{"id":73739,"date":"2019-10-05T17:09:31","date_gmt":"2019-10-05T15:09:31","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=73739"},"modified":"2019-10-05T10:45:36","modified_gmt":"2019-10-05T08:45:36","slug":"10-00-46","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=73739","title":{"rendered":"Gdynia i Tel Awiw, bia\u0142e miasta. Obietnica podr\u00f3\u017cy, obietnica domu"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Gdynia i Tel Awiw, bia\u0142e miasta. Obietnica podr\u00f3\u017cy, obietnica domu <\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

dr Artur Tanikowski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Tel Awiw. Bank Polska Kasa Opieki SA, oddzia\u0142 w Tel Awiwie<\/em><\/span><\/p>\n

\u201eTel Awiw zbudowano z cegie\u0142, ale stworzono ze s\u0142\u00f3w\u201d.<\/span><\/p>\n

– <\/span>Maoz Azaryahu[1]<\/a><\/span><\/p>\n

Tez\u0119 postawion\u0105 przez jednego z najbardziej wnikliwych badaczy Tel Awiwu mo\u017cna by\u0142oby bez wi\u0119kszego ryzyka odnie\u015b\u0107 do Gdyni, gdyby pierwszej jej cz\u0119\u015bci nie traktowa\u0107 dos\u0142ownie. Wszak \u201eceg\u0142a, je\u015bli w Gdyni wyst\u0119powa\u0142a, to tylko szara lub pokryta tynkiem; nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce dla mieszka\u0144c\u00f3w Pomorza Gdynia by\u0142a \u00abbia\u0142ym miastem\u00bb\u201d[2]<\/a>. S\u0142owa izraelskiego naukowca otwieraj\u0105 przestrze\u0144 do prezentacji fenomenu obu miast, wykraczaj\u0105cej poza akademickie studiowanie makiet modeli wybranych budynk\u00f3w, analizy plan\u00f3w urbanistycznych \u2013 tych zrealizowanych i tych zarzuconych w trakcie realizacji, suche zestawienia \u017cyciorys\u00f3w architekt\u00f3w i planist\u00f3w obu miast.<\/span><\/p>\n

I<\/h3>\n

Narracja wystawy o Gdyni i Tel Awiwie opiera si\u0119 zasadniczo na czterech powi\u0105zanych ze sob\u0105 poj\u0119ciach \u2013 r\u00f3wnowa\u017cnych co do znaczenia, przenikaj\u0105cych si\u0119 nawzajem obszarach tematycznych.<\/span><\/p>\n

Pierwsze z nich odnosi miasto do zdarzenia historyczno-spo\u0142ecznego, kt\u00f3re w okre\u015blonych warunkach po prostu musia\u0142o nast\u0105pi\u0107 w konkretnym czasie i miejscu. W tym kontek\u015bcie na oba miasta \u2013 Gdyni\u0119, \u201epolsk\u0105 bram\u0119 na \u015bwiat\u201d oraz Tel Awiw, \u201epierwsze miasto hebrajskie\u201d, forpoczt\u0119 przysz\u0142ego pa\u0144stwa \u017cydowskiego \u2013 mo\u017cna tak\u017ce patrze\u0107 jako na o\u015brodki konkurencyjne wobec swych domniemanych czy rzeczywistych antagonist\u00f3w \u2013 miast s\u0105siednich. W tej perspektywie Gdynia powstaje i funkcjonuje w kontrze do zdominowanego i kontrolowanego przez Niemc\u00f3w, cho\u0107 pozornie \u201ewolnego\u201d, wi\u0119c neutralnego Gda\u0144ska wraz z jego portem. Jeden z bardziej znanych publicyst\u00f3w og\u0142asza\u0142: \u201eMonopol niemiecki nad Ba\u0142tykiem sko\u0144czy\u0142 si\u0119 bezpowrotnie i bezapelacyjnie\u201d[3]<\/a>. Inny na tych samych \u0142amach dodawa\u0142: \u201eGdynianin chcia\u0142by zaanektowa\u0107 Gda\u0144sk i unieszkodliwi\u0107, bo konkuruje \u2013 niekiedy bardzo dotkliwie \u2013 z jego portem; gdynianin nienawidzi Gda\u0144ska\u201d[4]<\/a>. \u017bydzi z Tel Awiwu, kt\u00f3ry powstawa\u0142 od 1909 r. jako osiedle Achuzat Bajt na obrze\u017cach Jafy, z czasem coraz wyra\u017aniej postrzegali arabskie miasto jako bezpo\u015brednie zagro\u017cenie. Gdy w nast\u0119pstwie zamieszek anty\u017cydowskich w Jafie w 1936 r. i blokady tamtejszego portu, miasto opu\u015bci\u0142o 12 tys. \u017byd\u00f3w, w Tel Awiwie ostatecznie zdecydowano o budowie autonomicznego portu. Pisano w\u00f3wczas w telawiwskiej prasie: \u201eJak miasto Neapol ma u swych st\u00f3p Wezuwiusza, tak my mamy Jaf\u0119 po drugiej stronie. Strze\u017cemy si\u0119 Smoka\u201d[5]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Pami\u0119ta\u0107 nale\u017cy, \u017ce Tel Awiw zacz\u0119to budowa\u0107 w 1909 r., cho\u0107 znaczne przyspieszenie w rozwoju miasta nast\u0105pi\u0142o wraz z utworzeniem Mandatu Brytyjskiego po za\u00adko\u0144czeniu I wojny \u015bwiatowej i otrzymaniem przez miasto od Brytyjczyk\u00f3w autonomii w ramach budowania \u201e\u017cydowskiego domu w Palestynie\u201d. Gdynia z osady letniskowej zacz\u0119\u0142a si\u0119 przeradza\u0107 w port i miasto z pocz\u0105tkiem lat dwudziestych XX w., gdy w ramach traktatu wersalskiego odrodzonej Polsce przyznano pas wybrze\u017ca Ba\u0142tyku nieobejmuj\u0105cy Gda\u0144ska. Wy\u00adbuch II wojny \u015bwiatowej w 1939 r. po\u0142o\u017cy\u0142 kres rozwojowi projektu modernistycznej Gdyni. Dla modernizmu telawiw\u00adskiego dat\u0105 graniczn\u0105 sta\u0142 si\u0119 rok 1948. \u201ePo Wojnie o Niepod\u00adleg\u0142o\u015b\u0107 konsensus spo\u0142eczny zacz\u0105\u0142 si\u0119 rozpada\u0107. Znalaz\u0142o to odzwierciedlenie w stopniowym zanikaniu architektury zo\u00adrientowanej spo\u0142ecznie. (…) Ulegaj\u0105c presji rynku, architekci powoli porzucali idiom nowoczesno\u015bci, ustanowiony w latach trzydziestych i czterdziestych\u201d[6]<\/a>. Ale ju\u017c wraz z II wojn\u0105 \u015bwia\u00adtow\u0105 tempo wzrostu modernistycznego Tel Awiwu znacznie os\u0142ab\u0142o. \u015awiatowy konflikt wstrzyma\u0142 nap\u0142yw kolejnych fal imigrant\u00f3w, mocno te\u017c spowolni\u0142 boom inwestycyjny. A rok 1939 dla historii miast ma dodatkowe znaczenie symboliczne. Gdy wiosn\u0105 otwierano w Nowym Jorku Wystaw\u0119 \u015awiatow\u0105, nowoczesna Gdynia i nowoczesny Tel Awiw zajmowa\u0142y wa\u017cne miejsca odpowiednio w pawilonach Polski i \u017cydowskiej Pale\u00adstyny. S\u0142u\u017cy\u0142y propagandzie nowoczesno\u015bci w jednym z naj\u00adnowocze\u015bniejszych w\u00f3wczas miast \u015bwiata.<\/span><\/p>\n

