{"id":74763,"date":"2019-11-25T17:09:24","date_gmt":"2019-11-25T15:09:24","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=74763"},"modified":"2019-11-25T08:31:52","modified_gmt":"2019-11-25T06:31:52","slug":"02-09-43","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=74763","title":{"rendered":"Jeden dzie\u0144 zabijali, kilka dni gwa\u0142cili. Co Polacy robili we Lwowie w listopadzie 1918 r."},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Jeden dzie\u0144 zabijali, kilka dni gwa\u0142cili. Co Polacy robili we Lwowie w listopadzie 1918 r.<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Andrzej Romanowski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Trumny we lwowskiejsynagodze zniszczonej podczas pogromu w listopadzie 1918 r. (Fot. East News)<\/em><\/span><\/p>\n

Nic nie umniejsza polskiego okrucie\u0144stwa 101 lat temu we Lwowie. Krew najm\u0142odszej ofiary tamtego pogromu, 11-letniego ch\u0142opczyka, do dzi\u015b wo\u0142a o pomst\u0119 do nieba. 22 listopada 1918 roku zacz\u0105\u0142 si\u0119 pogrom lwowski.<\/strong><\/h4>\n

Prof. dr hab.\u00a0Andrzej\u00a0Romanowski\u00a0<\/b>– polonista, literaturoznawca. Pracuje na Wydziale Polonistyki UJ i w Instytucie Historii PAN. Jego ostatnia ksi\u0105\u017cka to \u201eWschodnim pograniczem literatury polskiej. Od \u015bredniowiecza do o\u015bwiecenia\u201d (Universitas 2018).<\/i><\/h4>\n

Tekst, kt\u00f3ry publikujemy, to pos\u0142owie do ksi\u0105\u017cki Grzegorza Gaudena \u201eLw\u00f3w – kres iluzji. Opowie\u015b\u0107 o pogromie listopadowym 1918\u201d, Universitas, 2019.
\n<\/i><\/h4>\n

Czy to naprawd\u0119 mog\u0142o si\u0119 zdarzy\u0107? Szok, kt\u00f3ry wywo\u0142a\u0142y niegdy\u015b ksi\u0105\u017cki Jana Tomasza Grossa, ma w historycznym reporta\u017cu Grzegorza Gaudena si\u0142\u0119 ra\u017cenia jeszcze pot\u0119\u017cniejsz\u0105. W przypadku tragedii Jedwabnego w 1941 r., okupacyjnych \u201epolowa\u0144 na \u017byd\u00f3w\u201d czy pogromu kieleckiego w 1946 mo\u017cna by\u0142o przynajmniej m\u00f3wi\u0107 o \u00f3wczesnym zdziczeniu. O zara\u017ceniu \u015bmierci\u0105. O klimacie Endl\u00f6sung, \u201eostatecznego rozwi\u0105zania\u201d. Mo\u017cna by\u0142o przypomina\u0107 \u017byd\u00f3w witaj\u0105cych w 1939 r. Armi\u0119 Czerwon\u0105 lub narzeka\u0107 na \u017cydowsk\u0105 \u201enadreprezentacj\u0119\u201d w powojennej polskiej w\u0142adzy. Jakby to wszystko mog\u0142o by\u0107 usprawiedliwieniem. W przypadku pogromu lwowskiego 22-24 listopada 1918 r. brak kt\u00f3rejkolwiek z tych okoliczno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Mamy – my, Polacy – dobre na og\u00f3\u0142 mniemanie o sobie. Obca nam jest bezlitosna narodowa autokrytyka, tak cz\u0119sto wyst\u0119puj\u0105ca u Rosjan. Bici przez histori\u0119, nauczyli\u015bmy si\u0119, \u017ce nie wolno dawa\u0107 argument\u00f3w wrogom. W rezultacie ulegamy solidarno\u015bci plemiennej, narodowej megalomanii, kreujemy si\u0119 na lepszych od otaczaj\u0105cego nas \u015bwiata.<\/span><\/p>\n

Owszem, s\u0105 powody do tego dobrego samopoczucia. Przynosi\u0142y nam chwa\u0142\u0119 walki \u201eza wasz\u0105 i nasz\u0105\u201d, zahamowanie w 1920 r. marszu bolszewik\u00f3w na Zach\u00f3d, pierwsze\u0144stwo w stawieniu w 1939 r. czo\u0142a Hitlerowi, polski Sierpie\u0144 \u201980 czy pierwszy rz\u0105d niekomunistyczny we wrze\u015bniu 1989 r. Faktem jest te\u017c, \u017ce akty bestialstwa, kt\u00f3rych widowni\u0105 by\u0142a Europa w dawnych wiekach, w Polsce zdarza\u0142y si\u0119 rzadko – w zaskakuj\u0105cy spos\u00f3b pokazuje to ksi\u0105\u017cka Janusza Tazbira \u201eOkrucie\u0144stwo w nowo\u017cytnej Europie\u201d. \u201ePolska natchnienie \u015bwiata\u201d, \u201eheart of Europe\u201d, \u201ebia\u0142y anio\u0142 po\u015brodku Europy\u201d… Ze wszystkich stron dostawali\u015bmy dobre \u015bwiadectwa.<\/span><\/p>\n

\n

I oto spada na nas pogrom lwowski – najwi\u0119kszy, jaki do epoki Holocaustu zdarzy\u0142 si\u0119 na ziemiach Polski historycznej, jeden z najwi\u0119kszych, jakie w ostatnich dw\u00f3ch stuleciach zdarzy\u0142y si\u0119 gdziekolwiek na \u015bwiecie.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Wi\u0119c odruchowo op\u0119dzamy si\u0119 od tej wiedzy, krzyczymy: to niemo\u017cliwe! nieprawda! tak by\u0107 nie mog\u0142o! to nie my!<\/span><\/p>\n

