{"id":73324,"date":"2019-09-28T17:09:43","date_gmt":"2019-09-28T15:09:43","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=73324"},"modified":"2019-09-24T06:38:41","modified_gmt":"2019-09-24T04:38:41","slug":"21-09-43","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=73324","title":{"rendered":"Dla dobra zwierz\u0105t [komentarz do parszy Ki tece]"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Dla dobra zwierz\u0105t [komentarz do parszy Ki tece]<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

RABIN JONATHAN SACKS
\n<\/strong>T\u0142umaczenie: Jolanta R\u00f3\u017cy\u0142o<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Ub\u00f3j rytualny, XV wiek\/ Wikipedia<\/em><\/span><\/p>\n

PARSZA KI TECE 7 WRZE\u015aNIA 2019 \/ 7 ELUL 5779<\/strong><\/h4>\n

Parsza Ki tece<\/i> opowiada o zwi\u0105zkach: mi\u0119dzy kobiet\u0105 a m\u0119\u017cczyzn\u0105, rodzicem a dzieckiem, podw\u0142adnym a prze\u0142o\u017conym, po\u017cyczaj\u0105cym a d\u0142u\u017cnikiem. Co dziwne jednak, m\u00f3wi r\u00f3wnie\u017c o relacji mi\u0119dzy lud\u017ami a zwierz\u0119tami.<\/span><\/p>\n

Kartezjusz s\u0105dzi\u0142, \u017ce zwierz\u0119ta nie maj\u0105 duszy, a wi\u0119c cz\u0142owiek mo\u017ce obchodzi\u0107 si\u0119 z nimi, jak tylko chce[1]<\/sup><\/a>. Judaizm nie podziela tego pogl\u0105du. W Ksi\u0119dze Psalm\u00f3w czytamy: \u201eDba o nefesz <\/i>bydl\u0119cia swego sprawiedliwy\u201d (12:10). Oczywi\u015bcie hebrajskie s\u0142owo nefesz<\/i> oznacza tutaj prawdopodobnie \u017cycie, a nie dusz\u0119 (neszama<\/i>). Ale w Tanachu zwierz\u0119ta to odczuwaj\u0105ce istoty. By\u0107 mo\u017ce nie m\u00f3wi\u0105 ani nie my\u015bl\u0105, ale czuj\u0105. Odczuwaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c cierpienie. Znanym w judaizmie konceptem jest caar baalej chajim<\/i> \u2013 cierpienie zwierz\u0105t, kt\u00f3rego za wszelk\u0105 cen\u0119 nale\u017cy si\u0119 wystrzega\u0107.<\/span><\/p>\n

W parszy czytamy: \u201eNie zawieraj \u017cuchwy wo\u0142u, gdy m\u0142\u00f3ci\u201d (Dwarim 25:4). Co ciekawe, istnieje w Biblii takie samo przykazanie dotycz\u0105ce ludzi: \u201eGdy wnijdziesz do winnicy bli\u017aniego twego, mo\u017cesz je\u015b\u0107 jagody wed\u0142ug upodobania twego, do syta [\u2026]. Gdy wejdziesz w zbo\u017ce bli\u017aniego twego, mo\u017cesz narwa\u0107 k\u0142os\u00f3w r\u0119k\u0105 twoj\u0105\u201d (Dwarim 23:25-26). Zasada jest taka sama: je\u017celi kto\u015b pracuje z po\u017cywieniem, powinien mie\u0107 prawo do zjedzenia pewnej jego cz\u0119\u015bci. Przykazanie uczy: nie tylko ludzie, ale i zwierz\u0119ta maj\u0105 uczucia, kt\u00f3re nale\u017cy uszanowa\u0107.<\/span><\/p>\n