II<\/h3>\n

Kolejna perspektywa ogl\u0105du Gdyni i Tel Awiwu wi\u0105\u00ad\u017ce si\u0119 bezpo\u015brednio z miejscem na mapie wybranym przez oj\u00adc\u00f3w-za\u0142o\u017cycieli, a wi\u0119c z geografi\u0105, pejza\u017cem, klimatem. Oba miasta budowano ex nihilo<\/em>, \u201ena surowym korzeniu\u201d. Niezale\u017c\u00adnie od tego, \u017ce miasta by\u0142y nowe, wi\u0119c m\u0142ode, oba buduj\u0105ce je narody wraca\u0142y na nale\u017cne im w ich mniemaniu miejsce. Odro\u00addzona Polska odzyskiwa\u0142a wybrze\u017ce Ba\u0142tyku, a Gdynia stawa\u0142a si\u0119 stolic\u0105 \u201ePolski morskiej\u201d. Tel Awiw, zgodnie z centralnym motywem ustanowionego w 1925 r. herbu, stawa\u0142 si\u0119 latarni\u0105 morsk\u0105 i bram\u0105 wjazdow\u0105 dla imigrant\u00f3w \u2013 \u017byd\u00f3w diaspory wra\u00adcaj\u0105cych do domu, do Erec Israel<\/a>[7]<\/a>. Nadmorskie po\u0142o\u017cenie obu miast mia\u0142o do\u015b\u0107 oczywiste konsekwencje. Oba, cho\u0107 w r\u00f3\u017cnym okresie, sta\u0142y si\u0119 miastami portowymi. Nadmorskie po\u0142o\u017cenie sprzyja\u0142o rozwojowi Tel Awiwu i Gdyni jako kurort\u00f3w i uzdrowisk \u2013 z pla\u017cami i w\u0142asn\u0105 infrastruktur\u0105 nadbrze\u017cn\u0105, sposobami sp\u0119\u00addzania wolnego czasu, w tym aktywno\u015bci\u0105 fizyczn\u0105 (sporty mor\u00adskie i nadmorskie) i rozrywk\u0105 (kawiarnie, kasyna), diet\u0105 i mod\u0105, na kt\u00f3r\u0105 wp\u0142yw wywiera\u0142 m.in. styl marynarski.<\/span><\/p>\n

Wybitna polska pisarka ukazywa\u0142a syntetyczny pejza\u017c Gdyni s\u0142owami:<\/span><\/p>\n

\n

\u201eGdynia przytrzymana jest przez morze g\u0142\u0119bo\u00adko w ni\u0105 si\u0119gaj\u0105cymi basenami wody i sama mocno pazurami ka\u00admiennych mol w nie wczepiona. Oparta na bliskich wzg\u00f3rzach zielonych, wspina si\u0119 ku nim willami i ogrodami, jej spacerowe drogi przenikaj\u0105 g\u0142\u0119boko w wynios\u0142e bukowe lasy. Ca\u0142a jednak le\u017cy wzd\u0142u\u017c morza, naprz\u00f3d ju\u017c zabezpieczaj\u0105c sobie granice, wyznaczaj\u0105c ramy, w kt\u00f3rych dopiero rozpo\u015bciera si\u0119 i umac\u00adnia\u201d[8]<\/a>.<\/p>\n<\/blockquote>\n

