt Gemal przy Naftowej. \u2013 Sara by\u0142a tam niedawno. Budynek stoi pusty, wisi tabliczka \u201eZakaz palenia\u201d. \u2013 By\u0142 religijny, mia\u0142 siedmioro dzieci, mieszkanie w pi\u0119knej kamienicy przy Zak\u0105tnej 13, z balkonami przemienianymi jesieni\u0105 w kuczki. Dziadek Guter by\u0142 zagorza\u0142ym syjonist\u0105. Z miejsca zakocha\u0142 si\u0119 w Herzlu i je\u017adzi\u0142 za nim z wyst\u0105pienia na wyst\u0105pienie. Szybko da\u0142 si\u0119 przekona\u0107 do wyjazdu z Polski. Mia\u0142 w g\u0142owie wizj\u0119 i pomys\u0142, wiedzia\u0142, \u017ce w m\u0142odej Erec brakuje fabryk, a on w \u0141odzi zdoby\u0142 wiedz\u0119 i potencja\u0142, kt\u00f3ry mo\u017cna by\u0142o wykorzysta\u0107. Mia\u0142 tr\u00f3jk\u0119 dzieci. Najstarszy syn Josef, chaluc z prawdziwego zdarzenia, od dawna ju\u017c mieszka\u0142 w Palestynie.\u00a0<\/span><\/p>\n

Do Erec wyjechali jako pierwsi, we trzech: Benjamin Guter, Eliezer Braun i Jehuda Mozes. Pozostali wsp\u00f3lnicy: Meir Danziger, Ichak Schenferber i Mosze Brali\u0144ski mieli nadzorowa\u0107 budow\u0119 fabryki z \u0141odzi. Pami\u0119taj\u0105c o mie\u015bcie, kt\u00f3re ich wychowa\u0142o i wykszta\u0142ci\u0142o, postanowili nazwa\u0107 inwestycj\u0119 Lodzija. Nazwa wydawa\u0142a si\u0119 im oczywista.<\/span><\/p>\n

Guter chcia\u0142, by fabryka wygl\u0105da\u0142a jak te, kt\u00f3re zapami\u0119ta\u0142 z polskiego miasta. Wbrew dominuj\u0105cemu w owym czasie stylowi. Ba, wbrew zdrowemu rozs\u0105dkowi! Wie\u015b\u0107 nios\u0142a, \u017ce o miejsce pod budynek k\u0142\u00f3ci\u0142 si\u0119 za\u017carcie z burmistrzem Dizengoffem, kt\u00f3ry nie wyobra\u017ca\u0142 sobie fabryki skarpetek po\u015brodku powstaj\u0105cego miasta. Guter nie widzia\u0142 w tym problemu i grozi\u0142, \u017ce przeniesie inwestycj\u0119 do Hajfy.<\/span><\/p>\n

Postawi\u0142 na swoim.<\/span><\/p>\n

Projektem pierwszej telawiwskiej fabryki zaj\u0119\u0142a si\u0119 firma Berlin & Passovsky. Wykonawc\u0105 zlecenia, podobnie jak prywatnego domu Guter\u00f3w przy ulicy Ahad ha-Am, by\u0142 Arie Akiwa Weiss, inicjator \u201eloterii muszlowej\u201d, wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cyciel miasta, w\u00f3wczas szef Towarzystwa Budowlanego. I to w\u0142a\u015bnie jego nazwisko zapisa\u0142o si\u0119 w pami\u0119ci mieszka\u0144c\u00f3w jako za\u0142o\u017cyciela Lodzii.\u00a0<\/span><\/p>\n

Inwestycja by\u0142a gotowa w 1924 roku. W budynku umieszczono sze\u015b\u0107 maszyn do szycia i farbowania tkanin. Wok\u00f3\u0142 wzniesiono drewniane\u00a0crifim<\/i>, domki dla pracownik\u00f3w.\u00a0<\/span><\/p>\n

A\u017c do lat trzydziestych Lodzija by\u0142a najwi\u0119ksz\u0105 fabryk\u0105 w Erec, a jej nazwa sta\u0142a si\u0119 synonimem przemys\u0142u tekstylnego. Udowodni\u0142a, \u017ce przeniesienie \u017cydowskiego interesu z \u0141odzi do Palestyny mo\u017ce si\u0119 powie\u015b\u0107. O tym nieprawdopodobnym sukcesie m\u00f3wiono w kategoriach \u201esyjonistycznego aktu\u201d, bo w\u0142a\u015bnie powsta\u0142y pierwsze miejsca pracy dla mieszka\u0144c\u00f3w Tel Awiwu.\u00a0<\/span><\/p>\n

Z nagrania wywiadu z Chaj\u0105 Oriman, jedn\u0105 z najstarszych pracownic Lodzii, do kt\u00f3rego dotar\u0142a ekipa izraelskiego filmu dokumentalnego\u00a0The Red House<\/i>(Czerwony Dom):\u00a0<\/span><\/p>\n