Kolejne prawo zawarte w parszy to: \u201eNie b\u0119dziesz ora\u0142 wo\u0142em i os\u0142em razem\u201d (Dwarim 22:10). W\u00f3\u0142 jest silniejszy od os\u0142a, a wi\u0119c zmuszanie go, aby pracowa\u0142 tak wydajnie jak w\u00f3\u0142, by\u0142oby okrutne. W planie stworzenia ka\u017cdy gatunek otrzyma\u0142 do wype\u0142nienia swoj\u0105 wyj\u0105tkow\u0105 rol\u0119 i musimy o tym pami\u0119ta\u0107.<\/span><\/p>\n

Najbardziej fascynuj\u0105cym prawem z parszy Ki tece<\/i> jest jednak to, kt\u00f3re m\u00f3wi o \u201euwalnianiu ptasiej matki\u201d:<\/span><\/p>\n

Gdyby si\u0119 nadarzy\u0142o gniazdo ptasie przed tob\u0105 w drodze na jakiemkolwiek drzewie, albo na ziemi, z piskl\u0119tami albo jajeczkami, a matka siedzi na piskl\u0119tach albo jajeczkach \u2013 nie zabieraj wtedy matki wraz z m\u0142odemi; wolno pu\u015bcisz matk\u0119, a m\u0142ode mo\u017cesz zabra\u0107 sobie \u2013 aby dobrze ci si\u0119 wiod\u0142o, a aby\u015b d\u0142ugo \u017cy\u0142 (Dwarim 22:6-7).<\/span><\/p>\n

Powsta\u0142o wiele interpretacji tego nakazu, ale chcia\u0142bym skupi\u0107 si\u0119 tylko na jednym z nich \u2013 fascynuj\u0105co z\u0142o\u017conym komentarzu Majmonidesa. W Misznie dwa razy pojawia si\u0119 prawo m\u00f3wi\u0105ce o tym, \u017ce je\u015bli prowadz\u0105cy modlitw\u0119 wypowie s\u0142owa: \u201eTwoje mi\u0142osierdzie ogarnia nawet ptasie gniazdo\u201d, nale\u017cy go uciszy\u0107 (tr. Brachot<\/i> 5:3; tr. Megila <\/i>4:9; Majmonides, Miszne Tora, Hilchot tefila <\/i>9:7). Talmud przedstawia dwa r\u00f3\u017cne wyja\u015bnienia tego prawa. Zgodnie z jednym z nich taka modlitwa sprawia wra\u017cenie, jakby \u201eBo\u017ce atrybuty mia\u0142y by\u0107 wyrazem wsp\u00f3\u0142czucia, podczas gdy w rzeczywisto\u015bci s\u0105 one po prostu zwyk\u0142ymi prawami\u201d.<\/span><\/p>\n

Majmonides zgadza si\u0119 z tak\u0105 interpretacj\u0105 zar\u00f3wno w swoim komentarzu do Miszny, jak i stworzonym kodeksie prawnym. Gdyby powodem wypuszczenia ptasiej matki by\u0142o wsp\u00f3\u0142czucie wobec zwierz\u0105t, B\u00f3g powinien zakaza\u0107 zabijania i jedzenia ich mi\u0119sa \u2013 dodaje. Jest to wi\u0119c dekret potwierdzony pisanym s\u0142owem Tory (gezert ha-katuw<\/i>) i nie ma nic wsp\u00f3lnego z mi\u0142osierdziem \u2013 ani pochodz\u0105cym od ludzi ani od Boga.<\/span><\/p>\n

W Przewodniku b\u0142\u0105dz\u0105cych<\/i> Majmonides zupe\u0142nie inaczej interpretuje jednak te s\u0142owa. Nie twierdzi, \u017ce istniej\u0105 przykazania bez konkretnej przyczyny. Twierdzi, \u017ce zabijanie zwierz\u0105t dla mi\u0119sa jest celowe, bo jedzenie mi\u0119sa jest niezb\u0119dne dla zdrowia cz\u0142owieka. Ub\u00f3j rytualny, szchita<\/i>, zosta\u0142 jednak ustanowiony w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce jest to najmniej okrutny spos\u00f3b zabijania. Majmonides kontynuuje:<\/span><\/p>\n