W odniesieniu do Tel Awiwu, w opisach lokalizacji nad\u00admorskiego miasta du\u017co wi\u0119cej uwagi po\u015bwi\u0119cano l\u0105dowi, wi\u0119c piaszczystym wydmom ni\u017c \u017cywio\u0142owi morza. \u201ePiasek. Tel Awiw zbudowano na piasku\u201d \u2013 notowa\u0142 poeta Natan Alterman[9]<\/a>. Nad\u00admorski piasek w przypadku \u201epierwszego miasta hebrajskiego\u201d okre\u015bla\u0142 nie tylko jego po\u0142o\u017cenie, ale leg\u0142 u podstaw jego mitu za\u0142o\u017cycielskiego, wywiedzionego z ideologii tych, kt\u00f3rzy mia\u00adsto wymy\u015blili. Dla syjonist\u00f3w piasek symbolizowa\u0142 pustyni\u0119, dzicz, kt\u00f3r\u0105 oni \u2013 wznosz\u0105c miasto \u2013 cywilizowali. Piasek by\u0142 tak\u017ce jednym z podstawowych materia\u0142\u00f3w budowlanych, znad morza na place telawiwskich bud\u00f3w d\u017awiga\u0142y go wielb\u0142\u0105dy.<\/span><\/p>\n

III<\/h3>\n

Kluczowy dla wystawy opartej na koncepcie por\u00f3w\u00adnawczym jest termin \u201ebia\u0142e miasto\u201d, jak nazywano i wci\u0105\u017c na\u00adzywa si\u0119 Tel Awiw i Gdyni\u0119 \u2013 miasta modernistyczne czy te\u017c miasta lokalnych modernizm\u00f3w. To w\u0142a\u015bnie owe modernizmy lat trzydziestych najsilniej \u0142\u0105cz\u0105 oba nadmorskie projekty, dzi\u015b zaliczane do najciekawszych realizacji stylu mi\u0119dzynarodowego. Z r\u00f3\u017cnych wzgl\u0119d\u00f3w ten ostatni termin wydaje si\u0119 tu o wiele trafniejszy ni\u017c \u201estyl Bauhausu\u201d. Gdy bowiem architekci aktywni w Tel Awiwie po wielekro\u0107 kszta\u0142towali sw\u00f3j warsztat w bezpo\u00ad\u015brednim kontakcie z niemieck\u0105 szko\u0142\u0105 z Weimaru-Dessau-Berlina, to ich zorientowani na nowoczesno\u015b\u0107 gdy\u0144scy koledzy czerpali z osi\u0105gni\u0119\u0107 r\u00f3\u017cnych modernistycznych orientacji. Z pewno\u015bci\u0105 bie\u017c\u0105ca polityka i nieodleg\u0142a historia mia\u0142y wp\u0142yw na taki a nie inny obr\u00f3t rzeczy. Otwarte deklarowanie w dopiero co odro\u00addzonej Polsce inspiracji wzorcami kulturowymi pochodz\u0105cymi z Niemiec nie mog\u0142o i nie by\u0142o przyjmowane z sympati\u0105. \u201eStyl ar\u00adchitektury gdy\u0144skiej kszta\u0142towa\u0142 si\u0119 niew\u0105tpliwie w opozycji do architektury pa\u0144stw o\u015bciennych, kt\u00f3re by\u0142y przecie\u017c pa\u0144stwami zaborczymi\u201d[10]<\/a>. Kategoryczno\u015b\u0107 tego os\u0105du \u0142agodzi jego autorka, przypominaj\u0105c, \u017ce modernistyczn\u0105 Gdyni\u0119 projektowali w du\u017cej mierze absolwenci dw\u00f3ch politechnik \u2013 lwowskiej i warszawskiej, dobrze obznajomieni z nowymi tendencjami w architekturze eu\u00adropejskiej, w tym niemieckiej[11]<\/a>. Wed\u0142ug Andrzeja Szczerskie\u00adgo \u2013 w Gdyni prym zdecydowanie wiedli lwowianie, mo\u017cna wi\u0119c stwierdzi\u0107, \u017ce tym, co \u0142\u0105czy modernizm lwowski z gdy\u0144skim jest unikanie radykalizmu awangardy[12]<\/a>.<\/span><\/p>\n

\n

\u201eDostosowana do ludzkich po\u00adtrzeb skala gdy\u0144skich kamienic, osiedli i budynk\u00f3w publicznych oraz urbanistyka oparta na typowych ulicach i placach dowodzi\u0142y, \u017ce miasto wpisywa\u0142o si\u0119 w urbanistyczn\u0105 tradycj\u0119 polskich miast i nie chcia\u0142o si\u0119 sta\u0107 awangardowym eksperymentem\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Tym sa\u00admym Gdynia mia\u0142a reprezentowa\u0107 typowy dla modernizacyjnych tendencji w nowych pa\u0144stwach Europy \u015arodkowo-Wschodniej trend integralnego \u0142\u0105czenia nowoczesno\u015bci z przesz\u0142o\u015bci\u0105[13]<\/a>. By\u0107 mo\u017ce najwyrazistszym tego dowodem by\u0142o rozstrzygni\u0119cie kon\u00adkursu na nowy dworzec kolejowy dla Gdyni, zorganizowanego w 1923 r., w kt\u00f3rym zwyci\u0119\u017cy\u0142 Romuald Miller z projektem budynku w stylu dworkowym, pokonuj\u0105c m.in. przyw\u00f3dc\u0119 pol\u00adskich konstruktywist\u00f3w W\u0142adys\u0142awa Strzemi\u0144skiego. Wernaku\u00adlaryzm wygra\u0142 z awangard\u0105.<\/span><\/p>\n

Urbanistyka mi\u0119dzywojennej Gdyni dzi\u015b jest oceniana inaczej ni\u017c na kr\u00f3tko przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105. W 1937 r. archi\u00adtekt i urbanista Stanis\u0142aw Dziewulski upatrywa\u0142 szans na \u201epod\u00adniesienie kompozycji urbanistycznej miasta o klas\u0119\u201d w realizacji nowego centrum wed\u0142ug jednego z projekt\u00f3w konkursowych, wskazywa\u0142 te\u017c kierunek przysz\u0142o\u015bci portu i miasta \u2013 p\u00f3\u0142noc. Jed\u00adnak konkluzja jego refleksji napawa\u0142a gorycz\u0105:<\/span><\/p>\n