Lw\u00f3w 1918. Koniec wieku niewinno\u015bci<\/strong><\/p>\n

\u201eW entuzjastyczn\u0105 atmosfer\u0119 tego zwyci\u0119stwa wdar\u0142 si\u0119 jednak zgrzyt w skutkach dla Polski bardzo powa\u017cny. W zatargu polsko-ukrai\u0144skim \u017bydzi lwowscy w znacznym od\u0142amie stan\u0119li jawnie po stronie Ukrai\u0144c\u00f3w. Polacy w trzytygodniowym okresie walk patrzyli na to z rosn\u0105cym oburzeniem.<\/span><\/p>\n

W dniu wyzwolenia ludno\u015b\u0107 przedmie\u015b\u0107, kierowana przez nieodpowiedzialne jednostki, rzuci\u0142a si\u0119 na dzielnic\u0119 \u017cydowsk\u0105; rozbijano sklepy, podpalano domy, rabowano, nie brakowa\u0142o zabitych. Stanowcza interwencja wojska po\u0142o\u017cy\u0142a temu kres tego\u017c jeszcze dnia. Wyroki s\u0105d\u00f3w dora\u017anych by\u0142y bardzo surowe, nie mog\u0142y jednak ani zag\u0142uszy\u0107, ani nawet os\u0142abi\u0107 echa w Europie i Ameryce; \u017bydzi z ca\u0142ego \u015bwiata, wyolbrzymiaj\u0105c jeszcze wypadki, mobilizowali przeciw Polsce opini\u0119 i p\u00f3\u017aniej wyzyskiwali to przez swoje wp\u0142ywy na konferencji pokojowej w Wersalu\u201d.<\/span><\/p>\n

Tyle – i w ten spos\u00f3b – mia\u0142 do powiedzenia o pogromie lwowskim wielki emigracyjny historyk W\u0142adys\u0142aw Pob\u00f3g-Malinowski. Informacj\u0119 t\u0119 umie\u015bci\u0142 w przypisie – w tek\u015bcie g\u0142\u00f3wnym jego \u201eNajnowszej historii politycznej Polski\u201d nie znalaz\u0142o si\u0119 na to miejsce.<\/span><\/p>\n

Nie miejmy tego Pobogowi a\u017c tak bardzo za z\u0142e. Nie by\u0142 jedyny, a powojenni historycy krajowi na og\u00f3\u0142 w og\u00f3le pogromu nie zauwa\u017cali. Wszyscy korzystali z wcze\u015bniejszych polskich opracowa\u0144, te za\u015b odrzuca\u0142y a priori polsk\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107. Polscy historycy (czy\u017cby wci\u0105\u017c w zamiarze \u201ekrzepienia serc\u201d?) nie si\u0119gali do archiwali\u00f3w. To wprawdzie robili za nich historycy niemiecko- i angloj\u0119zyczni, ale ich ustalenia nie przekracza\u0142y hermetycznych barier nauki. W rezultacie Polacy przez ca\u0142e stulecie je\u017celi w og\u00f3le co\u015b m\u00f3wili o lwowskim pogromie, to jego przyczyn dopatrywali si\u0119 w specyficznych, wojennych okoliczno\u015bciach, w prowokacji, w dzia\u0142aniach kogo\u015b innego, obcego.<\/span><\/p>\n

Ale kt\u00f3\u017c mia\u0142 by\u0107 tym innym? Zaborca? Galicja by\u0142a od p\u00f3\u0142wiecza autonomiczna, rz\u0105dzili ni\u0105 Polacy. Rosyjscy okupanci Lwowa? Ta okupacja sko\u0144czy\u0142a si\u0119 trzy lata wcze\u015bniej, trwa\u0142a zaledwie dziewi\u0119\u0107 miesi\u0119cy. Najcz\u0119\u015bciej wi\u0119c – tak w\u0142a\u015bnie jak Pob\u00f3g – uznawano pogrom za polsk\u0105 odpowied\u017a na solidaryzowanie si\u0119 lwowskich \u017byd\u00f3w z Ukrai\u0144cami.<\/span><\/p>\n

Grzegorz Gauden w ksi\u0105\u017cce \u201eLw\u00f3w – kres iluzji\u201d rozprawia si\u0119 z tym mitem. Czy bowiem w czasie walk polsko-ukrai\u0144skich \u017bydzi rzeczywi\u015bcie polewali Polak\u00f3w wrz\u0105tkiem, rzucali w nich siekierami? Uznaj\u0105c to za prawd\u0119, musieliby\u015bmy przyj\u0105\u0107, \u017ce by\u0142y to akty rozpaczliwej obrony – czy\u017c bowiem takimi metodami da si\u0119 atakowa\u0107? Ale i wi\u0119cej jeszcze: konkretnych fakt\u00f3w (gdzie, kiedy, z kt\u00f3rej kamienicy la\u0142 si\u0119 wrz\u0105tek lub lecia\u0142y siekiery) nigdy nie przedstawiono, nie zg\u0142osi\u0142 si\u0119 te\u017c nikt w ten spos\u00f3b poszkodowany. Dlatego dla spo\u0142eczno\u015bci polskiej pozostawa\u0142o zrzucenie odpowiedzialno\u015bci na \u201eludno\u015b\u0107 przedmie\u015b\u0107\u201d, na \u201enieodpowiedzialne jednostki\u201d, na margines spo\u0142eczny, na lwowski mot\u0142och.<\/span><\/p>\n