Zabronione jest tak\u017ce zabijanie zwierz\u0119cia i jego m\u0142odego tego samego dnia, aby ludzie byli pow\u015bci\u0105gliwi i aby zapobiec zabijaniu obu zwierz\u0105t w tym samym czasie \u2013 \u017ceby matka nie musia\u0142a patrze\u0107, jak zabijane jest m\u0142ode, bowiem b\u00f3l zwierz\u0119cia w takiej sytuacji jest ogromny. B\u00f3l cz\u0142owieka w takiej sytuacji nie r\u00f3\u017cni si\u0119 niczym od b\u00f3lu jakiegokolwiek innego \u017cyj\u0105cego stworzenia, bowiem mi\u0142o\u015b\u0107 i czu\u0142o\u015b\u0107 matki do m\u0142odego nie wynika z rozs\u0105dku, ale rodzi si\u0119 w wyobra\u017ani, a zdolno\u015b\u0107 ta nie dotyczy tylko ludzi, ale wi\u0119kszo\u015bci \u017cywych stworze\u0144 [\u2026]. <\/i>To samo tyczy si\u0119 prawa, kt\u00f3re nakazuje, aby wypu\u015bci\u0107 ptasi\u0105 matk\u0119, kiedy zabieramy m\u0142ode.<\/span><\/p>\n

PRENUMERATA<\/strong><\/span>
\n<\/a><\/p>\n

A wi\u0119c przeciwnie do stanowiska przedstawionego w swoim kodeksie prawnym, Majmonides twierdzi, \u017ce podstaw\u0105 dekretu jest wsp\u00f3\u0142czucie. Co wi\u0119cej, celem rozporz\u0105dzenia nie jest oszcz\u0119dzenie zwierz\u0119ciu fizycznego b\u00f3lu, ale cierpienia emocjonalnego. Jego pogl\u0105d potwierdzi\u0142y wsp\u00f3\u0142czesne badania biologiczne, wskazuj\u0105ce na to, \u017ce niekt\u00f3re gatunki zwierz\u0105t bardzo przypominaj\u0105 ludzi w takich aspektach jak organizowanie si\u0119 w grupy, altruizm odwzajemniony i wyra\u017canie pewnego wachlarza emocji[2]<\/sup><\/a>. W przypadku wi\u0119kszo\u015bci gatunk\u00f3w to matka tworzy z m\u0142odym d\u0142ugotrwa\u0142\u0105 wi\u0119\u017a. Ojcostwo jest za\u015b znacznie mniej wykszta\u0142cone. Interpretacja Majmonidesa zawarta w Przewodniku b\u0142\u0105dz\u0105cych<\/i> jest wi\u0119c empirycznie uzasadniona.<\/span><\/p>\n

Jednak\u017ce istnieje jeszcz trzecie stanowisko m\u0119drca, r\u00f3wnie\u017c zawarte w Przewodniku <\/i>(III, 48). B\u00f3g otacza swoj\u0105 opiek\u0105 jednostki tylko w przypadku ludzi. Troska o zwierz\u0119ta dotyczy ca\u0142ych gatunk\u00f3w. Zatem zakaz zadawania zwierz\u0119tom cierpienia nie wynika w Torze z troski o nie, ale z troski o ludzi. Nie powinni\u015bmy by\u0107 okrutni, poniewa\u017c:<\/span><\/p>\n

Nasi m\u0119drcy ustanowili bezpo\u015bredni zakaz zadawania b\u00f3lu zwierz\u0119tom. Jest on oparty na s\u0142owach [anio\u0142a skierowanych do Balaama]: \u201eCzemu bi\u0142e\u015b o\u015blic\u0119?\u201d (Ba-midbar 22:32). Celem tej zasady jest uczynienie nas lepszymi, aby\u015bmy nie nabywali okrutnych nawyk\u00f3w i aby\u015bmy nie sprawiali niepotrzebnie b\u00f3lu innym. Przeciwnie \u2013 powinni\u015bmy by\u0107 gotowi okazywa\u0107 wsp\u00f3\u0142czucie i lito\u015b\u0107 wszystkim \u017cyj\u0105cym stworzeniom, chyba \u017ce konieczne jest post\u0105pi\u0107 inaczej.<\/span><\/p>\n