\n

\u201eStracili\u015bmy jedn\u0105 z najpi\u0119kniejszych okazji, jakie si\u0119 nadarzy\u0142y od czasu odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci. Stracili\u015bmy okazj\u0119 stworzenia arcydzie\u0142a. Nie\u00adspotykany nigdy i nigdzie fakt budowania z niczego ogromnego portu maj\u0105cego obs\u0142u\u017cy\u0107 trzydziestomilionowe pa\u0144stwo z przy\u00adleg\u0142o\u015bciami \u2013 to by\u0142a okazja do stworzenia miasta, jakiego \u015bwiat nie widzia\u0142. (\u2026) Niestety, kilkana\u015bcie lat temu byli\u015bmy ju\u017c budow\u00adniczymi \u2013 nie byli\u015bmy jeszcze urbanistami\u201d[14]<\/a>.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Beach Day 1934 : Israel<\/em><\/span><\/p>\n

Dzi\u015b uznaje si\u0119, \u017ce Gdynia to w sferze urbanistycznej \u201emiasto otwarte\u201d. Z powodu bardzo szybkiego tempa wzrostu zosta\u0142o ukszta\u0142towane jako struktura zdecentralizowana, dzi\u0119\u00adki czemu \u201eunikni\u0119to problematycznych efekt\u00f3w projektowania jednolitego kompleksu miejskiego\u201d[15]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Do Tel Awiwu m\u0142odzi, awangardowi architekci, nie\u00adrzadko o pogl\u0105dach syjonistycznych i socjalistycznych, przybywa\u00adli na pocz\u0105tku lat trzydziestych. Bywali w Kraju Ojc\u00f3w ju\u017c dekad\u0119 wcze\u015bniej, przed kilkuletnim pobytem w Europie w celu uzu\u00adpe\u0142nienia edukacji na czo\u0142owych uczelniach architektonicznych i rozpocz\u0119cia tam architektonicznej praktyki przed powrotem do Palestyny. To przede wszystkim oni zaszczepiali w Tel Awiwie zdobycze Bauhausu i jego spo\u0142eczne idea\u0142y. Trzech z nich \u2013 Josef Neufeld, Zeev Rechter i Arieh Sharon w 1932 r. \u2013 zrzeszy\u0142o si\u0119 w stowarzyszenie o nazwie \u201eKr\u0105g\u201d [Chug], do kt\u00f3rego wkr\u00f3tce do\u0142\u0105czyli kolejni architekci. \u201eKr\u0105g\u201d mia\u0142 ambicje zinstytucjona\u00adlizowania architektury nowoczesnej Tel Awiwu w oparciu o naro\u00addow\u0105 ideologi\u0119 syjonizmu socjalistycznego, inspirowanego przez Teodora Herzla[16]<\/a>. Cz\u0142onkowie \u201eKr\u0119gu\u201d nie tylko odcinali si\u0119 od tradycji architektonicznych kraj\u00f3w diaspory, ale odrzucali te\u017c wszelkiego rodzaju orientalizmy. I tym zasadniczo r\u00f3\u017cnili si\u0119 od jednego z \u017cydowskich koryfeuszy europejskiego modernizmu, Ericha Mendelsohna<\/a><\/strong><\/span>, kt\u00f3ry odcisn\u0105\u0142 wyra\u017ane pi\u0119tno na architek\u00adturze modernistycznej okresu Mandatu Brytyjskiego, cho\u0107 jego aktywno\u015b\u0107 architektoniczna w Palestynie trwa\u0142a ledwie kilka lat.<\/span><\/p>\n

O obliczu telawiwskiego modernizmu zdecydowa\u0142a fala architekt\u00f3w przyby\u0142ych do miasta przede wszystkim z Nie\u00admiec po obj\u0119ciu w\u0142adzy przez Hitlera. Wylicza si\u0119, \u017ce w ca\u0142ej Palestynie mi\u0119dzy 1918 a 1948 r. dzia\u0142a\u0142o ok. 595 architek\u00adt\u00f3w. W\u015br\u00f3d nich najwi\u0119ksz\u0105 grup\u0119 stanowili architekci przybyli z ziem polskich w liczbie 117, nast\u0119pnie \u2013 przybywaj\u0105cy z Ro\u00adsji (w tym z Litwy) \u2013 109. Ma\u0142gorzata Omilanowska podaje, \u017ce w latach trzydziestych w Tel Awiwie dzia\u0142a\u0142o o\u015bmiu architekt\u00f3w, kt\u00f3rzy uko\u0144czyli studia na Politechnice Warszawskiej[17]<\/a>. Mia\u0142 by\u0107 w\u015br\u00f3d nich Lucjan Korngold<\/strong><\/span><\/a>, autor wielu wa\u017cnych modernistycz\u00adnych realizacji w Warszawie i zapewne kilku projekt\u00f3w w Tel Awi\u00adwie, w tym ikonicznego domu Rubinsky\u2019ego[18]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Na li\u015bcie projektant\u00f3w najwa\u017cniejszych obiekt\u00f3w modernistycznej Gdyni[19]<\/a> musi si\u0119 znale\u017a\u0107 kilka nazwisk archi\u00adtekt\u00f3w \u017cydowskich lub \u017cydowskiego pochodzenia. W\u0142adys\u0142aw Grodzie\u0144ski zaprojektowa\u0142 dom Juliusza Rubla, a Edward Fuhr\u00adschmied by\u0142 autorem kamienicy Reicha i Birnbauma. Z kolei Eliza Unger<\/strong><\/span><\/a>, jedna z nielicznych aktywnych w Gdyni architektek, projektowa\u0142a m.in. obiekty na terenie portu, np. wielofunkcyjny budynek firmy \u201eBananas\u201d Polski Przemys\u0142 Owocowy Sp. z o.o. (z Bronis\u0142awem Wondrauschem) czy budynek magazynowo\u00ad-biurowy Zwi\u0105zku Sp\u00f3\u0142dzielni Spo\u017cywc\u00f3w \u201eSpo\u0142em\u201d (z Edwar\u00addem Fuhrschmiedem)[20]<\/a>. Prowadzi\u0142a wraz z m\u0119\u017cem, in\u017cynierem Oswaldem Erykiem Ungerem<\/strong><\/span><\/a> dobrze prosperuj\u0105c\u0105 firm\u0119 bu\u00addowlano-architektoniczn\u0105. Dla miasta i portu mia\u0142a wykona\u0107 47 projekt\u00f3w z zakresu budownictwa mieszkaniowego, szk\u00f3\u0142 i obiekt\u00f3w przemys\u0142owych[21]<\/a>.<\/span><\/p>\n

