{"id":74565,"date":"2019-11-17T17:09:46","date_gmt":"2019-11-17T15:09:46","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=74565"},"modified":"2019-11-17T14:36:08","modified_gmt":"2019-11-17T12:36:08","slug":"23-09-44","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=74565","title":{"rendered":"ZAMKNI\u0118CIE GETTA WARSZAWSKIEGO"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>ZAMKNI\u0118CIE GETTA WARSZAWSKIEGO<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

ANNA MAJCHROWSKA<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

16 listopada 1940 r. by\u0142 prze\u0142omowym dniem dla warszawskich \u017byd\u00f3w. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 licz\u0105ca 400 tys. os\u00f3b zosta\u0142a zamkni\u0119ta w wi\u0119ziennych murach getta, kt\u00f3re \u2013 jak pisa\u0142 Ludwik Hering w jednym z opowiada\u0144 \u2013 \u201eodci\u0119\u0142y j\u0105 od wszystkiego, co mog\u0142o umo\u017cliwi\u0107 \u017cycie\u201d. O tym, co czuli mieszka\u0144cy getta, jak komentowali zamkni\u0119cie jego granic, czego si\u0119 obawiali i z czego czerpali nadziej\u0119 \u2013 wiemy g\u0142\u00f3wnie dzi\u0119ki dokumentom zachowanym w Archiwum Ringelbluma.<\/strong><\/p>\n

Mur na Bonifraterskiej \/ Archiwum Ringelbluma<\/em><\/span><\/p>\n

Postawienie muru by\u0142o rozdarciem Warszawy na\u00a0dwoje. Mimo, \u017ce\u00a0utworzono trzy dzielnice mieszkaniowe, to\u00a0w\u0142a\u015bnie mur wyznaczy\u0142 g\u0142\u00f3wn\u0105 lini\u0119 podzia\u0142u miasta [1]; przeci\u0105\u0142 naturalne szlaki komunikacyjne, zniszczy\u0142 jego topografi\u0119. Ulice zamieni\u0142y si\u0119 w\u00a0trudny do\u00a0pokonania \u201elabirynt\u201d. Tysi\u0105ce ludzi zosta\u0142o zmuszonych do\u00a0opuszczenia swoich mieszka\u0144. Zmiana dotkn\u0119\u0142a wszystkich sfer ludzkiego \u017cycia \u2013\u00a0organizacyjnej, obyczajowej, psychologicznej, j\u0119zykowej [2] i\u00a0wielu innych. Postawienie muru mia\u0142o te\u017c wymiar symboliczny. Jak pisa\u0142 Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cycki, przekraczaj\u0105c mury przekracza\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c\u00a0granice wyobra\u017calnej rzeczywisto\u015bci<\/em>. [3]<\/span><\/p>\n

16 listopada by\u0142 prze\u0142omowym dniem dla warszawskich \u017byd\u00f3w. Tego dnia 400 tys. os\u00f3b zosta\u0142o zamkni\u0119tych w\u00a0wi\u0119ziennych murach. \u017byd\u00f3w odgrodzono od\u00a0ulic Warszawy, od\u00a0informacji [4], bliskich os\u00f3b, kt\u00f3re zosta\u0142y po\u00a0stronie \u201earyjskiej\u201d, a\u00a0tak\u017ce od\u00a0zieleni, drzew, widoku nieba po\u00a0horyzont. Natychmiastowym skutkiem zamkni\u0119cia getta by\u0142 wzrost cen \u017cywno\u015bci i\u00a0g\u0142\u00f3d, uderzaj\u0105cy przede wszystkim w\u00a0najbiedniejszych. Niemcy nasilili dzia\u0142ania propagandowe, aby uzasadni\u0107 potrzeb\u0119 zamkni\u0119cia granic, nakazali tak\u017ce u\u017cywa\u0107 sformu\u0142owanie\u00a0\u017cydowska dzielnica mieszkaniowa\u00a0<\/em>zamiast\u00a0getto \u017cydowskie.\u00a0<\/em>[5] Ulica jednak nie mia\u0142a w\u0105tpliwo\u015bci, co\u00a0zamierza okupant. M\u00f3wi\u0142a: zostali\u015bmy \u201ezamurowani \u017cywcem\u201d, a\u00a0same mury postrzegano jako cofni\u0119cie cywilizacyjne, powr\u00f3t do\u00a0\u015bredniowiecza. [6] Getto por\u00f3wnywano nawet do\u00a0obozu koncentracyjnego, kt\u00f3ry od\u00a0obozu r\u00f3\u017cni si\u0119 jedynie tym, \u017ce\u00a0mieszka\u0144cy getta musz\u0105 utrzymywa\u0107 si\u0119 z\u00a0w\u0142asnych funduszy. [7]<\/span><\/p>\n

Mury, kt\u00f3re ju\u017c zosta\u0142y wzniesione na\u00a0Rymarskiej, podwy\u017cszono, sprawiaj\u0105 one wra\u017cenie prawdziwych mur\u00f3w wi\u0119ziennych. Chc\u0105 nas zamurowa\u0107 \u017cywcem \u2013\u00a0tak uwa\u017caj\u0105 ludzie<\/em>. [8]<\/span><\/p>\n

W utworach literackich pojawiaj\u0105 si\u0119 takie okre\u015blenia jak: \u201ezatrza\u015bni\u0119ci murami\u201d, \u201esprasowani\u201d. [9] Jehoszua Perle dodaje: na\u00a0terenie otoczonym \u201epos\u0119pnymi\u201d murami, kt\u00f3re \u017bydowska Gmina postawi\u0142a za\u00a0w\u0142asne pieni\u0105dze,\u00a0nie ma\u00a0jak z\u0142apa\u0107 oddechu\u00a0<\/strong><\/a><\/em>[10]<\/a>, a\u00a0ludzie dusz\u0105 si\u0119 i\u00a0d\u0142awi\u0105 w\u00a0w\u0105skich, brudnych, ciemnych uliczkach<\/em>. [11]\u00a0Icchak Berensztein w\u00a0jednym z\u00a0poemat\u00f3w por\u00f3wnuje \u017byd\u00f3w do\u00a0kr\u00f3lik\u00f3w siedz\u0105cych w\u00a0klatkach, odseparowanych od\u00a0\u015bwiata dwumetrowym murem. [12]<\/span><\/p>\n

Ringelblum pisa\u0142:\u00a0Getto daje si\u0119 o\u00a0wiele dotkliwiej we\u00a0znaki ni\u017c w\u00a0\u015bredniowieczu, bo\u00a0byli\u015bmy ju\u017c tak wysoko, a\u00a0teraz upadli\u015bmy tak strasznie nisko. Apel w\u00a0sprawie wykazywania dobrych stron getta: tendencja do\u00a0zr\u00f3wnania np. podatku od\u00a0jedwabiu, odzie\u017cy, pomoc wzajemna i\u00a0o\u017cywione \u017cycie spo\u0142eczne<\/em>. [13]<\/span><\/p>\n

Symbolem wolno\u015bci staje si\u0119 linia horyzontu, kt\u00f3rej widok zostaje na\u00a0zawsze odebrany mieszka\u0144com getta.\u00a0Jednego brakuje naszemu gettowemu niebu: nie ma\u00a0horyzontu. Getto jest tak ma\u0142e i\u00a0otoczone murami i\u00a0ruinami. Nie ma\u00a0wolnego miejsca, aby oko mog\u0142o swobodnie obj\u0105\u0107 wi\u0119ksze pole i\u00a0zobaczy\u0107 szerszy kawa\u0142ek nieba z\u00a0horyzontem. Widzimy je\u00a0jedynie tak, jak aresztowany ze\u00a0swojej celi. To\u00a0jest bardzo smutne i\u00a0przygn\u0119biaj\u0105ce<\/em>.\u00a0[14]<\/span><\/p>\n