Majmonides prezentuje wi\u0119c a\u017c trzy wyra\u017anie si\u0119 od siebie r\u00f3\u017cni\u0105ce opinie:<\/span><\/p>\n

    \n
  1. Prawo o ptasiej matce jest Boskim dekretem bez wyra\u017anego powodu,<\/span><\/li>\n
  2. Prawo ma na celu oszcz\u0119dzenie matce emocjonalnego b\u00f3lu,<\/span><\/li>\n
  3. Prawo ma mie\u0107 wp\u0142yw na nas \u2013 ludzi. Ma uczy\u0107 nas wyzbywania si\u0119 okrutno\u015bci.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n

    W rzeczywisto\u015bci jednak wszystkie trzy opinie s\u0105 prawdziwe \u2013 odpowiadaj\u0105 po prostu na inne pytania.<\/span><\/p>\n

    Pierwszy uzasadnia istnienie danego prawa. Tora zabrania tylko niekt\u00f3rych akt\u00f3w okrucie\u0144stwa wobec zwierz\u0105t \u2013 dlaczego nie wspomina o innych? Poniewa\u017c takie jest prawo. Przepisy prawne zawsze b\u0119d\u0105 wydawa\u0142y si\u0119 narzucone. Ale przestrzegamy ich, bo takie jest prawo \u2013 nawet je\u015bli w pewnych okoliczno\u015bciach uznajemy, \u017ce prawo nie ma zastosowania, albo nie zgadzamy si\u0119 z nim i potrafimy to nawet dobrze uargumentowa\u0107. Druga interpretacja wyja\u015bnia czyst\u0105 logik\u0119 prawa, kt\u00f3re ma zapobiega\u0107 niepotrzebnemu cierpieniu zwierz\u0105t, zar\u00f3wno fizycznemu jak emocjonalnemu. Trzecia opinia przedstawia prawo w szerszej perspektywie. Okutno\u015b\u0107 wobec zwierz\u0105t jest z\u0142a nie przez wzgl\u0105d na prawa <\/i>zwierz\u0105t, ale na zobowi\u0105zania <\/i>ludzi. Obowi\u0105zek unikania okrucie\u0144stwa ma krzewi\u0107 cnot\u0119, kt\u00f3rej podstawowym kontekstem s\u0105 relacje mi\u0119dzyludzkie. Ale cn\u00f3t nie mo\u017cna zobaczy\u0107. Ci, kt\u00f3rzy s\u0105 okrutni wobec zwierz\u0105t, cz\u0119sto staj\u0105 si\u0119 okrutni wobec ludzi. Mamy wi\u0119c obowi\u0105zek unika\u0107 zadawania cierpienia zwierz\u0119tom, poniewa\u017c ma to wp\u0142yw na nas samych. Pogl\u0105d Majmonidesa, co ciekawe, sze\u015b\u0107 wiek\u00f3w p\u00f3\u017aniej prawie dok\u0142adnie powt\u00f3rzy\u0142 jeden z najwi\u0119kszych wsp\u00f3\u0142czesnych filozof\u00f3w, Immanuel Kant[3]<\/sup><\/a>.<\/span><\/p>\n

    To wnikliwy i bogaty koncept. Zwierz\u0119ta s\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 Bo\u017cego stworzenia. S\u0105 sta\u0142ym elementem struktury rzeczy. Dzi\u015b wiemy, \u017ce s\u0105 znacznie bli\u017csze ludziom, ni\u017c wydawa\u0142o si\u0119 Kartezjuszowi. Nie by\u0142o to jednak niczym nowym dla bohater\u00f3w opowie\u015bci biblijnych. Abraham, Moj\u017cesz i Dawid byli pasterzami, kt\u00f3rzy ukszta\u0142towali si\u0119 czuwaj\u0105c nad zwierz\u0119tami i troszcz\u0105c si\u0119 o nie. By\u0142o to ich pierwsze wyzwanie jako przyw\u00f3dc\u00f3w i doskonale wiedzieli, \u017ce jest to jeden ze sposob\u00f3w na zrozumienie samego Boga (\u201ePan jest moim pasterzem\u201d [Ks. Psalm\u00f3w 23:1]).<\/span><\/p>\n