IV<\/h3>\n

Gdynia i Tel Awiw zyskuj\u0105 wdzi\u0119czn\u0105 p\u0142aszczyzn\u0119 po\u00adr\u00f3wnawcz\u0105 w szeroko poj\u0119tej przestrzeni kultury obrazu (r\u00f3w\u00adnie\u017c ruchomego) i s\u0142owa \u2013 przecie\u017c miasta kreuje si\u0119 tak\u017ce ze s\u0142\u00f3w, jak brzmi motto tego tekstu. Jej obszar mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 trudny do ogarni\u0119cia i rozpo\u015bciera si\u0119 pomi\u0119dzy propagand\u0105 wizualn\u0105 (w tym m.in. propa\u0144stwow\u0105, polityczn\u0105, turystyczn\u0105 czy czysto handlow\u0105), filmem, karnawa\u0142ami miejskimi i impre\u00adzami targowymi (z ich w\u0142asn\u0105 scenografi\u0105 i wyd\u017awi\u0119kiem ide\u00adowo-spo\u0142ecznym), sztukami plastycznymi w tradycyjnym poj\u0119ciu (z malarstwem, rysunkiem i grafik\u0105 na czele), wreszcie z litera\u00adtur\u0105 oko\u0142omiejsk\u0105 \u2013 od bie\u017c\u0105cej publicystyki po wysokiej pr\u00f3\u00adby eseistyk\u0119 w wydaniu wybitnych portrecist\u00f3w obu miast, jak Szalom Asz czy Zofia Na\u0142kowska. W odniesieniu do wielu kon\u00adkretnych przyk\u0142ad\u00f3w motywy architektury nowoczesnej jawi\u0105 si\u0119 epizodycznie na dalszym planie, niejako dope\u0142niaj\u0105c widok.<\/span><\/p>\n

Wielb\u0142\u0105d, zwany \u201eokr\u0119tem pustyni\u201d pojawia\u0142 si\u0119 w propagandzie wizualnej wielokrotnie, niekiedy w towarzystwie transatlantyk\u00f3w, by wspomnie\u0107 reklamuj\u0105cy lini\u0119 palesty\u0144sk\u0105 GAL-u (Gdynia-Ameryka Linie \u017beglugowe) plakat Tadeusza Trepkowskiego. Na jednym z pierwszych \u017cydowskich plakat\u00f3w filmowych widzimy par\u0119 u\u015bmiechni\u0119tych pionier\u00f3w wkraczaj\u0105\u00adcych ra\u017ano w bujne pole zbo\u017ca. Za nimi rozpo\u015bciera si\u0119 pustynia z palm\u0105 i jucznymi wielb\u0142\u0105dami. W tle ca\u0142kiem wyra\u017anie widniej\u0105 modernistyczne budynki miejskie. Plakat zdaje si\u0119 by\u0107 odpowie\u00addzi\u0105 na dylematy syjonist\u00f3w, kt\u00f3rzy planowali przysz\u0142e pa\u0144stwo w odzyskanym Domu Izraela dla spo\u0142eczno\u015bci agrarnej, a ju\u017c u zarania swego projektu musieli zbudowa\u0107 \u201epierwsze miasto hebrajskie\u201d, miasto zdecydowanie nowoczesne.<\/span><\/p>\n

W krajobrazie i realiach buduj\u0105cego si\u0119 Tel Awiwu wielb\u0142\u0105d by\u0142 nieodzownym zwierz\u0119ciem jucznym, pierwotnie przypisanym ludno\u015bci arabskiej. Ale ju\u017c w jego pejza\u017cu kultu\u00adrowym i wizualnym s\u0142owniku jego ideowych symboli stawa\u0142 si\u0119 \u201ehebrajskim pegazem\u201d. Emblemat Targ\u00f3w Lewanty\u0144skich, za\u00adprojektowany w 1932 r. przez Arieha Elhananiego, ukazywa\u0142 uskrzydlonego wielb\u0142\u0105da w wyskoku, kt\u00f3ry mo\u017cna interpreto\u00adwa\u0107 jako cywilizacyjny skok \u201enowych Hebrajczyk\u00f3w\u201d w Tel Awi\u00adwie i ca\u0142ej \u017cydowskiej Palestynie. Trudno by\u0142oby wskaza\u0107 r\u00f3wnie pojemny i symbolicznie no\u015bny wizualny odpowiednik telawiw\u00adskiego \u201elataj\u0105cego wielb\u0142\u0105da\u201d w odniesieniu do Gdyni, stolicy \u201ePolski morskiej\u201d. Je\u015bli wobec takiej pr\u00f3by za punkt wyj\u015bcia wzi\u0105\u0107 motyw okr\u0119tu, to mo\u017cna by wskaza\u0107 na prace dw\u00f3ch artyst\u00f3w nale\u017c\u0105cych do r\u00f3\u017cnych pokole\u0144. Plakat Gdynia. Nowy Port nad Ba\u0142tykiem <\/em>Stefana Norblina (1925) kondensuje istot\u0119 powsta\u00adnia miasta. Autor kontrastuje trud portowej pracy, ukazanej w ciemnych barwach u do\u0142u kompozycji, z jasnym kad\u0142ubem pa\u00adrowca \u2013 nadziej\u0105 podr\u00f3\u017cy. Rusztowania d\u017awigu jawi\u0105 si\u0119 niczym framugi okna wychodz\u0105cego na portowy (i w domy\u015ble \u2013 morski) pejza\u017c. Z kolei wsp\u00f3\u0142czesny projekt neonu, wykonany specjal\u00adnie na nasz\u0105 wystaw\u0119 przez Maurycego Gomulickiego, zdaje si\u0119 kontynuowa\u0107 narracj\u0119 Norblina: dwa parowce znieruchomia\u0142y majestatycznie na tle promieni s\u0142onecznych. Gdy przyjrze\u0107 im si\u0119 bli\u017cej, w syntetycznej stylizacji ich sylwetek mo\u017cna znale\u017a\u0107 odniesienia do architektury modernistycznej w jej tendencji \u201eokr\u0119towej\u201d, z op\u0142ywowymi obrysami i bulajami \u2013 modnej w Eu\u00adropie (cho\u0107 i poza ni\u0105) i ch\u0119tnie stosowanej w Gdyni oko\u0142o po\u0142o\u00adwy lat trzydziestych. Gomulicki zdaje si\u0119 odwraca\u0107 perspektyw\u0119 Norblina \u2013 morze patrzy ku miastu, a transatlantyki to moder\u00adnistyczne budynki.<\/span><\/p>\n