Ba, ale to przecie\u017c te\u017c byli Polacy! Polskie w\u0142adze Lwowa pogromu za\u015b nie pot\u0119pi\u0142y, natomiast od razu o\u015bwiadczy\u0142y: to nie my. I to \u201enie my\u201d, to umycie r\u0105k, trwa\u0142o a\u017c do teraz. Do ksi\u0105\u017cki Gaudena.<\/span><\/p>\n

Jej autor jest z wykszta\u0142cenia prawnikiem. Ale jak rasowy historyk si\u0119gn\u0105\u0142 wreszcie do \u017ar\u00f3de\u0142: do archiwali\u00f3w. Jak s\u0119dzia \u015bledczy (tu jego prawnicza logika si\u0119 przyda\u0142a) skonfrontowa\u0142 \u015bwiadectwa, raporty i zeznania, tropi\u0142 og\u00f3lniki, niejasno\u015bci i sprzeczno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Anty\u017cydowskie nastroje we Lwowie zauwa\u017cy\u0142 ju\u017c wcze\u015bniej: przed wybuchem walk polsko-ukrai\u0144skich. Podkre\u015bli\u0142, \u017ce pogrom wszcz\u0119li przybyli z odsiecz\u0105 \u017co\u0142nierze Wojska Polskiego oraz wczorajsi bohaterowie obrony Lwowa. Do pogromu – pisze – do\u0142\u0105czyli za\u015b nie tylko lwowscy batiarzy, lecz tak\u017ce ludzie z najwy\u017cszych sfer. Jak \u00f3w m\u0119\u017cczyzna imieniem Ja\u015b, ubrany w ceratow\u0105 kurtk\u0119, z sadystyczn\u0105 uciech\u0105 morduj\u0105cy bezbronnego i potem przez p\u00f3\u0142torej godziny graj\u0105cy na fortepianie – bez cienia troski i z du\u017c\u0105 wpraw\u0105. Jak panie w modnych kapeluszach przychodz\u0105ce rabowa\u0107 mieszkania \u017cydowskie razem ze s\u0142u\u017cb\u0105.<\/span><\/p>\n

\u201eW domu napadli, pobili, grozili strza\u0142ami, rewolwerami i \u017conie rozbili g\u0142ow\u0119, a c\u00f3rce odci\u0119li palce u r\u0119ki\u201d. Oto tylko jedna z wielu przytoczonych w ksi\u0105\u017cce relacji. \u201eZ drugiego pokoju wbieg\u0142a wtedy ma\u0142a siostra Klara Sonntag – 14-letnia upad\u0142a na kolana przed nimi, prosz\u0105c, by jej nie strzelano. W\u00f3wczas i j\u0105 zabili, strzelaj\u0105c jej w usta\u201d. Oto inna scena.<\/span><\/p>\n

Pe\u0142no jest w ksi\u0105\u017cce Gaudena zezna\u0144 mro\u017c\u0105cych krew w \u017cy\u0142ach. I trzeba je – w imi\u0119 prawdy – zapami\u0119ta\u0107 na zawsze. Bo trwaj\u0105ce przez stulecie pr\u00f3by usprawiedliwienia mo\u017cna z\u0142o\u017cy\u0107 na karb niewiedzy tylko w najlepszym przypadku. W przypadku najgorszym – trzeba je uzna\u0107 za przejaw pod\u0142o\u015bci. Polacy nie do\u015b\u0107, \u017ce zabijali, to jeszcze k\u0142amali, \u017ce nie zabijali.<\/span><\/p>\n

Pogrom lwowski. Nasza ha\u0144ba<\/strong><\/p>\n

Morderstw, jak widzieli\u015bmy, dokonywano z nieprzymuszonej woli, z niepoj\u0119tego okrucie\u0144stwa. A post\u0119powano tak akurat w dniu nadej\u015bcia do Lwowa polskiej niepodleg\u0142o\u015bci, rzec mo\u017cna: uczyniono z tych morderstw pierwszy czyn niepodleg\u0142o\u015bci. I wi\u0119cej jeszcze: dzia\u0142ano poniek\u0105d z ramienia powstaj\u0105cego pa\u0144stwa polskiego. Poniek\u0105d – bo oczywi\u015bcie nie nadesz\u0142o z Warszawy \u017cadne wezwanie pogromowe, polskie dzia\u0142ania we Lwowie by\u0142y spontaniczne. Lecz przecie\u017c \u017byd\u00f3w mordowa\u0142o zw\u0142aszcza Wojsko Polskie (bo g\u0142\u00f3wnie ono mia\u0142o bro\u0144), w dodatku z pe\u0142nym asortymentem narodowej symboliki: z bia\u0142ymi or\u0142ami, bia\u0142o-czerwonymi opaskami, z melodi\u0105 Mazurka D\u0105browskiego. I wreszcie aspekt najbardziej przera\u017caj\u0105cy: we Lwowie w listopadowe dni 1918 r. antysemityzm sta\u0142 si\u0119 fundamentem polskiej to\u017csamo\u015bci. Sprawdzianem polsko\u015bci.<\/span><\/p>\n

Jan Tomasz Gross napisa\u0142 kiedy\u015b, \u017ce w czasie ostatniej wojny Polacy zabili wi\u0119cej \u017byd\u00f3w ni\u017c Niemc\u00f3w. Teza ta wywo\u0142a\u0142a do\u015b\u0107 powszechne oburzenie, gdyby jednak przyjrze\u0107 si\u0119 lwowskiemu pogromowi, nabiera ona – per analogiam – cech prawdopodobie\u0144stwa.<\/span><\/p>\n