Kopu\u0142a nieba wydaje si\u0119 domyka\u0107 przestrze\u0144 ograniczon\u0105 murami, by\u0107 dope\u0142nieniem niedoli \u017byd\u00f3w. Z\u00a0nieba pada deszcz, \u015bnieg albo\u00a0leje si\u0119 \u017car, wtedy\u00a0powietrze w\u00a0otoczonym murem getcie jest st\u0119ch\u0142e i\u00a0dusz\u0105ce.\u00a0<\/em>[15]\u00a0<\/em>Nawet s\u0142o\u0144ce nie ratuje sytuacji \u2014\u00a0wyci\u0105ga ca\u0142y brud i\u00a0n\u0119dz\u0119 getta, w\u00a0kt\u00f3rym\u00a0nie wida\u0107 \u015bladu zieleni, \u015bwie\u017co kie\u0142kuj\u0105cej ro\u015blinno\u015bci\u00a0<\/strong><\/a><\/em>[16]<\/a>\u00a0i\u00a0jedynie pogarsza nastroje.<\/span><\/p>\n

Budowa mur\u00f3w getta<\/strong><\/p>\n

Przed 16\u00a0listopada 1940 r.\u00a0kolejnymi rozporz\u0105dzeniami budowano wok\u00f3\u0142 spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej inne mury \u2014\u00a0stopniowo pogarszaj\u0105c jej warunki \u017cyciowe, ograniczaj\u0105ce prawa, spychaj\u0105c na\u00a0margines \u017cycia spo\u0142ecznego i\u00a0skutecznie separuj\u0105c od\u00a0polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa. Postawienie fizycznego muru i\u00a0zamkni\u0119cie getta by\u0142o kolejnym etapem procesu, kt\u00f3ry zacz\u0105\u0142 si\u0119 du\u017co wcze\u015bniej. Ju\u017c w\u00a0pa\u017adzierniku 1939 r.\u00a0Niemcy wprowadzili przymus pracy dla \u017byd\u00f3w od\u00a014. do\u00a060. roku \u017cycia (26.10.1939), zamkn\u0119li szko\u0142y \u017cydowskie (15.11.1939), wprowadzili nakaz oznakowania sklep\u00f3w \u017cydowskich (23.11.1939) i\u00a0wreszcie 1\u00a0grudnia 1939 r.\u00a0wesz\u0142o rozporz\u0105dzenie wprowadzaj\u0105ce opaski z\u00a0gwiazd\u0105 Dawida. W\u00a0kolejnych miesi\u0105cach wychodzi\u0142y kolejne zakazy: zmiany miejsca zamieszkania bez zezwolenia (01.1940), zbiorowej modlitwy (01.1940) i\u00a0in.<\/span><\/p>\n

W Warszawie do\u015b\u0107 wcze\u015bnie zacz\u0119\u0142y kr\u0105\u017cy\u0107 plotki na\u00a0temat utworzenia getta (wspomina o\u00a0tym Ringelblum ju\u017c w\u00a0lutym 1940 r.). To\u00a0plotka by\u0142a g\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em informacji \u2013\u00a0ulica spekulowa\u0142a na\u00a0temat przeznaczenia mur\u00f3w, a\u00a0potem ich umiejscowienia.\u00a0M\u00f3wi\u0142o si\u0119 o\u00a0tym, \u017ce\u00a0ghetto b\u0119dzie odwo\u0142ane i\u00a0\u017ce\u00a0chodzi tylko o\u00a0wymuszenie pewnego okupu ze\u00a0strony ludno\u015bci \u017cydowskiej<\/em>. [17]\u00a0Opowiadano o\u00a0wr\u00f3\u017cce, kt\u00f3ra przewidzia\u0142a, \u017ce\u00a0mur getta warszawskiego zniknie w\u00a0czerwcu, tzn. w\u00a0tym miesi\u0105cu<\/em>. [18]\u00a0Pojawia\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c \u017carty na\u00a0ten temat.\u00a0[19]<\/span><\/p>\n

Niemcy przeczyli pog\u0142oskom w\u00a0oficjalnych komunikatach, jednak r\u00f3wnocze\u015bnie czynili przygotowania do\u00a0utworzenia \u017cydowskiej dzielnicy mieszkaniowej. Ju\u017c w\u00a0listopadzie 1939 roku u\u00a0wylotu niekt\u00f3rych ulic pojawi\u0142y si\u0119 pierwsze ogrodzenia z\u00a0drutu kolczastego i\u00a0tablice z\u00a0napisem \u201eZaraza, wst\u0119p dla \u017co\u0142nierzy wzbroniony\u201d. 23\u00a0stycznia 1940 r.\u00a0w\u00a0urz\u0119dzie szefa dystryktu warszawskiego utworzono Wydzia\u0142 Przesiedle\u0144 (Umsiedlung), pod kierunkiem Waldemara Sch\u00f6na, maj\u0105cy za\u00a0zadanie organizacj\u0119 getta w\u00a0Warszawie.<\/span><\/p>\n

Ringelblum pisa\u0142 w\u00a0marcu 1940 r.:\u00a0Dzi\u015b, drugiego marca przyst\u0105piono do\u00a0wznoszenia mur\u00f3w wok\u00f3\u0142 terenu zarazy. Wywar\u0142o to\u00a0silne wra\u017cenie. Dopatruj\u0105 si\u0119 w\u00a0tym pocz\u0105tku faktycznego getta<\/em>. [20]<\/span><\/p>\n

27 marca 1940 r.\u00a0Judenrat otrzyma\u0142 oficjalne polecenie postawienia \u2013\u00a0z\u00a0w\u0142asnego bud\u017cetu \u2014\u00a0muru wok\u00f3\u0142 terytorium \u201eobszaru zagro\u017conego epidemi\u0105\u201d (pisz\u0105 o\u00a0tym Ringelblum, Adam Czerniak\u00f3w w\u00a0swoim\u00a0Dzienniku<\/em>\u00a0wspomina o\u00a0zwi\u0105zanych z\u00a0budow\u0105 problemach organizacyjnych).<\/span><\/p>\n

W tym samym czasie, od\u00a022\u00a0do\u00a029\u00a0marca, trwa\u0142y w\u00a0Warszawie zainspirowane przez Niemc\u00f3w ekscesy anty\u017cydowskie \u2013\u00a0pl\u0105drowano sklepy, rabowano mieszkania, bito przechodni\u00f3w. Propaganda niemiecka wykorzysta\u0142a je, aby uzasadni\u0107 konieczno\u015b\u0107 budowy mur\u00f3w getta, kt\u00f3re mia\u0142y chroni\u0107 spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 przed aktami antysemityzmu (a\u00a0spo\u0142eczno\u015b\u0107 polsk\u0105 przed zaraz\u0105). Takie my\u015blenie o\u00a0murach getta \u2013\u00a0ich\u00a0rzekomej ochrony przed pogromami \u2013\u00a0jeszcze d\u0142ugo funkcjonowa\u0142o w\u00a0getcie \u2013\u00a0pisze o\u00a0tym Ringelblum w\u00a0czerwcu 1941 r.:\u00a0Wdzi\u0119czno\u015b\u0107 za\u00a0to, \u017ce\u00a0wok\u00f3\u0142 getta s\u0105\u00a0mury, bo\u00a0ludzie obawiaj\u0105 si\u0119 pogrom\u00f3w \u2013\u00a0podobie\u0144stwo z\u00a0Werona\u0328 1599. Nastroje pogromowe wobec \u017byd\u00f3w w\u00a0pierwszych dniach wojny z\u00a0Rosja\u0328<\/em>. (\u2026)\u00a0Rabunki na\u00a0Pradze \u2013\u00a0szcz\u0119\u015bcie z\u00a0posiadania mur\u00f3w, strach przed zburzeniem mur\u00f3w getta<\/em>. [21]<\/span><\/p>\n

R\u00f3wnocze\u015bnie, w\u00a0uzasadnieniu sformu\u0142owanym przez Waldemara Sch\u00f6na, tw\u00f3rc\u0119 getta, decyzja o\u00a0budowie mur\u00f3w i\u00a0zamkni\u0119ciu granic getta by\u0142a podyktowana potrzeb\u0105 ochrony przed epidemi\u0105, wyeliminowania \u017cydowskiego wp\u0142ywu w\u00a0sferze polityczno-moralnej, a\u00a0tak\u017ce likwidacji pok\u0105tnego handlu i\u00a0paskarskich spekulacji. Chwali\u0142 si\u0119, \u017ce\u00a0akcja zosta\u0142a dokonana w\u00a06\u00a0tygodni bez rozlewu krwi.<\/span><\/p>\n