W malarskiej ikonografii Tel Awiwu i Gdyni lat dwu\u00addziestych i trzydziestych rzadko znajdujemy dowody zaintereso\u00adwania modernistyczn\u0105 architektur\u0105 i urbanistyk\u0105. Pojawia\u0142a si\u0119 ona incydentalnie w wedutach czy scenach rodzajowych takich artyst\u00f3w jak Janusz M. Brzeski czy Ludwig Blum. Malarze, kt\u00f3\u00adrych status utwierdzaj\u0105 ich monograficzne muzea w Tel Awiwie, czyli Reuven Rubin i Nahum Gutman, zwracali si\u0119 ku \u017cyciu miesz\u00adka\u0144c\u00f3w Tel Awiwu i s\u0105siedniej Jafy w scenach o nierzadko ba\u015bnio\u00adwej aurze, niepozbawionych urok\u00f3w orientu widokach pracy czy wypoczynku. Z kolei maryni\u015bci gdy\u0144scy konfrontowali w swych kompozycjach motywy tradycyjne \u2013 \u017cagle \u0142odzi rybackich czy \u017caglowc\u00f3w \u2013 z wsp\u00f3\u0142czesnymi, jak infrastruktura gdy\u0144skiego por\u00adtu. Ciekawsze malarsko efekty osi\u0105ga\u0142y ich kole\u017canki, Michalina Krzy\u017canowska i Kazimiera Pajzderska w szerokok\u0105tnych panora\u00admach portu, ukazanego z lotu ptaka.<\/span><\/p>\n

Osiem dekad po swoich dalekich antenatkach, uwa\u00adg\u0119 ku Gdyni \u2013 dok\u0142adniej modernizmowi gdy\u0144skiemu i moder\u00adnizmowi telawiwskiemu \u2013 zwr\u00f3ci\u0142a warszawska artystka Maria Kiesner, od pocz\u0105tku dzia\u0142alno\u015bci poch\u0142oni\u0119ta malarskim dia\u00adlogiem z architektur\u0105 nowoczesn\u0105. Wybieraj\u0105c na naczelne motywy obraz\u00f3w pojedyncze obiekty obu \u201ebia\u0142ych miast\u201d, ma\u00adlarka bazuje na dokumentacji fotograficznej i projektowej. Nie wciela si\u0119 jednak w architekta, staje si\u0119 natomiast architektem obrazu, jako autonomicznej transpozycji architektury. Jej ma\u00adlarski proceder jest bliski pryncypiom aposto\u0142\u00f3w architektu\u00adry modernistycznej, nawo\u0142uj\u0105cych do oczyszczania struktury z tego, co zb\u0119dne. Kiesner eliminuje ze swych przedstawie\u0144 po\u00adjedynczych budynk\u00f3w nie tylko sztafa\u017c ludzki, ale cz\u0119sto tak\u017ce kontekst urbanistycznego otoczenia, wi\u0119c budynki s\u0105siaduj\u0105ce z obiektem \u201eportretowanym\u201d. Ka\u017cdorazowo indywidualny wyb\u00f3r wysmakowanej, zaw\u0119\u017conej palety pozwala artystce zamienia\u0107 motywy ikonicznych budynk\u00f3w Tel Awiwu i Gdyni w malarskie emblematy modernizmu.<\/span><\/p>\n

V<\/h3>\n

Je\u015bli na Gdyni\u0119 mo\u017cna patrze\u0107 jak na obietnic\u0119 po\u00addr\u00f3\u017cy, to Tel Awiw jest obietnic\u0105 domu, nowego bezpiecznego domu dla \u017byd\u00f3w. Potwierdza\u0142 to Szalom Asz<\/a><\/strong><\/span>:<\/span><\/p>\n