Je\u017celi bowiem (podaj\u0119 za monumentalnym \u201eKalendarium Lwowa 1918-1939\u201d Agnieszki Biedrzyckiej) w dwudniowym pogromie Polacy zabili co najmniej 73 \u017byd\u00f3w, to znaczy, \u017ce w jednym dniu zabili ich co najmniej 36. Je\u017celi za\u015b podczas trzytygodniowej obrony Lwowa zgin\u0119\u0142o z polskich r\u0105k oko\u0142o 250 Ukrai\u0144c\u00f3w, to znaczy, \u017ce codziennie gin\u0119\u0142o ich oko\u0142o 11.<\/span><\/p>\n

Nie wiem, czy takie por\u00f3wnania maj\u0105 sens, wiem jednak, \u017ce \u017byd\u00f3w w ka\u017cdym przypadku zabija\u0107 by\u0142o \u0142atwiej. Byli bezbronni. Nie sta\u0142 za nimi aparat pa\u0144stwa – nawet je\u017celi pa\u0144stwo takie, polskie czy ukrai\u0144skie, dopiero si\u0119 tworzy\u0142o. Nie mog\u0142y uj\u0105\u0107 si\u0119 za nimi w\u0142asne formacje zbrojne – trudno za takowe uzna\u0107 mizerne si\u0142y \u017cydowskiej milicji. Gdy za\u015b przeczytamy, \u017ce niejeden z polskich mieszka\u0144c\u00f3w Lwowa te\u017c og\u0142asza\u0142 w czasie walk z Ukrai\u0144cami sw\u0105 neutralno\u015b\u0107, \u017ce niejeden wywiesza\u0142 bia\u0142\u0105 flag\u0119 – to znaczy, \u017ce z \u017byd\u00f3w uczynili Polacy koz\u0142a ofiarnego. \u0141atwo by\u0142o zrzuci\u0107 na nich w\u0142asne winy i zaniechania.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi byli niewinni. I nie ma tu \u017cadnego \u201etak, ale…\u201d. W trakcie walk polsko-ukrai\u0144skich istotnie przyj\u0119li postaw\u0119 neutraln\u0105 i rzeczywi\u015bcie mog\u0142o to Polak\u00f3w rozczarowa\u0107. Dlaczego jednak mieli si\u0119 wi\u0105za\u0107 z jednym lub drugim, nara\u017ca\u0107 si\u0119 na zemst\u0119 tego, kto zmagania wygra? Ba, i dlaczego mieli si\u0119 wi\u0105za\u0107 akurat z Polakami?! Wszak nie od dzi\u015b widzieli ich antysemityzm. Cho\u0107 jeszcze nie wiedzieli, do czego mo\u017ce on doprowadzi\u0107, do czego oka\u017ce si\u0119 zdolny. Ale Ukrai\u0144c\u00f3w i tak nie popierali, nie mogli popiera\u0107 – mimo wszystko czuli si\u0119 bardziej zwi\u0105zani z Polsk\u0105.<\/span><\/p>\n

Wielu anga\u017cowa\u0142o si\u0119 w polski ruch asymilatorski, uwa\u017ca\u0142o si\u0119 za Polak\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego, Polak\u00f3w wyznania moj\u017ceszowego, czasem mo\u017ce wprost za Polak\u00f3w. Tak jak profesor Uniwersytetu Lwowskiego (wtedy jeszcze nie imienia Jana Kazimierza) Szymon Askenazy, tw\u00f3rca lwowskiej szko\u0142y historycznej, monografista polskich XIX-wiecznych dzia\u0142a\u0144 niepodleg\u0142o\u015bciowych, jeszcze nawet po pogromie broni\u0105cy na arenie mi\u0119dzynarodowej dobrego imienia Polski.<\/span><\/p>\n

T\u0119 blisko\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w czuli i uznawali sami Polacy – nieprzypadkowo ujmowali ich czasem w statystykach maj\u0105cych podnie\u015b\u0107 w Galicji procent ludno\u015bci polskiej. W czasie walk polsko-ukrai\u0144skich wiceprezydent Lwowa dr Filip Schleicher odrzuci\u0142 propozycj\u0119 wej\u015bcia do rz\u0105du Zachodnioukrai\u0144skiej Republiki Ludowej, przyst\u0105pi\u0142 do Polskiego Komitetu Narodowego. Nie przeszkodzi\u0142o to \u201epubliczno\u015bci katolickiej Lwowa\u201d \u017c\u0105da\u0107 w pierwszym dniu pogromu jego g\u0142owy. In\u017cynier Herman Feldstein opublikowa\u0142 w 1915 r. broszur\u0119 \u201ePolen und Juden\u201d, \u017carliwie (i wbrew faktom) broni\u0105c\u0105 Polak\u00f3w przed oskar\u017ceniami o antysemityzm. Nie wystarczy\u0142o to, by jego s\u0142owo u komendanta Lwowa Czes\u0142awa M\u0105czy\u0144skiego mog\u0142o w 1918 r. znaczy\u0107 cokolwiek.<\/span><\/p>\n

Wszystko to wygl\u0105da ma\u0142o logicznie, na pewno jednak jest z gruntu antysemickie. Oto wi\u0119c tragiczny paradoks: po odzyskaniu Lwowa polski odwet uderzy\u0142 nie w Ukrai\u0144c\u00f3w, z kt\u00f3rymi toczono wojn\u0119, lecz w \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy byli neutralni. Ich bez \u017cadnej w\u0105tpliwo\u015bci zabito WI\u0118CEJ.<\/span><\/p>\n