1 kwietnia 1940 r.\u00a0Judenrat na\u00a0polecenie w\u0142adz okupacyjnych \u2013\u00a0i\u00a0na\u00a0w\u0142asny koszt \u2014\u00a0rozpocz\u0105\u0142 budow\u0119 mur\u00f3w. W\u00a0maju Ringelblum pisa\u0142:\u00a0W Warszawie buduj\u0105 mury na\u00a0linii Nalewki \u2013\u00a0Kramy Nalewkowskie \u2013\u00a0tak\u017ce Przejazd \u2014\u00a0Nowolipie. Dopatruj\u0105 si\u0119 w\u00a0tym zal\u0105\u017cka getta, kt\u00f3re nagle stanie si\u0119 faktem<\/em>. [22] Budowa zosta\u0142a uko\u0144czona w\u00a0czerwcu 1940 r., ustawiono r\u00f3wnie\u017c tablice wok\u00f3\u0142 \u201eobszaru zagro\u017conego epidemi\u0105\u201d.<\/span><\/p>\n

7 sierpnia 1940 r.\u00a0pojawi\u0142o si\u0119 zarz\u0105dzenie Ludwiga Leista, komisarza Rzeszy w\u00a0Warszawie, nakazuj\u0105ce wyprowadzenie si\u0119 z\u00a0obszaru przysz\u0142ej dzielnicy niemieckiej. Zarz\u0105dzenie zezwala\u0142o \u017bydom na\u00a0i\u00a0czasowe pozostanie w\u00a0dzielnicy polskiej, natomiast \u017bydom przyje\u017cd\u017caj\u0105cym do\u00a0Warszawy nakazywa\u0142o zamieszkanie w\u00a0dzielnicy \u017cydowskiej. Zacz\u0119\u0142y si\u0119 eksmisje i\u00a0przeprowadzki.<\/span><\/p>\n

20 sierpnia w\u00a0Wydziale Przesiedle\u0144 wznowiono prace nad organizacj\u0105 getta. 31\u00a0sierpnia Gazeta \u017bydowska opublikowa\u0142a spis ulic granicznych dzielnicy \u017cydowskiej wraz z\u00a0planem miasta.<\/span><\/p>\n

Utworzenie getta<\/strong><\/p>\n

2 pa\u017adziernika 1940 r.\u00a0gubernator dystryktu warszawskiego, Ludwig Fischer, podpisa\u0142 oficjalne zarz\u0105dzenie o\u00a0utworzeniu getta w\u00a0Warszawie wraz ze\u00a0spisem ulic stanowi\u0105cych jego granice. Zosta\u0142o ono og\u0142oszone przez megafony uliczne 12\u00a0pa\u017adziernika \u2014\u00a0tego dnia przypada\u0142 S\u0105dny Dzie\u0144 (Jom Kipur). Ulice graniczne mia\u0142y by\u0107 w\u00a0ca\u0142o\u015bci aryjskie, granica przebiega\u0142a mi\u0119dzy posesjami, a\u00a0nie na\u00a0linii ulicy. Obszar ten r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 wobec wcze\u015bniejszych plan\u00f3w. Granice getta w\u00a0kolejnych dniach pa\u017adziernika i\u00a0listopada ulega\u0142y nieustannym zmianom powoduj\u0105cym, \u017ce\u00a0niekt\u00f3rzy dwukrotnie i\u00a0trzykrotnie musieli si\u0119 przeprowadza\u0107<\/em>. [23]
\n<\/a><\/span><\/p>\n

Dzi\u015b, w\u00a0szabat 12\u00a0pa\u017adziernika, by\u0142 straszny dzie\u0144. Zapowiedziano przez megafon podzia\u0142 miasta na\u00a03\u00a0cz\u0119\u015bci: niemiecka\u0328, kt\u00f3ra obejmuje \u015ar\u00f3dmie\u015bcie, wraz z\u00a0Nowym \u015awiatem, cz\u0119\u015b\u0107 polsk\u0105 i\u00a0\u017cydowsk\u0105. Do\u00a0ko\u0144ca pa\u017adziernika wszyscy opr\u00f3cz Niemc\u00f3w musz\u0105 si\u0119 przeprowadzi\u0107 bez mebli. W\u00a0naszej kamienicy rozpacz. W\u0142a\u015bcicielka domu mieszka ju\u017c od\u00a037\u00a0lat w\u00a0tym mieszkaniu, kt\u00f3re winna opu\u015bci\u0107 bez mebli. Zrujnowano by\u00a0w\u00a0ten spos\u00f3b tysi\u0105ce chrze\u015bcija\u0144skich sklep\u00f3w i\u00a0przedsi\u0119biorstw<\/em>. [24]<\/span><\/p>\n

Nowy Rok \u017cydowski przeszed\u0142 w\u00a0spokoju. Dopiero w\u00a0dniu \u015bwi\u0119ta S\u0105dny Dzie\u0144 oko\u0142o godz. 2\u2013ej przez megafony podano do\u00a0wiadomo\u015bci, \u017ce\u00a0zostanie utworzona dzielnica polska, niemiecka i\u00a0\u017cydowska. Podawano granice dzielnicy \u017cydowskiej i\u00a0granice dzielnicy niemieckiej. (\u2026) Plotki rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 szerzy\u0107, wywo\u0142uj\u0105c coraz wi\u0119ksza\u0328 panik\u0119. M\u00f3wiono, \u017ce\u00a0\u017bydom, kt\u00f3rzy si\u0119 przesiedla\u0107 maja\u0328 do\u00a0dzielnicy \u017cydowskiej, nie b\u0119dzie wolno zabiera\u0107 \u017cadnych rzeczy z\u00a0sob\u0105. Pomimo to\u00a0\u017bydzi zachowali w\u00a0czasie trwania \u015bwi\u0119ta spok\u00f3j. Jak zdo\u0142a\u0142em zaobserwowa\u0107, w\u00a0domach, w\u00a0kt\u00f3rych urz\u0105dzono modlitwy, og\u0142oszenie o\u00a0ghetcie nie spowodowa\u0142o przerwania mod\u0142\u00f3w<\/em>. [25]<\/span><\/p>\n

Oficjalny tekst zarz\u0105dzenia, wraz ze\u00a0spisem ulic granicznych planowanego getta, zosta\u0142 opublikowany 15\u00a0pa\u017adziernika 1940 r.\u00a0w\u00a0\u201eNowym Kurierze Warszawskim\u201d. Rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 warszawski exodus: 138 tys. \u017byd\u00f3w i\u00a0113 tys. Polak\u00f3w musia\u0142o zmieni\u0107 miejsce zamieszkania. Musiano te\u017c przeprowadzi\u0107 instytucje ze\u00a0strony aryjskiej \u2014\u00a0w\u00a0grudniu 1940 r.\u00a0ewakuowano szpital \u017cydowski na\u00a0Czystem, nast\u0105pi\u0142a te\u017c przeprowadzka dw\u00f3ch sieroci\u0144c\u00f3w: Domu Sierot Korczaka z\u00a0ul. Krochmalnej 92\u00a0na\u00a0Ch\u0142odn\u0105 33\u00a0oraz domu sierot z\u00a0ul. Jagiello\u0144skiej 26\u00a0na\u00a0ul. \u015alisk\u0105 28. W\u00a0gorszej sytuacji znajdowa\u0142y si\u0119 osoby, kt\u00f3re musia\u0142y opu\u015bci\u0107 swoje mieszkanie. Operacja ta\u00a0rodzi\u0142a ca\u0142\u0105 mas\u0119 problem\u00f3w na\u00a0ka\u017cdym etapie.<\/span><\/p>\n