    Judaizm przypomina nam o czym\u015b, o czym cz\u0119sto zapominamy: etyka jest zbyt skomplikowana, aby zamkn\u0105\u0107 j\u0105 w tak w\u0105skiej idei, jak\u0105 s\u0105 \u201eprawa\u201d. Obok praw istniej\u0105 te\u017c obowi\u0105zki. Istniej\u0105 r\u00f3wnie\u017c obowi\u0105zki, za kt\u00f3rymi nie stoj\u0105 prawa. Czy zwierz\u0119ta maj\u0105 prawa czy nie, my mamy wobec nich zobowi\u0105zania. Jak wyra\u017anie m\u00f3wi\u0105 nakazy zawarte w parszy Ki tece <\/i>i kilku innych miejscach w Torze: nie mo\u017cemy wyrz\u0105dza\u0107 zwierz\u0119tom niepotrzebnej krzywdy.<\/span><\/p>\n

    Z czytanej w poprzednim tygodniu parszy Szoftim<\/i> o ochronie \u015brodowiska wiemy, \u017ce w pierwszym rozdziale ksi\u0119gi Be-reszit ludzie otrzymuj\u0105 prawo do ujarzmiania przyrody i rz\u0105dzenia owocem Bo\u017cego stworzenia. Jednak ju\u017c w kolejnym rozdziale zawarty jest obowi\u0105zek s\u0142u\u017cenia i strze\u017cenia. Zwierz\u0119ta mog\u0105 nie mie\u0107 praw, ale s\u0105 zdolne odczuwa\u0107, a my musimy je szanowa\u0107, je\u015bli chcemy prawid\u0142owo wype\u0142nia\u0107 rol\u0119 Bo\u017cych wsp\u00f3lnik\u00f3w w opiece nad stworzeniem.<\/span><\/p>\n

    \n

    [1]<\/sup><\/a>Animal Rights and Human Obligations, red. Tom Regan i Peter Singer, Nowy Jork 1989, s. 13-19.<\/span><\/em>
    \n    [2]<\/sup><\/a>Frans de Waal, Good Natured,Cambridge, Massachusetts 1997; Chimpanzee Politics, Baltimore, Maryland 2007; The Age of Empathy, Londyn 2011; The Bonobo and the Atheist, Nowy Jork, 2014; Are We Smart Enough to Know How Smart Animals Are?, Nowy Jork 2017.<\/span><\/em>
    \n    [3]<\/sup><\/a>Immanuel Kant, Lectures on Ethics, Londyn 1930.<\/span><\/em><\/p>\n

    \n
    \n
    \n
    \n

    Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
    \nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
    \nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
    \n<\/em>    webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

    \n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Dla dobra zwierz\u0105t [komentarz do parszy Ki tece] RABIN JONATHAN SACKS T\u0142umaczenie: Jolanta R\u00f3\u017cy\u0142o Ub\u00f3j rytualny, XV wiek\/ Wikipedia PARSZA KI TECE 7 WRZE\u015aNIA 2019 \/ 7 ELUL 5779 Parsza Ki tece opowiada o zwi\u0105zkach: mi\u0119dzy kobiet\u0105 a m\u0119\u017cczyzn\u0105, rodzicem a dzieckiem, podw\u0142adnym a prze\u0142o\u017conym, po\u017cyczaj\u0105cym a d\u0142u\u017cnikiem. Co dziwne jednak, m\u00f3wi r\u00f3wnie\u017c o relacji mi\u0119dzy lud\u017ami […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/73324"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=73324"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/73324\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":73342,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/73324\/revisions\/73342"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=73324"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=73324"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=73324"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}