Nie pisz\u0119 tu rozprawy o \u017ar\u00f3d\u0142ach polskiego antysemityzmu. Wiele z jego przyczyn mo\u017cna zrozumie\u0107. Mo\u017cna pochyla\u0107 si\u0119 nad ewolucj\u0105 polskiej inteligencji w stron\u0119 nacjonalizmu. Mo\u017cna podkre\u015bla\u0107 udzia\u0142 Polak\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego w pocz\u0105tkach (i nie tylko w pocz\u0105tkach) Narodowej Demokracji. Bynajmniej nie zawsze ludzie ci stawali si\u0119 (jak wspominany przez Gaudena Tadeusz Feldstein) neofickimi antysemitami. Na pewno te\u017c stroni\u0142bym od kategorycznych ocen \u00f3wczesnej roli Romana Dmowskiego – sk\u0142ada\u0142y si\u0119 na ni\u0105 r\u00f3\u017cne czynniki. Wszystko to w najmniejszym jednak stopniu nie umniejsza polskiego okrucie\u0144stwa. Krew najm\u0142odszej ofiary pogromu, 11-letniego ch\u0142opczyka, do dzi\u015b wo\u0142a o pomst\u0119 do nieba.<\/span><\/p>\n

Opowie\u015b\u0107 za\u015b o planowym, solidarnym i systematycznym wypieraniu z polskiej pami\u0119ci tego, co si\u0119 sta\u0142o, jest kolejnym wstrz\u0105saj\u0105cym odkryciem Gaudena. I dzi\u015b, gdy pami\u0119tamy ubieg\u0142oroczn\u0105, niedosz\u0142\u0105 nowelizacj\u0119 ustawy o IPN-ie b\u0105d\u017a nieopatrzne zdanie premiera Morawieckiego o \u201e\u017cydowskich sprawcach\u201d, brzmi ta opowie\u015b\u0107 nader aktualnie. Przecie\u017c w 1918 r. te\u017c byli \u201e\u017cydowscy sprawcy\u201d! Jak w \u201eRewizorze\u201d Gogola, gdzie \u201euntier-oficersza sama siebia wysiek\u0142a\u201d! Jerzy Giedroyc mawia\u0142: \u201eHistoria Polski jest jedn\u0105 z najbardziej zak\u0142amanych historii, jakie znam\u201d. I nie bez powodu pisa\u0142 (tak si\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142o, \u017ce do \u015bwiadka pogromu lwowskiego, \u015bwietnego pisarza J\u00f3zefa Wittlina): \u201eW\u0142a\u015bciwie to jest straszny nar\u00f3d ci Polacy\u201d.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119c \u201epedagogika wstydu\u201d? Ale\u017c wstydu nie trzeba si\u0119 wstydzi\u0107! Wstyd robi z nas ludzi, przywraca \u0142ad moralny. W czym \u201epedagogika wstydu\u201d jest gorsza od \u201epedagogiki dumy\u201d? Owszem, nas, dzi\u015b \u017cyj\u0105cych, wtedy we Lwowie nie by\u0142o, nasze r\u0119ce s\u0105 czyste (cho\u0107 – jak m\u00f3wi poetka – \u201etyle wiemy o sobie,\/ ile nas sprawdzono\u201d). Lecz przecie\u017c nie by\u0142o nas te\u017c w szeregach husarii pod Wiedniem! Wi\u0119c mamy by\u0107 dumni z odsieczy wiede\u0144skiej, z czynu Lwowskich Orl\u0105t, z cudu nad Wis\u0142\u0105 – a milcze\u0107 na temat lwowskiego pogromu?<\/span><\/p>\n

Pogrom lwowski. Szwadrony \u015bmierci<\/strong><\/p>\n

Powiedz\u0105 na koniec nasi negacjoni\u015bci: ten pogrom to wyj\u0105tek. Ale min\u0105 si\u0119 z prawd\u0105. Bo nie chodzi tylko o inne polskie pogromy. Takie jak wcze\u015bniejszy pogrom warszawski w Bo\u017ce Narodzenie 1881 r. (dwie ofiary \u015bmiertelne) czy p\u00f3\u017aniejszy pogrom kielecki (37 ofiar \u015bmiertelnych).<\/span><\/p>\n

Nie chodzi nawet o te, przedstawione przez Gaudena, dwa straszne lwowskie dni. Bo przecie\u017c widzimy w tej ksi\u0105\u017cce tak\u017ce kilkadziesi\u0105t dni nast\u0119pnych – grudnia 1918 i stycznia 1919 r.<\/span><\/p>\n

Ogl\u0105damy \u0142apanki, bicie, poni\u017canie, naigrawanie si\u0119, odzieranie z godno\u015bci, bezczeszczenie synagog i ksi\u0105g \u015bwi\u0119tych, gwa\u0142cenie kobiet, rozkopywanie \u017cydowskich grob\u00f3w, zmuszanie \u017byd\u00f3w do pracy niewolniczej, do czynno\u015bci najbardziej upokarzaj\u0105cych, do ta\u0144czenia na zawo\u0142anie oprawc\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Gdy ogl\u0105damy te obrazy nienawi\u015bci i pogardy, gdy \u015bledzimy eksplozj\u0119 bestialstwa i sadyzmu, nie mog\u0105 nam si\u0119 nie przypomnie\u0107 sceny z getta warszawskiego, kadry z film\u00f3w takich jak \u201ePianista\u201d czy \u201eLista Schindlera\u201d. Czy\u017cby\u015bmy naprawd\u0119 dzia\u0142ali tak jeszcze przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105? Jeszcze przed Niemcami?<\/span><\/p>\n

Czytam, \u017ce 17 grudnia 1918 r., wi\u0119c prawie miesi\u0105c po pogromie, \u201eJakuba Schlechtera, w\u0142a\u015bciciela realno\u015bci przy ul. Zamarstynowskiej, inwalid\u0119 po ranie w nodze, chodz\u0105cego o kijach, zmuszono w\u015br\u00f3d bicia do pracy\u201d.<\/span><\/p>\n