Zbli\u017ca si\u0119 koniec terminu przesiedlenia, a\u00a010\u00a0tys. os\u00f3b pozostaje jeszcze bez mieszka\u0144. (\u2026) Po\u00a0kilkutygodniowym szukaniu nareszcie mam mieszkanie. O\u00a0wiele gorsze, ale mieszkanie. Staje\u0328 wobec nowych trudno\u015bci. Brak pieni\u0119dzy na\u00a0przeprowadzk\u0119. Zwracanie si\u0119 do\u00a0biura, w\u00a0kt\u00f3rym pracuje\u0328, wydaje mi\u00a0si\u0119 bezcelowe. Sprzeda\u0107 cokolwiek z\u00a0rzeczy trudno. Nie ma\u00a0nabywc\u00f3w. Rzesze spekulant\u00f3w \u017ceruj\u0105. Ceny na\u00a0odzie\u017c i\u00a0przedmioty u\u017cytku domowego spadaj\u0105 proporcjonalnie do\u00a0wzrostu cen artyku\u0142\u00f3w spo\u017cywczych. Sytuacja zdaje si\u0119 bez wyj\u015bcia<\/em>. [26]<\/span><\/p>\n

Widok \u017byd\u00f3w przewo\u017c\u0105cych swoje graty sprawia\u0142 okropne wra\u017cenie. Wo\u017cono meble, chocia\u017c zakazano \u017bydom je\u00a0wywozi\u0107. By\u0142y wypadki, \u017ce\u00a0zatrzymywano wozy z\u00a0meblami i\u00a0zabierano je<\/em>.\u00a0Ca\u0142e miasto obwieszone jest bia\u0142ymi kartkami o\u00a0zamianie mieszka\u0144 przez \u017byd\u00f3w i\u00a0chrze\u015bcijan. \u015aciana obok Biura Kwaterunkowego Gminy jest ca\u0142kowicie bia\u0142a.<\/em><\/span>\u00a0[27]<\/span>
\n<\/a><\/p>\n

6 pa\u017adziernika wprowadzono zakaz opuszczania dom\u00f3w przez \u017byd\u00f3w od\u00a0godz. 19.00 do\u00a08.00 rano.\u00a0R\u00f3wnocze\u015bnie, jak pisze Ringelblum 8\u00a0listopada,\u00a0wzmaga si\u0119 l\u0119k przed zamkni\u0119tym gettem, zw\u0142aszcza \u017ce\u00a0dzi\u015b opowiadano, \u017ce\u00a0kazano policji polskiej wynie\u015b\u0107 si\u0119 z\u00a0getta. Gromadzi si\u0119 zapasy, kto i\u00a0ile tylko mo\u017ce<\/em>.\u00a0[28]<\/span><\/p>\n

Zamkni\u0119cie getta<\/strong><\/p>\n

27 pa\u017adziernika w\u0142adze niemieckie zgodzi\u0142y si\u0119 przed\u0142u\u017cy\u0107 termin zako\u0144czenia akcji do\u00a015\u00a0listopada \u2013\u00a0decyzja zosta\u0142a og\u0142oszona przez megafony uliczne ostatniego dnia pa\u017adziernika, ponownie zmieniono te\u017c granice getta.<\/span><\/p>\n

Sznur pojazd\u00f3w (ryksz) na \u017belaznej \/ <\/em><\/span>Archiwum Ringelbluma<\/em><\/span><\/p>\n

Ostatecznie getto zamkni\u0119to w\u00a0dniu 16\u00a0listopada 1940 r.\u00a0Jego obszar liczy\u0142 307 ha\u00a0powierzchni zabudowanej, a\u00a0400 tys. os\u00f3b zamieszka\u0142o w\u00a01483 domach. Mimo, \u017ce\u00a0rozporz\u0105dzenie nie zostawia\u0142o w\u0105tpliwo\u015bci, ludzie do\u00a0ko\u0144ca nie wierzyli, \u017ce\u00a0getto zostanie zamkni\u0119te.<\/span><\/p>\n

Ringelblum:\u00a0Szabatowy dzie\u0144, w\u00a0kt\u00f3rym utworzono getto (16 listopada), by\u0142 straszny. Ulica nie wiedzia\u0142a, \u017ce\u00a0getto zostanie zamkni\u0119te, dlatego spad\u0142o ono na\u00a0ludzi jak grom z\u00a0jasnego nieba. Na\u00a0wszystkich skrzy\u017cowaniach ulic sta\u0142y wachy niemieckich, polskich i\u00a0\u017cydowskich policjant\u00f3w, kt\u00f3re kontrolowa\u0142y, kto ma\u00a0prawo przej\u015b\u0107<\/em>.\u00a0[29]<\/span><\/p>\n

Plany w\u0142adz okupacyjnych by\u0142y trzymane w\u00a0tajemnicy. Nikt nie wiedzia\u0142, czy getto b\u0119dzie otwarte, \u017ceby chrze\u015bcijanie i\u00a0\u017bydzi mogli si\u0119 komunikowa\u0107, czy zamkni\u0119te, jak w\u00a0\u0141odzi, gdzie mieszka\u0144cy od\u00a0miesi\u0119cy byli skazani na\u00a0g\u0142\u00f3d i\u00a0epidemie. A\u00a0mo\u017ce \u2013\u00a0kto wie, mo\u017ce to\u00a0wszystko by\u0142o tylko po\u00a0to, \u017ceby wymusi\u0107 kontrybucje na\u00a0\u017cydowskiej ludno\u015bci? Optymi\u015bci wierzyli, \u017ce\u00a0zarz\u0105dzenie zostanie uniewa\u017cnione tak samo jak w\u00a0ubieg\u0142ym roku. Ale 15\u00a0listopada o\u00a0p\u00f3\u0142nocy zamkni\u0119cie getta sta\u0142o si\u0119 faktem i\u00a0nikt nie \u015bmia\u0142 go\u00a0kwestionowa\u0107. Niemiecka \u017candarmeria obsadzi\u0142a przej\u015bcia mi\u0119dzy \u201e\u017cydowskimi\u201d i\u00a0\u201echrze\u015bcija\u0144skimi\u201d ulicami, kt\u00f3re nie zosta\u0142y zamurowane z\u00a0powodu komunikacji miejskiej. Kiedy mieszka\u0144cy Warszawy szli o\u00a0pi\u0105tej rano do\u00a0pracy, przystawali ze\u00a0zdumienia: \u017cydowska dzielnica zosta\u0142a ca\u0142kowicie odci\u0119ta od\u00a0zewn\u0119trznego \u015bwiata<\/em>.\u00a0[30]<\/span><\/p>\n

Ostatecznie utworzenie dzielnicy mia\u0142o nast\u0105pi\u0107 w\u00a0dniu 15\u00a0listopada, ale nikt nie wierzy\u0142, aby ghetto mia\u0142o mie\u0107 charakter zamkni\u0119ty. Wielu ze\u00a0zdziwieniem przyj\u0119\u0142o wiadomo\u015b\u0107 w\u00a0dniu 15\u00a0listopada, \u017ce\u00a0u\u00a0wylot\u00f3w dzielnicy \u017cydowskiej ustanowiono \u017candarm\u00f3w niemieckich<\/em>.\u00a0[31]<\/span><\/p>\n

Polacy mogli swobodnie przekracza\u0107 granice getta do\u00a026\u00a0listopada. Ustalono 22\u00a0bramy do\u00a0getta, tzw. wachy. Niemcy b\u0119d\u0105 systematycznie zmniejsza\u0107 ich liczb\u0119 \u2013\u00a0w\u00a0lutym 1942 r.\u00a0b\u0119dzie ich 8,\u00a0w\u00a0czerwcu 1942 r., tu\u017c przed akcj\u0105 likwidacyjn\u0105 zostan\u0105 zlikwidowane dwie kolejne.<\/span><\/p>\n