\n

\u201eTo w stu pro\u00adcentach hebrajskie miasto jest najlepszym panaceum na gojskie przypad\u0142o\u015bci. Je\u015bli dusza twa zm\u0119czona jest gojami, je\u015bli\u015b chory na Hitlera, je\u015bli\u015b chory na endek\u00f3w w Polsce, i w og\u00f3le um\u0119czo\u00adny jeste\u015b tymi wszystkimi faszystami, nazistami, hitlerowcami oraz wszystkimi gojskimi plagami, zm\u0119czy\u0142y ci\u0119 okropie\u0144stwa ich wojen, ich hucpiarskie odzywki, ostrzenie no\u017cy, gro\u017aby bomb gazowych od haredim [ortodoksyjnych \u017byd\u00f3w \u2013 red.], pu\u0142apki i potrzaski, inflacje oraz wszelkie inne ich wynalazki \u2013 jed\u017a do hebrajskiego miasta Tel Awiwu, a poczujesz ulg\u0119\u201d[22]<\/a>.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Gdynia i Tel Awiw to miasta m\u0142ode, miasta m\u0142odo\u00ad\u015bci. Nowy pocz\u0105tek, wi\u0119c m\u0142odo\u015b\u0107, kryje si\u0119 ju\u017c w samej nazwie \u201eTel Awiw\u201d oznaczaj\u0105cej \u201ewzg\u00f3rze wiosny\u201d. Gdy tygodnik \u201eJidi\u00adsze Bilder\u201d w numerze 23 z 1938 r. zamieszcza\u0142 kolejny fo\u00adtoreporta\u017c z Tel Awiwu, na ok\u0142adce znalaz\u0142 si\u0119 tyle\u017c nieporadny technicznie, co sugestywny fotomonta\u017c zwie\u0144czony u do\u0142u pod\u00adpisem \u201eMIASTO M\u0141ODO\u015aCI\u201d: na tle telawiwskiej ulicy z mo\u00addernistycznymi domami pojawia si\u0119 popiersie u\u015bmiechni\u0119tego dziecka. M\u0142odo\u015b\u0107 Gdyni AD 1937 i jej mieszka\u0144c\u00f3w opisywa\u00adno w spos\u00f3b przewrotny.<\/em><\/span><\/p>\n

\n

\u201eW ca\u0142ym \u2013 dzi\u015b pewnie ju\u017c stuty\u00adsi\u0119cznym mie\u015bcie \u2013 zauwa\u017cy\u0142em tylko dwa zak\u0142ady pogrzebowe, prze\u017cywaj\u0105ce kryzys. (\u2026) W Gdyni osiedlaj\u0105 si\u0119 ludzie m\u0142odzi, kt\u00f3rych nie zaprz\u0105taj\u0105 jeszcze zagadnienia religii i \u015bmierci. Ci ludzie przywo\u017c\u0105 ze sob\u0105 dzieci. W\u00f3zki dzieci\u0119ce tocz\u0105 si\u0119 ulica\u00admi bez ko\u0144ca\u201d[23]<\/a>.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Gdynia jest podlotkiem, co niesie konkretne obawy o stan miasta w wieku dojrza\u0142ym.<\/span><\/p>\n

\n

\u201eJak podlotek, kt\u00f3\u00adry przed pierwsz\u0105 randk\u0105 \u017ale maluje usta, tak Gdynia wzrusza swoim nieporadnym flirtem z uwodzicielskim do\u015bwiadczeniem morza. Ci\u0105gle zdaje si\u0119 by\u0107 przed pierwszym poca\u0142unkiem. I czy aby spo\u0142ecze\u0144stwo nie och\u0142od\u0142o w edukacji swojej pupilki, czy starczy mu charakteru, aby po\u0142\u0105czy\u0107 samotne budynki, wyty\u00adczy\u0107 ulice, wykrztusi\u0107 drewniane rudery, traw\u0119 i pisaki pokry\u0107 asfaltem, przystroi\u0107 miasto w klomby, umy\u0107 i uczesa\u0107 i dopiero zaprowadzi\u0107 na pierwszy bal\u201d[24]<\/a>.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Zastanawia, \u017ce czujni obserwatorzy rozwoju obu nadmorskich miast, opisuj\u0105cy zagro\u017cenia, jakie niesie ze sob\u0105 ich niekontrolowany rozw\u00f3j, wielkomiejsko\u015b\u0107 i wielkomiejski mizerabilizm, niejednokrotnie przywo\u0142ywali Warszaw\u0119. Gdy\u0144\u00adskie \u201ebarakowe\u201d dzielnice n\u0119dzy i bezrobocia z napr\u0119dce kle\u00adconymi samowolkami budowlanymi, zyska\u0142y takie przydomki, jak \u201eDrewniana Warszawa\u201d, \u201eBudapeszt\u201d, \u201edzielnica chi\u0144ska\u201d, \u201eSzanghaj\u201d czy \u201ePekin\u201d[25]<\/a>. W Tel Awiwie bywa\u0142o r\u00f3wnie t\u0142oczno, gdy jego populacja wzros\u0142a z 15 tys. w 1922 r. do 130 tys. w 1939 roku. Syjoni\u015bci pragn\u0119li budowa\u0107 w Erec Israel now\u0105 \u017cydowsk\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, odmienn\u0105 od tej z miast euro\u00adpejskiej diaspory, nie dziwi wi\u0119c, \u017ce jeden z ich przyw\u00f3dc\u00f3w, Chaim Weizmann deklarowa\u0142: \u201eNie przybyli\u015bmy tutaj, by powie\u00adla\u0107 \u017cycie Warszawy, Pi\u0144ska, Londynu itp.\u201d[26]<\/a>. Gdy wraz z czwart\u0105 alij\u0105<\/a>, tzw. alij\u0105 Grabskiego miasto zasili\u0142a fala licznych \u017byd\u00f3w z Polski, Tel Awiw zaroi\u0142 si\u0119 od sklepik\u00f3w i domokr\u0105\u017cnych handlarzy. Liderzy ruchu robotniczego, spieraj\u0105cy si\u0119 z bur\u00admistrzem Meirem Dizengoffem, afirmuj\u0105cym drobny handel i klas\u0119 \u015bredni\u0105, utyskiwali, \u017ce miasto wygl\u0105da jak nowe wydanie Mo\u0142dowanki (dzielnicy ortodoks\u00f3w) w Odessie albo Nalewek w Warszawie \u2013 \u201enic tylko p\u0142acze i krzyki\u201d[27]<\/a>.<\/span><\/p>\n