Nazwisko Schlechter jest w kulturze polskiej znane. Emanuel Schlechter by\u0142 w mi\u0119dzywojennym dwudziestoleciu jednym z najpopularniejszych tw\u00f3rc\u00f3w tekst\u00f3w piosenek. To jego autorstwa by\u0142y takie szlagiery jak \u201eKa\u017cdemu wolno kocha\u0107\u201d, \u201eA mnie jest szkoda lata\u201d, \u201eUm\u00f3wi\u0142em si\u0119 z ni\u0105 na dziewi\u0105t\u0105\u201d, \u201ePrzyjacielu, co chcesz, to m\u00f3w,\/ nie ma jak roz\u015bpiewany Lw\u00f3w\u201d… Emanuel urodzi\u0142 si\u0119 w 1904 r. we Lwowie, zgin\u0105\u0142 tam\u017ce w 1943 jako ofiara Holocaustu. Jego ojciec mia\u0142 na imi\u0119 Jakub, by\u0142 malarzem pokojowym, p\u00f3\u017aniej restauratorem. Czy wi\u0119c inwalida, kt\u00f3rego w grudniu 1918 r. \u201ezmuszono w\u015br\u00f3d bicia do pracy\u201d, m\u00f3g\u0142 by\u0107 jego ojcem? Czy\u017cby\u015bmy tak\u017ce w przypadku lwowskiej rodziny Schlechter\u00f3w wyprzedzili hitlerowc\u00f3w?<\/span><\/p>\n

A przecie\u017c jeszcze przed Lwowem, 11 listopada 1918 r., wybuch\u0142y rozruchy w Kielcach: zamordowano tu czterech \u017byd\u00f3w. Potem, 27 maja 1919, dosz\u0142o do pogromu w Cz\u0119stochowie: \u201emiejscowy t\u0142um – pisze Gauden – porani\u0142 wielu \u017byd\u00f3w, a pi\u0119ciu zat\u0142uk\u0142 na \u015bmier\u0107\u201d. Wcze\u015bniej, 6 maja 1919, w Kolbuszowej zamordowano o\u015bmiu \u017byd\u00f3w, tu jednak spotka\u0142o si\u0119 to ze zdecydowan\u0105 kontrakcj\u0105 polskich w\u0142adz (jednego z napastnik\u00f3w rozstrzelano).<\/span><\/p>\n

Jakkolwiek jednak patrze\u0107, wydarzenia z lat 1918-19 wycisn\u0119\u0142y pi\u0119tno na pocz\u0105tku naszej niepodleg\u0142o\u015bci. Wszak – jak we Lwowie – Polacy zdobywali wolno\u015b\u0107, bij\u0105c nie zaborc\u00f3w, nawet nie konkurent\u00f3w do posiadania tej samej ziemi, lecz \u017byd\u00f3w. Czy wi\u0119c przypi\u0119ta nam przez \u015bwiat \u0142atka antysemit\u00f3w naprawd\u0119 jest nieuzasadniona? Czy rzeczywi\u015bcie powinni\u015bmy si\u0119 oburza\u0107 na dawne s\u0142owa Icchaka Szamira, \u017ce \u201ePolacy wysysaj\u0105 antysemityzm z mlekiem matki\u201d? Czy kt\u00f3ra\u015b ze scen rozgrywaj\u0105cych si\u0119 w latach 1918-19 nie przypomina wspomnianego ju\u017c \u201epolowania na \u017byd\u00f3w\u201d – os\u0142awionego Judenjagd?<\/span><\/p>\n

Im dalej na wsch\u00f3d posuwa\u0142o si\u0119 w 1919 r. Wojsko Polskie, tym straszniejszy by\u0142 los \u017byd\u00f3w. Komunista i \u017byd zostali opatrzeni znakiem r\u00f3wnania, tak\u017ce wi\u0119c na ziemiach bia\u0142orusko-litewskich zastosowano – zn\u00f3w jak we Lwowie – odpowiedzialno\u015b\u0107 zbiorow\u0105. Ale r\u00f3wnie\u017c w tym przypadku \u017bydzi odpowiadali za winy niepope\u0142nione.<\/span><\/p>\n

\n

Powt\u00f3rzmy wi\u0119c za autorem i r\u00f3wnie\u017c te wydarzenia dobrze zapami\u0119tajmy: w kwietniu 1919 r. polskie szwadrony \u015bmierci zabi\u0142y w Lidzie 30-35 \u017byd\u00f3w, w Wilnie – 55, w Pi\u0144sku – 35.<\/p>\n<\/blockquote>\n

I tylko w tym ostatnim mie\u015bcie – gdy rozstrzelano ich pod murem w zbiorowej egzekucji – ludno\u015b\u0107 polska post factum \u017ca\u0142owa\u0142a niewinnych ofiar. Gdzie indziej by\u0142o dok\u0142adnie odwrotnie: og\u00f3\u0142 wyra\u017ca\u0142 satysfakcj\u0119 z mordu, a wsp\u00f3\u0142czucie i pomoc \u015bwiadczy\u0142y tylko jednostki. Te jednostki by\u0142y obecne tak\u017ce podczas pogromu we Lwowie. Ale zawsze tylko jednostki. \u201eSprawiedliwi w\u015br\u00f3d narod\u00f3w \u015bwiata\u201d.<\/span><\/p>\n