Ustanowiono kilka rodzaj\u00f3w stra\u017cnik\u00f3w mur\u00f3w i\u00a0wylot\u00f3w, liczb\u0119 ich oraz rodzaj ci\u0105gle zmieniano i\u00a0powi\u0119kszano. Mur\u00f3w pilnowa\u0142a \u017candarmeria wraz z\u00a0policja\u0328 granatowa\u0328, u\u00a0bram getta sta\u0142 podw\u00f3jny kordon \u017candarmerii, PP\u00a0i\u00a0\u017bydowskiej S\u0142u\u017cby Porz\u0105dkowej. Sonderdienst, zwany popularnie przez ludno\u015b\u0107 getta \u201ejunakami\u201d, patrolowa\u0142 w\u00a0getcie, poszukuj\u0105c woz\u00f3w ze\u00a0szmuglem. Urz\u0119dnicy Transferstelle sprawowali r\u00f3wnie\u017c kontrole\u0328 nad ruchem towar\u00f3w u\u00a0bram wylotowych. Do\u00a0tego dochodzi jeszcze Gestapo, kt\u00f3re cz\u0119sto zjawia\u0142o si\u0119 u\u00a0bram getta, oraz SS, pilnuj\u0105ce getta wraz z\u00a0Ukrai\u0144cami, \u0141otyszami i\u00a0Litwinami w\u00a0okresie akcji przesiedle\u0144czych.<\/em>\u00a0[32]
\n<\/a><\/span><\/p>\n

Na niekt\u00f3rych wylotach jednak, w\u00a0szczeg\u00f3lno\u015bci na\u00a0wylocie \u017belazna \u2013\u00a0Ch\u0142odna, odbywa\u0142y si\u0119 doprawdy koszmarne sceny. Przede wszystkim \u017candarmi niemieccy \u017c\u0105dali od\u00a0przechodz\u0105cych \u017byd\u00f3w k\u0142aniania si\u0119, przytrzymywali \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rym kazali si\u0119 gimnastykowa\u0107 z\u00a0ceg\u0142ami w\u00a0r\u0119ku, wdrapywa\u0107 si\u0119 na\u00a0mury, k\u0142a\u015b\u0107 do\u00a0b\u0142ota itp. Pewnego razu tak\u017ce na\u00a0ul. \u017belaznej \u2014\u00a0r\u00f3g Ch\u0142odnej, zatrzymali \u017candarmi niemieccy orkiestr\u0119 podw\u00f3rkow\u0105, kazali jej gra\u0107, a\u00a0jednej starszej pani i\u00a0\u017bydowi z\u00a0siwa\u0328 broda\u0328 pod groza\u0328 bicia kazali ta\u0144czy\u0107. Sceny te\u00a0fotografowali<\/em>.\u00a0[33]<\/span><\/p>\n

G\u0142\u00f3d i\u00a0szmugiel<\/strong><\/p>\n

Pierwsz\u0105 i\u00a0najpowa\u017cniejsz\u0105 konsekwencj\u0105 zamkni\u0119cia mur\u00f3w getta by\u0142 natychmiastowy wzrost cen \u017cywno\u015bci i\u00a0g\u0142\u00f3d, najmocniej i\u00a0najszybciej uderzaj\u0105cy w\u00a0ludzi biednych, uchod\u017ac\u00f3w, a\u00a0tak\u017ce chorych, dzieci, starc\u00f3w. Jak pisze Ringelblum,\u00a0w\u0142adze niemieckie uczyni\u0142y wszystko, by\u00a0zamkn\u0105\u0107 hermetycznie getto i\u00a0nie dopu\u015bci\u0107 tam ani deka \u017cywno\u015bci. Obmurowano getto ze\u00a0wszystkich stron, nie pozostawiaj\u0105c ani milimetra wolnej przestrzeni.<\/em>\u00a0[34]
\n<\/a><\/span><\/p>\n

Wyra\u017anie wida\u0107 to\u00a0w\u00a0relacjach dzieci:\u00a0Do\u00a0zamkni\u0119cia nas w\u00a0dzielnicy \u017cydowskiej mog\u0142y\u015bmy wy\u017cy\u0107 z\u00a0tego, co\u00a0ja\u00a0z\u00a0siostr\u0105 zarabia\u0142am. \u017by\u0142y\u015bmy skromnie. Potem nasta\u0142a straszna dro\u017cyzna i\u00a0g\u0142\u00f3d zacz\u0105\u0142 nam dokucza\u0107<\/em>;\u00a0Gdy utworzono dzielnic\u0119 \u017cydowsk\u0105, u\u00a0nas wszystko zmieni\u0142o si\u0119 na\u00a0z\u0142e,<\/em>\u00a0Nie zaznali\u015bmy jeszcze g\u0142odu, dop\u00f3ki nie zamkn\u0119li dzielnicy \u017cydowskiej<\/em>,\u00a0Niemcy stworzyli dzielnic\u0119 \u017cydowsk\u0105. W\u015br\u00f3d ludno\u015bci nasta\u0142a n\u0119dza i\u00a0g\u0142\u00f3d. M\u0142odzi i\u00a0starzy zacz\u0119li umiera\u0107 z\u00a0g\u0142odu<\/em>. [35]<\/span><\/p>\n

\nDziecko \u017cydowskie \u017cebrz\u0105ce pod murem<\/em> \/ Archiwum Ringelbluma<\/em><\/span><\/p>\n

Szmuglerzy przerzucaj\u0105 worki z m\u0105k\u0105 przez mur \/ Archiwum Ringelbluma<\/em><\/span><\/p>\n

Bardzo szybko zacz\u0119to organizowa\u0107 r\u00f3\u017cne formy szmuglu. Pisze o\u00a0tym m.in. Ringelblum \u2014\u00a0Szmugiel odbywa\u0142 si\u0119: 1)\u00a0przez mury, 2)\u00a0przez bramy wylotowe, 3)\u00a0przez tunele podziemne, 4)\u00a0przez kana\u0142y i\u00a05)\u00a0przez graniczne domy.<\/em>\u00a0[36]\u00a0<\/a>R\u00f3\u017cne sposoby pokonywania mur\u00f3w, zab\u00f3jstwa szmugler\u00f3w, s\u0105\u00a0wielokrotnie opisywane w\u00a0r\u00f3\u017cnych dokumentach Archiwum, m.in. w\u00a0\u201eDzienniku\u201d Daniela Fligelmana, a\u00a0tak\u017ce przez Abrahama Lewina, kt\u00f3ry mieszka\u0142 przy murze odgradzaj\u0105cym getto od\u00a0Przejazdu i\u00a0regularnie opisywa\u0142 losy szmugler\u00f3w i\u00a0sposoby odbywaj\u0105cego si\u0119 tam szmuglu.<\/span><\/p>\n

Nast\u0105pi\u0142a zmiana r\u00f3l spo\u0142ecznych \u2013\u00a0teraz dzieci, kt\u00f3re mog\u0142y przecisn\u0105\u0107 si\u0119 przez dziur\u0119 w\u00a0murze, stawa\u0142y si\u0119 jedynymi \u017cywicielami rodzin. Mury by\u0142y dla nich barier\u0105, kt\u00f3r\u0105 nale\u017ca\u0142o pokona\u0107, aby zdoby\u0107 po\u017cywienie, ale w\u00a0drodze powrotnej \u2013\u00a0obraz ten pojawia si\u0119 w\u00a0relacjach dost\u0119pnych w\u00a0Archiwum Ringelbluma \u2013\u00a0by\u0142y symbolem wzgl\u0119dnego bezpiecze\u0144stwa. Dzieci nie chcia\u0142y, ba\u0142y si\u0119 nocowa\u0107 poza gettem, wraca\u0142y do\u00a0swoich bliskich. Tu\u00a0mog\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c ogrza\u0107, bo\u00a0mimo przenikliwego zimna wynikaj\u0105cego z\u00a0braku drewna na\u00a0opa\u0142, t\u0142ocz\u0105cy si\u0119 ludzie dawali sobie nawzajem troch\u0119 ciep\u0142a.<\/span><\/p>\n

Aby ograniczy\u0107 szmugiel, mury by\u0142y podwy\u017cszane, Niemcy nakazali zainstalowanie na\u00a0nich \u017celaznych pr\u0119t\u00f3w z\u00a0drutem kolczastym, pot\u0142uczonego szk\u0142a. [37] Zamurowywano kolejne przej\u015bcia. Mimo to\u00a0potrzeba zaspokojenia g\u0142odu by\u0142y silniejsze od\u00a0przedsi\u0119wzi\u0119tych \u015brodk\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Zamurowuj\u0105 coraz to\u00a0inne wyj\u015bcia. Zmniejsza to\u00a0mo\u017cliwo\u015b\u0107 szmuglowania i\u00a0stawia getto wobec gro\u017aby \u015bmierci g\u0142odowej, bowiem przy sk\u0105pej ilo\u015bci produkt\u00f3w kontyngentowych mo\u017cna umrze\u0107 z\u00a0g\u0142odu<\/em>. [38]<\/span><\/p>\n