\u2013 Wszyscy pierwsi pracownicy fabryki byli aszkenazyjczykami, m\u00f3wili w jidysz z silnym polskim akcentem. Otrzymanie pracy w tej fabryce by\u0142o du\u017cym osi\u0105gni\u0119ciem. Warunki by\u0142y trudne \u2013 nie dostawali\u015bmy \u017cadnych wakacji ani dni wolnych, nawet gdy byli\u015bmy chorzy. Podczas letnich upa\u0142\u00f3w musieli\u015bmy pracowa\u0107 w \u015brodku budynku bez wentylacji. By\u0142o tak gor\u0105co, \u017ce ludzie pracowali przy maszynach boso. Chodzi\u0142am tak z domu do fabryki [\u2026]. Ale nie by\u0142o w og\u00f3le strajk\u00f3w, bo to by\u0142a tak wielka rzecz, pracowa\u0107 w Lodzii.<\/span><\/p>\n

[\u2026]<\/span><\/p>\n

Sara:<\/span><\/p>\n

\u2013 Patrz\u0119 na zdj\u0119cia mamy z czas\u00f3w m\u0142odo\u015bci i wsz\u0119dzie te po\u0144czochy! Czy to zima, czy lato! Pami\u0119tam, \u017ce nasz dom by\u0142 pe\u0142en walizek i pude\u0142 na kapelusze, bo mama przyjecha\u0142a do Palestyny jak do Nowego Jorku, z futrami, koronkowymi sukienkami, kapeluszami i bi\u017cuteri\u0105. Tu \u017cycie by\u0142o proste, ale ona zawsze by\u0142a wielk\u0105 dam\u0105. Przesiadywa\u0142a w kawiarniach, du\u017co czyta\u0142a, stara\u0142a si\u0119 prowadzi\u0107 taki tryb \u017cycia, jak w \u0141odzi. Podobnie \u017cy\u0142o tu wiele europejskich kobiet.\u00a0<\/span><\/p>\n

Tak si\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142o, \u017ce to w\u0142a\u015bnie skarpetki i po\u0144czochy zagwarantowa\u0142y fabryce dobre imi\u0119. We wrze\u015bniu 1925 roku magazyn \u201eMischar we tasija\u201d (Handel i przemys\u0142) donosi\u0142: \u201eLodzija jest znakiem nowej ery w dziedzinie tekstyli\u00f3w. To do niej nale\u017cy ostatnie s\u0142owo w kwestii techniki. Mie\u015bci w sobie wszystko to, czego fabryka potrzebuje do szycia\u201d. Autor artyku\u0142u zwraca\u0142 uwag\u0119 na sprowadzone najnowocze\u015bniejsze maszyny. \u201e[\u2026] produkuj\u0105 teraz skarpetki, a w przysz\u0142o\u015bci b\u0119d\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 te\u017c innym fabrykom w Izraelu. Skarpetki Lodzija ju\u017c maj\u0105 swoj\u0105 mark\u0119 [\u2026] i powoli wypieraj\u0105 konkurencj\u0119 lokaln\u0105 i syryjsk\u0105\u201d.\u00a0<\/span><\/p>\n

W \u015blad za maszynami przyby\u0142 do Palestyny ich projektant, \u0142odzianin Eleazar Vardinon-Warszawski, absolwent in\u017cynierii w\u0142\u00f3kienniczej w Niemczech, Czechach i Polsce. A \u017ce Izrael jest ma\u0142y, tak\u017ce brat babci detektywa genealogicznego Gidiego Poraza. Ojciec Sary przyj\u0105\u0142 Vardinona bardzo gor\u0105co \u2013 wszak rodzina Eleazara mia\u0142a w \u0141odzi przy P\u00f3\u0142nocnej 12 fabryk\u0119 swetr\u00f3w, po\u0144czoch i czapek. Po przenosinach do Erec Warszawski sta\u0142 si\u0119 pierwszym specjalist\u0105 od maszyn w\u0142\u00f3kienniczych i \u015bci\u015ble wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z Lodzij\u0105. Pom\u00f3g\u0142 te\u017c wyposa\u017ca\u0107 inne fabryki, kt\u00f3re w mi\u0119dzyczasie wyrasta\u0142y w\u015br\u00f3d piask\u00f3w Palestyny, a\u017c w ko\u0144cu za\u0142o\u017cy\u0142 w\u0142asn\u0105. Firma tekstylna Vardinon, oferuj\u0105ca po\u015bciele, koce, r\u0119czniki, ko\u0142dry i poduszki istnieje w Izraelu do dzi\u015b i s\u0142ynie jako jedna z najlepszych marek.<\/span><\/p>\n

<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

POLANIM. Z POLSKI DO IZRAELA [Fragment ksi\u0105\u017cki] REDAKCJA Fragment ok\u0142adki \u201ePolanim. Z Polski do Izraela” 21 SIERPNIA UKAZA\u0141A\u00a0SI\u0118 KSI\u0104\u017bKA KAROLINY PRZEWROCKIEJ-ADERET \u201ePOLANIM. Z POLSKI DO IZRAELA\u201d. PONI\u017bEJ PREZENTUJEMY JEJ FRAGMENT. WI\u0118CEJ O KSI\u0104\u017bCE WE WRZE\u015aNIOWYM \u201eCHIDUSZU\u201d. \u201ePOLANIM\u201d B\u0118DZIE R\u00d3WNIE\u017b DO WYGRANIA W NASZYM JESIENNYM KONKURSIE [SZCZEG\u00d3\u0141Y WKR\u00d3TCE]. LODZIJA Z Bulwaru Rothschilda, kieruj\u0105c si\u0119 w stron\u0119 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/72816"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=72816"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/72816\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":72845,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/72816\/revisions\/72845"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=72816"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=72816"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=72816"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}