W wyk\u0142adzie wyg\u0142oszonym w 2009 r. w Bundestagu ocalony z Zag\u0142ady prof. Feliks Tych poddawa\u0142 refleksji europejsk\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 za Holocaust. Zag\u0142ada – twierdzi\u0142 – by\u0142aby niemo\u017cliwa, gdyby nie bierno\u015b\u0107, a cz\u0119sto i wsp\u00f3\u0142udzia\u0142, spo\u0142ecze\u0144stwa niemieckiego i spo\u0142ecze\u0144stw kraj\u00f3w przez Niemcy podbitych lub zwasalizowanych.<\/span><\/p>\n

Wyk\u0142adu tego w Polsce nie zauwa\u017cono, nie by\u0142 wygodny – tak jak i osoba prof. Tycha. A przecie\u017c tezy te nabieraj\u0105 r\u00f3wnie\u017c – jak u Grossa – wiarygodno\u015bci w\u0142a\u015bnie w kontek\u015bcie pogromu lwowskiego. \u201eLw\u00f3w jest wsz\u0119dzie\u201d – pisze poeta. Niestety, wsz\u0119dzie jest tak\u017ce ten inny, pogromowy, rasistowski Lw\u00f3w. Lw\u00f3w jako prefiguracja tego, co sta\u0142o si\u0119 ju\u017c w dwadzie\u015bcia par\u0119 lat potem.<\/span><\/p>\n

Polska – kres iluzji<\/strong><\/p>\n

Ksi\u0105\u017cka zatytu\u0142owana \u201eLw\u00f3w – kres iluzji\u201d mog\u0142aby nosi\u0107 r\u00f3wnie\u017c taki jak wy\u017cej tytu\u0142. Bo obraz malowany przez Gaudena mo\u017cna uzupe\u0142ni\u0107 innymi relacjami, i to nie tylko dotycz\u0105cymi spraw \u017cydowskich. J\u00f3zef Rybicki, wybitny dzia\u0142acz antyhitlerowskiego i antykomunistycznego podziemia, wspomina\u0142 u schy\u0142ku \u017cycia miesi\u0105ce bezpo\u015brednio po obronie Lwowa:<\/span><\/p>\n

\u201eKiedy\u015b Ukrai\u0144cy zamordowali w nocy siekier\u0105 dw\u00f3ch naszych \u017co\u0142nierzy stoj\u0105cych na czujkach. Akcja naszego dow\u00f3dztwa by\u0142a natychmiastowa i bezwzgl\u0119dna; zastosowano odpowiedzialno\u015b\u0107 zbiorow\u0105. Miejscow\u0105 wie\u015b otoczono, odbyto s\u0105d nad tamtejsz\u0105 ludno\u015bci\u0105, po czym podpalono domy, a wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w wymordowano. My, ochotnicy, na szcz\u0119\u015bcie nie brali\u015bmy w tym udzia\u0142u, ale\u015bmy wszystko s\u0142yszeli i widzieli. Do dzi\u015b to pami\u0119tam: p\u0142on\u0105ca wie\u015b, wrzaski ludzkie i strza\u0142y naszej \u017candarmerii, kt\u00f3ra likwiduje wszystkich po kolei\u201d (\u201eJak wybuch\u0142a Niepodleg\u0142o\u015b\u0107. Rozmowa z J\u00f3zefem Rybickim\u201d, w: Andrzej Romanowski: \u201eLudzie tamtego czasu. Wywiady z lat 1977-1998\u201d, Krak\u00f3w 2000).<\/span><\/p>\n

Rybicki nie pami\u0119ta\u0142 nazwy wsi, wiedzia\u0142 tylko, \u017ce \u201eby\u0142o to niedaleko Rakobut\u201d (wi\u0119c w rejonie Kamionki Strumi\u0142owej). Wydarzenia tego nikt chyba nigdy nie opisa\u0142, zapewne uton\u0119\u0142o w kompletnej niepami\u0119ci (sprawcy milczeli, \u015bwiadk\u00f3w zabito). Czy jednak fakt ten m\u00f3g\u0142 by\u0107 odosobniony? I czy nie widzimy w nim tego samego przejawu nienawi\u015bci, jaki objawi\u0142 si\u0119 par\u0119 miesi\u0119cy wcze\u015bniej we Lwowie? Pytajmy zatem: jak w Polsce niepodleg\u0142ej odnosili\u015bmy si\u0119 do wsp\u00f3\u0142mieszka\u0144c\u00f3w tej samej ziemi? Nie tylko do \u017byd\u00f3w i Ukrai\u0144c\u00f3w – tak\u017ce do Bia\u0142orusin\u00f3w i Litwin\u00f3w? A r\u00f3wnie\u017c do Rosjan i Niemc\u00f3w – wczorajszych ciemi\u0119\u017cc\u00f3w, \u00f3wczesnych jednak mniejszo\u015bci narodowych? W ilu przypadkach mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o dokonanym przez Polak\u00f3w ludob\u00f3jstwie?<\/span><\/p>\n