W kontek\u015bcie szmuglu mur jaki si\u0119 r\u00f3wnie\u017c jako symbol nie tego, co\u00a0dzieli, ale co\u00a0\u0142\u0105czy \u2013\u00a0pisze o\u00a0tym Ringelblum:<\/span><\/p>\n

Poprzez mury i\u00a0druty kolczaste podali sobie r\u0119ce Polacy i\u00a0\u017bydzi, by\u00a0obali\u0107 nieludzki program okupanta wyg\u0142odzenia 400 000 ludzi \u017cywcem zamurowanych w\u00a0ciasnych ramach getta. Niezwyk\u0142a pomys\u0142owo\u015b\u0107, energia obu stron, po\u0142\u0105czona z\u00a0demoralizacj\u0105 \u201eniezwyci\u0119\u017conej\u201d armii niemieckiej i\u00a0jej pomocniczych formacji, zwyci\u0119\u017conych przez \u201emamon\u0119\u201d, sprawi\u0142y, \u017ce\u00a0niecny plan komisarza dzielnicy \u017cydowskiej Auerswalda ju\u017c w\u00a0pierwsze<\/span>j chwili nie wytrzyma\u0142 pr\u00f3by \u017cycia i\u00a0prysn\u0105\u0142 jak ba\u0144ka mydlana<\/em>. [39]<\/p>\n

Akcja likwidacyjna<\/strong><\/p>\n

16 listopada 1940 r.\u00a0nikt z\u00a0licz\u0105cej 400 tys. os\u00f3b spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w\u00a0Warszawie nie m\u00f3g\u0142 przypuszcza\u0107, \u017ce\u00a0g\u0142\u00f3wn\u0105 drog\u0105 przekroczenia granic getta b\u0119dzie poci\u0105g jad\u0105cy do\u00a0Treblinki. 23\u00a0czerwca 1942 r.\u00a0po\u00a0raz ostatni zmieniono granice getta przed akcj\u0105 likwidacyjn\u0105. Niemcy, ukrywaj\u0105cy do\u00a0ko\u0144ca swe prawdziwe plany dotycz\u0105ce ludno\u015bci \u017cydowskiej, wykorzystali mury \u2013\u00a0jako symbol trwa\u0142o\u015bci, aby uspokoi\u0107 zaniepokojonych mieszka\u0144c\u00f3w getta. Pisze o\u00a0tym Ringelblum:<\/span><\/p>\n

Przyw\u00f3dcy Z\u0307SS Gustaw Wielikowski i\u00a0J\u00f3zef Jaszu\u0144ski po\u00a0powrocie z\u00a0Krakowa twierdzili, \u017ce\u00a0kierownik wydzia\u0142u \u201eBevo\u0308lkerungswesen und Fu\u0308rsorge\u201d Tu\u0308rk powiedzia\u0142 im, \u017ce\u00a0kwestia wysiedlenia z\u00a0Warszawy jest nieaktualna. Getto jest osobnym pa\u0144stwem, otoczonym murami \u2013\u00a0tak pozostanie przez ca\u0142y czas wojny. Dopiero po\u00a0wojnie odb\u0119dzie si\u0119 wysiedlenie<\/em>.\u00a0[40]<\/span><\/p>\n

22 lipca 1942 r.\u00a0rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 akcja likwidacyjna.\u00a0Nastroje by\u0142y straszne. Od\u00a0rana matki i\u00a0ojcowie poszli, by\u00a0cokolwiek zarobi\u0107 na\u00a0jedzenie dla dzieci. Zabierano ich bez dzieci. Dzieci, kt\u00f3re znajdowa\u0142y si\u0119 na\u00a0ulicy, zabierano bez rodzic\u00f3w. P\u0142acze i\u00a0krzyki si\u0119ga\u0142y ponad mury getta<\/em>. [41]<\/span><\/p>\n

Dla powsta\u0144c\u00f3w obalenie mur\u00f3w, stani\u0119cie na\u00a0nich, by\u0142o symbolem zwyci\u0119stwa, wolno\u015bci. Dawid Graber wzywa\u0142:\u00a0Zgi\u0144my wi\u0119c jak bohaterowie. A\u00a0wi\u0119c podpalmy w\u00a0nocy getto ze\u00a0wszystkich stron. A\u00a0\u017bydzi niech ze\u00a0wszystkich stron wyjd\u0105 z\u00a0dom\u00f3w i\u00a0wejd\u0105 na\u00a0mury i\u00a0z\u00a0no\u017cami i\u00a0siekierami rzuc\u0105 si\u0119 na\u00a0niemiecka\u0328 \u017candarmeri\u0119. Niech nas wszystkich wystrzelaj\u0105<\/em>. [42]<\/span><\/p>\n

\n

Mury zosta\u0142y zniszczone wraz z\u00a0dzielnic\u0105 p\u00f3\u0142nocn\u0105. Ocala\u0142e z\u00a0powstania w\u00a0getcie i\u00a0Powstania Warszawskiego fragmenty znajduj\u0105 si\u0119 obecnie w\u00a0podw\u00f3rzach kamienic przy ul. Siennej 55\u00a0i\u00a0Z\u0142otej 62\u00a0oraz na\u00a0ul. Walic\u00f3w 11.<\/span><\/p>\n

W 2008 r.\u00a0z\u00a0inicjatywy pracownik\u00f3w \u017bydowskiego Instytutu Historycznego i\u00a0Sto\u0142ecznego Konserwatora Zabytk\u00f3w zosta\u0142 opracowany projekt Pomnik\u00f3w granic getta w\u00a0Warszawie \u2013\u00a0zespo\u0142u 22\u00a0tablic pami\u0105tkowych i\u00a0betonowych p\u0142yt pokazuj\u0105cych przebieg mur\u00f3w warszawskiego getta na\u00a0Woli i\u00a0w\u00a0\u015ar\u00f3dmie\u015bciu. Pomniki upami\u0119tniaj\u0105 w\u00a0przestrzeni miejskiej wsp\u00f3\u0142czesnej Warszawy najdalej wysuni\u0119te punkty na\u00a0granicach \u017cydowskiej dzielnicy zamkni\u0119tej. Powsta\u0142y w\u00a0miejscach, w\u00a0kt\u00f3rych w\u00a0latach 1940\u20131943 znajdowa\u0142y si\u0119 m.in. bramy, drewniane k\u0142adki przerzucone nad aryjskimi ulicami, a\u00a0tak\u017ce budynki wa\u017cne dla mieszka\u0144c\u00f3w warszawskiego getta.<\/span><\/p>\n

\n

Przypisy<\/u>:<\/strong><\/span><\/p>\n

[1] Archiwum Ringelbluma,\u00a0Pisma Emanuela Ringelbluma z\u00a0getta<\/em>, tom 29, opr. Joanna Nalewajko-Kulikov, \u017bIH, Warszawa 2018, s.\u00a0368.<\/span><\/p>\n

[2]\u00a0Szaul Stupnicki\u00a0m\u00f3wi np. o\u00a0\u201eepidemii polonizacji\u201d:\u00a0Druga przyczyna: \u017bydzi s\u0105\u00a0st\u0142oczeni w\u00a0getcie i\u00a0szukaj\u0105 kontaktu ze\u00a0\u015bwiatem zewn\u0119trznym, a\u00a0tego kontaktu nie ma. Mury s\u0105\u00a0zamkni\u0119te i\u00a0\u017byd chwyta si\u0119 obcego j\u0119zyka jako deski ratunku i\u00a0wydaje mu\u00a0si\u0119, \u017ce\u00a0nadal pozostaje w\u00a0kontakcie ze\u00a0\u015bwiatem, z\u00a0druga\u0328 strona\u0328\u00a0<\/em>[w:]\u00a0<\/em>Odpowiedzi \u017cydowskich intelektualist\u00f3w i\u00a0naukowc\u00f3w<\/em>\u00a0na ankiet\u0119 dotycz\u0105c\u0105 oceny sytuacji ludno\u015bci \u017cydowskiej w\u00a0getcie warszawskim<\/em>\u00a0[w:] Archiwum Ringelbluma,\u00a0Utwory literackie z\u00a0getta warszawskiego<\/em>, tom 26, opr. Agnieszka \u017b\u00f3\u0142kiewska, Marek Tuszewicki, \u017bIH, Warszawa 2017, s.39.<\/span><\/p>\n