W\u015br\u00f3d przybysz\u00f3w z Polski osiad\u0142ych w Tel Awiwie na sta\u0142e w latach trzydziestych by\u0142 krakowski sympatyk idei syjonistycznych Zeev Wilhelm Aleksandrowicz. Wraz z Avra\u00admem Soskinem, Efraimem Erde, Itzhakiem Kalterem, Zolta\u00adnem Klugerem i innymi tworzy\u0142 elit\u0119 fotograf\u00f3w \u2013 kronikarzy \u017cycia \u201epierwszego miasta hebrajskiego\u201d i jego mieszka\u0144c\u00f3w. Aleksandrowicz zwraca\u0142 sw\u00f3j obiektyw ku ludziom, a dopiero potem ku budynkom. Fascynowa\u0142a go mieszanka egzotycznych dla przybysza znad Wis\u0142y fizjonomii, stroj\u00f3w, obyczaju \u017byd\u00f3w przybywaj\u0105cych nad rzek\u0119 Jarkon z r\u00f3\u017cnych zak\u0105tk\u00f3w \u015bwiata czy Arab\u00f3w osiad\u0142ych w Jafie. Uwiecznia\u0142 sceny rodzajowe z ich udzia\u0142em, ale z nie mniejszym zaciekawieniem notowa\u0142 t\u0119tni\u0105\u00adcy swoistym rytmem puls miasta ze stadami owiec wypasanymi przed bauhausowskimi osiedlami, spychaczami wytyczaj\u0105cymi granice nowych ulic, rosn\u0105cymi na wydmach budynkami Tar\u00adg\u00f3w Lewanty\u0144skich, policjantem kieruj\u0105cym ruchem ulicznym z udzia\u0142em auta, osio\u0142ka i rowerzysty. W nie mniejszym stopniu interesowa\u0142a go ikonosfera nowoczesnej metropolii z szyldami sklepowymi, afiszami filmowymi, pob\u0142yskuj\u0105cymi wieczorem neonami synagogi, kin i sklep\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Tak\u017ce Gdynia mia\u0142a swych nietuzinkowych foto\u00ad-kronikarzy, by wspomnie\u0107 Czes\u0142awa Olszewskiego czy Henry\u00adka Podd\u0119bskiego. Zdj\u0119cia ich i ich koleg\u00f3w stanowi\u0105 dzi\u015b kanon wizualnej narracji o rozwoju i wzro\u015bcie mi\u0119dzywojennego \u201emia\u00adsta z morza i marze\u0144\u201d. Ukazuj\u0105 jego najwa\u017cniejsze budynki, port, pla\u017c\u0119, uroczysto\u015bci doroczne i takie niecodzienne wydarzenia, jak wizyta marsza\u0142ka J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego, \u201ezwabionego\u201d do Gdy\u00adni przez wicepremiera Kwiatkowskiego z okazji wodowania stat\u00adk\u00f3w nosz\u0105cych imionach c\u00f3rek marsza\u0142ka.<\/span><\/p>\n

Ka\u017cda wystawa jest wyborem, pr\u00f3b\u0105 zarysowania okre\u015blonymi (cz\u0119sto ograniczonymi) \u015brodkami perspektywy, bez cienia w\u0105tpliwo\u015bci, co do mo\u017cliwo\u015bci wype\u0142niania ca\u0142ego obrazu; jest sygna\u0142em do otwarcia drzwi na dyskusj\u0119, na mozaik\u0119 nowych w\u0105tk\u00f3w, tych wa\u017cnych i tych dope\u0142niaj\u0105cych zasadnicze. Nie spos\u00f3b dzi\u015b wskaza\u0107 wszystkie nici, kt\u00f3re \u0142\u0105czy\u0142y Gdyni\u0119 z Tel Awiwem, mi\u0119dzywojenn\u0105 Polsk\u0119 z \u017cydowsk\u0105 Palestyn\u0105 Man\u00addatu Brytyjskiego, nie ma te\u017c sensu szuka\u0107 ich na si\u0142\u0119. Ogl\u0105daj\u0105c frapuj\u0105cy reporta\u017c filmowy z Tel Awiwu autorstwa Romualda Gantkowskigo, warto oczywi\u015bcie zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na s\u0142owa lektora o nieznanym z nazwiska tr\u0119baczu, sygnalizuj\u0105cym rozpocz\u0119cie szabatu w \u201epierwszym mie\u015bcie hebrajskim\u201d, kt\u00f3ry nad Jarkon mia\u0142 przyby\u0107 z ulicy G\u0119siej w Warszawie. Wska\u017cmy jednak na inne osoby i inne koneksje. Drugi po Meirze Dizengoffie bur\u00admistrz Tel Awiwu, Israel Rokach wizytowa\u0142 Gdyni\u0119 \u2013 zapewne w 1938 r. \u2013 by ogl\u0105da\u0107 nowoczesny port w towarzystwie Le\u00adona Allweila, jednego z pierwszych dzia\u0142aj\u0105cych w mie\u015bcie \u017cy\u00addowskich in\u017cynier\u00f3w[28]<\/a>. Wreszcie dwaj spo\u015br\u00f3d najwa\u017cniejszych ojc\u00f3w za\u0142o\u017cycieli obu miast byli z wykszta\u0142cenia chemikami \u2013 Meir Dizengoff i Eugeniusz Kwiatkowski. By\u0107 mo\u017ce wynikaj\u0105ca z ich formacji intelektualnej pow\u015bci\u0105gliwo\u015b\u0107 i konkretno\u015b\u0107, po\u00ad\u0142\u0105czone z idealizmem, zdecydowa\u0142y o realizacji dw\u00f3ch nadmor\u00adskich \u201ebia\u0142ych miast\u201d.<\/span><\/p>\n

\n