[3]\u00a0Archiwum Ringelbluma,\u00a0Getto warszawskie, cz. 1<\/em>, tom 33, red. Tadeusz Epsztein, Katarzyna Person, Wyd. UW, Warszawa 2016, s.\u00a045.<\/span><\/p>\n

[4]\u00a0Nie dociera do\u00a0nas \u017cadna wiadomo\u015b\u0107 z\u00a0tamtej strony muru\u00a0<\/em>[w:]\u00a0<\/em>Abraham Lewin,\u00a0Dziennik<\/em>\u00a0[w:] Archiwum Ringelbluma,\u00a0Dzienniki z\u00a0getta warszawskiego<\/em>, tom 23, opr. Katarzyna Person, Zofia Tr\u0119bacz, Micha\u0142 Tr\u0119bacz, Wyd. UW, Warszawa 2015,\u00a0s.128.<\/span><\/p>\n

Mur skutecznie oddziela\u0142 przep\u0142yw informacji mi\u0119dzy stron\u0105 polsk\u0105 i\u00a0\u017cydowsk\u0105, ale by\u0142 r\u00f3wnocze\u015bnie u\u017cywany jako\u00a0miejsce informowania warszawiak\u00f3w o\u00a0tym, co\u00a0si\u0119 dzieje w\u00a0getcie i\u00a0zarz\u0105dzeniach dotycz\u0105cych ew. pomocy \u017bydom:\u00a0Po stronie aryjskiej na\u00a0murach pojawi\u0142y si\u0119 plakaty. W\u00a0przeci\u0105gu 10\u00a0dni \u017bydzi mog\u0105 przyj\u015b\u0107 do\u00a0getta bez jakiejkolwiek kary. Za\u00a0ukrywanie \u017byd\u00f3w grozi kara \u015bmierci. Po\u00a0raz pierwszy na\u00a0plakatach znalaz\u0142o si\u0119 ostrze\u017cenie skierowane r\u00f3wnie\u017c do\u00a0Niemc\u00f3w<\/em>. [w:]\u00a0Jechiel G\u00f3rny, Dziennik<\/em>\u00a0[w:] Archiwum Ringelbluma,\u00a0Dzienniki z\u00a0getta warszawskiego<\/em>, tom 23, op. cit.,<\/em>\u00a0s.\u00a0333.<\/span><\/p>\n

[5] Archiwum Ringelbluma,\u00a0Pisma Emanuela Ringelbluma z\u00a0getta<\/em>, op.cit., s.\u00a0160.<\/span><\/p>\n

[6]\u00a0Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cycki,\u00a0Ulica<\/em>\u00a0[w:]\u00a0Archiwum Ringelbluma,\u00a0Getto warszawskie. \u017bycie codzienne<\/em>, tom 5,\u00a0opr. Katarzyna Person, \u017bIH, Warszawa 2011, s.\u00a051.<\/span><\/p>\n

[7]\u00a0Ringelblum:\u00a0W praktyce getto by\u0142o czym\u015b w\u00a0rodzaju autonomicznego obszaru z\u00a0lokalnym zarz\u0105dem miejskim, z\u00a0w\u0142asna\u0328 S\u0142u\u017cb\u0105 Porz\u0105dkow\u0105, poczta\u0328, aresztem, ba\u00a0\u2013\u00a0nawet z\u00a0w\u0142asnym Urz\u0119dem Miar i\u00a0Wag. \u017bydzi okre\u015blali je\u00a0jako ob\u00f3z koncentracyjny, otoczony murem i\u00a0drutami kolczastymi z\u00a0ta\u0328 r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce\u00a0w\u00a0getcie mieszka\u0144cy musieli si\u0119<\/em>\u00a0<\/em>utrzymywa\u0107 z\u00a0w\u0142asnych funduszy<\/em>. [w:] Emanuel Ringelblum,\u00a0Stosunki polsko-\u017cydowskie<\/em>, Archiwum Ringelbluma,\u00a0Pisma Emanuela Ringelbluma z\u00a0bunkra<\/em>, tom 29a, opr. Joanna Nalewajko-Kulikov, \u017bIH, Warszawa 2018, s.37.<\/span><\/p>\n

[8] Archiwum Ringelbluma,\u00a0Pisma Emanuela Ringelbluma z\u00a0getta<\/em>, tom 29, op. cit., s.\u00a0154.<\/span><\/p>\n

[9]\u00a0N.N., Warszawskie getto\u00a0<\/em>[w:]\u00a0<\/em>Archiwum Ringelbluma,\u00a0Utwory literackie z\u00a0getta warszawskiego,\u00a0<\/em>tom 26, op.cit., s.\u00a096.<\/span><\/p>\n

[10]\u00a0Znowu otaczaj\u0105 nas murem. Mur b\u0119dzie przebiega\u0142 \u015brodkiem G\u0119siej, Franciszka\u0144skiej a\u017c\u00a0do\u00a0Bonifraterskiej. Teren, na\u00a0kt\u00f3rym nie b\u0119dzie jak z\u0142apa\u0107 oddechu<\/em>. [w:]\u00a0Jehoszua Perle, Zag\u0142ada Warszawy<\/em>\u00a0[w:]\u00a0<\/em>Archiwum Ringelbluma,\u00a0Utwory literackie z\u00a0getta warszawskiego,\u00a0<\/em>tom 26, op. cit., s.555.<\/span><\/p>\n

[11] Ibidem, s.523.<\/span><\/p>\n

[12]\u00a0Icchak Berensztein, Poematy proza\u0328<\/em>\u00a0[w:]\u00a0<\/em>Archiwum Ringelbluma,\u00a0Utwory literackie z\u00a0getta warszawskiego,\u00a0<\/em>tom 26, op.cit., s.492.<\/span><\/p>\n

[13] Archiwum Ringelbluma,\u00a0Pisma Emanuela Ringelbluma z\u00a0getta<\/em>, tom 29, op. cit., s.\u00a0160.<\/span><\/p>\n

[14] Abraham Lewin,\u00a0Dziennik<\/em>\u00a0[w:] Archiwum Ringelbluma,\u00a0Dzienniki z\u00a0getta warszawskiego<\/em>, tom 23, op. cit., s.88.<\/span><\/p>\n

[15]\u00a0Sz. Szajnkinder, Z\u00a0mojego dziennika\u00a0<\/em>[w:] Archiwum Ringelbluma,\u00a0Dzienniki z\u00a0getta warszawskiego<\/em>, tom 23, op. cit., s.344.<\/span><\/p>\n

[16] Ibidem, s.344.<\/span><\/p>\n

[17]\u00a0Natan Koni\u0144ski, Zamkni\u0119cie ghetta\u00a0<\/em>[w:]\u00a0Archiwum Ringelbluma,\u00a0Getto warszawskie. \u017bycie codzienne<\/em>, tom 5,\u00a0op. cit., s.17.<\/span><\/p>\n

[18] Abraham Lewin,\u00a0Dziennik<\/em>\u00a0[w:] Archiwum Ringelbluma,\u00a0Dzienniki z\u00a0getta warszawskiego<\/em>, tom 23, op. cit, s.\u00a072.<\/span><\/p>\n

[19]\u00a0Ringelblum:\u00a0mury nazywaj\u0105 przed\u0142u\u017ceniem linii Zygfryda\u00a0<\/em>[w:]\u00a0Archiwum Ringelbluma,\u00a0Pisma Emanuela Ringelbluma z\u00a0getta<\/em>, tom 29, op. cit., s.\u00a0105.<\/span><\/p>\n

[20] Ibidem, s.82.<\/span><\/p>\n

[21] Ibidem, s.\u00a0273\u2013274.<\/span><\/p>\n

[22] Ibidem, s.\u00a0110.<\/span><\/p>\n

[23]\u00a0Natan Koni\u0144ski, Zamkni\u0119cie ghetta\u00a0<\/em>[w:]\u00a0Archiwum Ringelbluma,\u00a0Getto warszawskie. \u017bycie codzienne<\/em>, tom 5,\u00a0op. cit., s.17.<\/span><\/p>\n

[24] Archiwum Ringelbluma,\u00a0Pisma Emanuela Ringelbluma z\u00a0getta<\/em>, tom 29, op. cit., s.144.<\/span><\/p>\n

[25]\u00a0Natan Koni\u0144ski, Zamkni\u0119cie ghetta,\u00a0<\/em>op. cit., s.16.<\/span><\/p>\n

[26]\u00a0H. S.\u00a0L., Relacje o\u00a0traktowaniu \u017byd\u00f3w przez ludno\u015b\u0107 polska\u0328 w\u00a0Warszawie\u00a0<\/em>[w:] Archiwum Ringelbluma,\u00a0Getto warszawskie. \u017bycie codzienne<\/em>, tom 5,\u00a0op. cit., s.\u00a0424\u2013425.<\/span><\/p>\n

[27] Archiwum Ringelbluma,\u00a0Pisma Emanuela Ringelbluma z\u00a0getta<\/em>, tom 29, op. cit., s.146.<\/span><\/p>\n

[28] Ibidem, s.159.<\/span><\/p>\n

[29] Ibidem, s.166.<\/span><\/p>\n

[30]\u00a0Jehuda Feldwurm,\u00a0Zbi\u00f3r opowiada\u0144\u00a0<\/em>[w:] Archiwum Ringelbluma,\u00a0Utwory literackie z\u00a0getta warszawskiego<\/em>, tom 26, op. cit., s.359.<\/span><\/p>\n

[31]\u00a0Natan Koni\u0144ski, Zamkni\u0119cie ghetta<\/em>, op. cit., s.17.<\/span><\/p>\n

[32]\u00a0Emanuel Ringelblum,\u00a0Stosunki polsko-\u017cydowskie<\/em>\u00a0[w:] Archiwum Ringelbluma,\u00a0Pisma Emanuela Ringelbluma z\u00a0bunkra<\/em>, tom 29a, op. cit., 44\u201345.<\/span><\/p>\n

[33]\u00a0Natan Koni\u0144ski, Zamkni\u0119cie ghetta<\/em>, op. cit., s.18.<\/span><\/p>\n

[34]\u00a0Emanuel Ringelblum,\u00a0Stosunki polsko-\u017cydowskie<\/em>, op. cit., 44\u201345.<\/span><\/p>\n

[35]\u00a0Dzieci o\u00a0losach swoich rodzin. Odpowiedzi na\u00a0ankiet\u0119 rozpisan\u0105 w\u015br\u00f3d uczni\u00f3w komplet\u00f3w tajnego nauczania w\u00a0p\u00f3\u0142internacie przy ul. Nowolipki 25\u00a0<\/em>(wypowiedzi kolejno: Chana Rozenblum, s.\u00a010; Sz. J.\u00a0Salu\u0144czyk, s.\u00a019; Andzia Baranek, s.\u00a020; Zalcwas Szlama, s.22 [w:] Archiwum Ringelbluma,\u00a0Dzieci \u2013\u00a0tajne nauczanie w\u00a0getcie warszawskim<\/em>, tom 2,\u00a0opr. Ruta Sakowska, \u017bIH, Warszawa 2000.<\/span><\/p>\n

[36]\u00a0Emanuel Ringelblum,\u00a0Stosunki polsko-\u017cydowskie<\/em>, op. cit., s.\u00a044\u201345.<\/span><\/p>\n

[37] Archiwum Ringelbluma,\u00a0Pisma Emanuela Ringelbluma z\u00a0getta<\/em>, tom 29, op. cit., s.234, 237.<\/span><\/p>\n

[38] Ibidem, s.\u00a0247.<\/span><\/p>\n

[39]\u00a0Emanuel Ringelblum,\u00a0Stosunki polsko-\u017cydowskie<\/em>, op. cit., s.47.<\/span><\/p>\n

[40] Archiwum Ringelbluma,\u00a0Pisma Emanuela Ringelbluma z\u00a0getta<\/em>, tom 29, op. cit., s.370.<\/span><\/p>\n

[41]\u00a0Nachum Grzywacz, Dziennik\u00a0<\/em>[w:] Archiwum Ringelbluma,\u00a0Dzienniki z\u00a0getta warszawskiego<\/em>, tom 23, op. cit., s.\u00a0386.<\/span><\/p>\n

[42]\u00a0Dawid Graber, Relacja\u00a0<\/em>[w:] Archiwum Ringelbluma,\u00a0Dzienniki z\u00a0getta warszawskiego<\/em>, tom 23, op. cit., s.381.<\/span><\/p>\n

Bibliografia:<\/u><\/span><\/p>\n

Archiwum Ringelbluma,\u00a0Dzieci \u2013\u00a0tajne nauczanie w\u00a0getcie warszawskim<\/em>, tom 2,\u00a0opr. Ruta Sakowska, \u017bIH, Warszawa 2000.<\/span><\/p>\n

Archiwum Ringelbluma,\u00a0Getto warszawskie. \u017bycie codzienne<\/em>, tom 5,\u00a0opr. Katarzyna Person, \u017bIH, Warszawa 2011.<\/span><\/p>\n

Archiwum Ringelbluma,\u00a0Dzienniki z\u00a0getta warszawskiego<\/em>, tom 23, opr. Katarzyna Person, Zofia Tr\u0119bacz, Micha\u0142 Tr\u0119bacz, Wyd. UW, Warszawa 2015.<\/span><\/p>\n

Archiwum Ringelbluma,\u00a0Utwory literackie z\u00a0getta warszawskiego<\/em>, tom 26, opr. Agnieszka \u017b\u00f3\u0142kiewska, Marek Tuszewicki, \u017bIH, Warszawa 2017.<\/span><\/p>\n

Archiwum Ringelbluma,\u00a0Pisma Emanuela Ringelbluma z\u00a0getta<\/em>, tom 29, opr. Joanna Nalewajko-Kulikov, \u017bIH, Warszawa 2018.<\/span><\/p>\n

Archiwum Ringelbluma,\u00a0Pisma Emanuela Ringelbluma z\u00a0bunkra<\/em>, tom 29a, opr. Joanna Nalewajko-Kulikov, \u017bIH, Warszawa 2018.<\/span><\/p>\n

Archiwum Ringelbluma,\u00a0Getto warszawskie, cz. 1<\/em>, tom 33, red. Tadeusz Epsztein, Katarzyna Person, Wyd. UW, Warszawa 2016.<\/span><\/p>\n

Barbara Engelking, Jacek Leociak,\u00a0Getto warszawskie. Przewodnik po\u00a0nieistniej\u0105cym mie\u015bcie<\/em>, Wyd. IFiS PAN, Warszawa 2001.<\/span><\/p>\n

Samuel D.\u00a0Kassow,\u00a0Kto napisze nasz\u0105 histori\u0119?<\/em>, Wyd. \u017bIH, Warszawa 2017.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

ZAMKNI\u0118CIE GETTA WARSZAWSKIEGO ANNA MAJCHROWSKA 16 listopada 1940 r. by\u0142 prze\u0142omowym dniem dla warszawskich \u017byd\u00f3w. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 licz\u0105ca 400 tys. os\u00f3b zosta\u0142a zamkni\u0119ta w wi\u0119ziennych murach getta, kt\u00f3re \u2013 jak pisa\u0142 Ludwik Hering w jednym z opowiada\u0144 \u2013 \u201eodci\u0119\u0142y j\u0105 od wszystkiego, co mog\u0142o umo\u017cliwi\u0107 \u017cycie\u201d. O tym, co czuli mieszka\u0144cy getta, jak komentowali zamkni\u0119cie jego […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/74565"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=74565"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/74565\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":74594,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/74565\/revisions\/74594"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=74565"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=74565"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=74565"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}