\n

Kto\u015b powie: wojna. Tak, wojna rz\u0105dzi si\u0119 swoimi prawami. Ale takie dzia\u0142ania nie usta\u0142y z ustaniem wojny. Polityka narodowo\u015bciowa II Rzeczypospolitej jest (przynajmniej w jej dominuj\u0105cym nurcie) nie do obrony. A ja mam w dodatku \u015bwiadectwo ojca.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Po lekturze ksi\u0105\u017cek Grossa m\u00f3j ojciec przypomnia\u0142 sobie, jak we Lwowie lat 30., gdy by\u0142 kilkuletnim ch\u0142opcem, rzuca\u0142 kamieniami w \u017byd\u00f3w jad\u0105cych na targ. \u201eKsi\u0105dz na religii m\u00f3wi\u0142, \u017ce \u017bydzi zabili Pana Jezusa\u201d… Ojciec by\u0142 cz\u0142owiekiem pobo\u017cnym. Codziennie wieczorem kl\u0119ka\u0142 i kryj\u0105c twarz w d\u0142oniach, modli\u0142 si\u0119 d\u0142ugo i \u017carliwie. Ale w przypadku stosunk\u00f3w polsko-\u017cydowskich nie mia\u0142 w\u0105tpliwo\u015bci. \u201eZa antysemityzm odpowiada Ko\u015bci\u00f3\u0142 – powtarza\u0142 sam z siebie, wielokrotnie. – Z tego grzechu Ko\u015bci\u00f3\u0142 b\u0119dzie musia\u0142 zrobi\u0107 rachunek sumienia\u201d. Nie zd\u0105\u017cy\u0142em ojcu powiedzie\u0107, jak bardzo jestem dumny z jego s\u0142\u00f3w. Oraz z jego wstydu.<\/span><\/p>\n

W ksi\u0105\u017cce Gaudena prawie nie wida\u0107 Ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Zadziwiaj\u0105ce. Na ulicach Lwowa mordowani s\u0105 ludzie – a Ko\u015bcio\u0142a jakby nie by\u0142o. Nie podni\u00f3s\u0142 si\u0119 g\u0142os taki, jak po pogromie kieleckim 1946 r. g\u0142os biskupa cz\u0119stochowskiego Teodora Kubiny: \u201eNic, absolutnie nic nie usprawiedliwia zas\u0142uguj\u0105cej na gniew Boga i ludzi zbrodni kieleckiej\u201d. Nie podni\u00f3s\u0142 si\u0119 g\u0142os taki, jak w 1942 r. g\u0142os greckokatolickiego metropolity lwowskiego Andrzeja Szeptyckiego, protestuj\u0105cego przeciw zag\u0142adzie \u017byd\u00f3w w li\u015bcie pasterskim \u201eNe ubyj!\u201d. W roku 1918 metropolita Szeptycki milcza\u0142 – jednak, internowany przez Polak\u00f3w, nie mia\u0142 wtedy swobody dzia\u0142ania. Ale milcza\u0142 te\u017c lwowski arcybiskup ormia\u0144skokatolicki J\u00f3zef Teodorowicz.<\/span><\/p>\n

Gauden informuje, \u017ce 25 listopada napisa\u0142 odezw\u0119 arcybiskup rzymskokatolicki J\u00f3zef Bilczewski. Ale wtedy by\u0142o ju\u017c po wszystkim. I to tym bardziej jeszcze, \u017ce odezw\u0119 t\u0119 og\u0142oszono (zar\u00f3wno w prasie, jak w ko\u015bcio\u0142ach) dopiero 1 grudnia. I odczytywano j\u0105 bynajmniej nie na ka\u017cdym nabo\u017ce\u0144stwie. Tote\u017c tak ju\u017c zosta\u0142o: polskie bestialstwo pokry\u0142a polska bierno\u015b\u0107. Tymczasem cho\u0107 pod wzgl\u0119dem liczby ofiar pogrom lwowski ust\u0119puje wielotysi\u0119cznym rzeziom \u017byd\u00f3w w roku 1919 na Ukrainie, to przecie\u017c wyprzedza s\u0142ynne w \u015bwiecie pogromy: p\u00f3\u017aniejszy kielecki czy wcze\u015bniejszy, dokonany w cesarstwie rosyjskim, pogrom kiszyniowski. Nad lwowskim listopadem zaci\u0105gn\u0119li\u015bmy natomiast kurtyn\u0119 k\u0142amstwa i niepami\u0119ci. Pog\u0142\u0119bia to jednak tylko i zwielokrotnia nasz\u0105 ha\u0144b\u0119.<\/span><\/p>\n

Przed laty jeden z historyk\u00f3w, oburzony \u201epedagogik\u0105 wstydu\u201d, zadawa\u0142 prowokacyjne pytanie: Westerplatte czy Jedwabne? Odpowiada\u0142 mu inny historyk: potrzebna jest pami\u0119\u0107 o jednym i o drugim. Niestety, dzi\u015b, gdy tyle si\u0119 m\u00f3wi o naszym \u201edumnym narodzie\u201d, nawet ta druga postawa nie mo\u017ce ju\u017c wystarcza\u0107.<\/span><\/p>\n

O polskiej ha\u0144bie trzeba m\u00f3wi\u0107 bez ko\u0144ca. Trzeba powtarza\u0107: Lw\u00f3w, Kielce, Cz\u0119stochowa, Wilno, Lida, Pi\u0144sk… Bo cho\u0107 nie istnieje wina zbiorowa, cho\u0107 nikt z nas nie ponosi odpowiedzialno\u015bci, to przecie\u017c ka\u017cdy powinien o pogromach pocz\u0105tk\u00f3w II RP m\u00f3wi\u0107 pe\u0142nym g\u0142osem, bez przemilcze\u0144, bez relatywizowania, bez \u017ca\u0142osnych usprawiedliwie\u0144. Musimy przypomnie\u0107 o tym fakcie samym w sobie i odkry\u0107 prawd\u0119 o sobie. Nie ba\u0107 si\u0119 ukaza\u0107 tej prawdy \u015bwiatu. Stan\u0105\u0107 nagimi wobec \u015bwiata, z g\u0142ow\u0105 posypan\u0105 popio\u0142em. Powiedzie\u0107 potomkom pomordowanych: wybaczcie.<\/span><\/p>\n

To jest polski, narodowy obowi\u0105zek. W przeciwnym razie stajemy si\u0119 automatycznie wsp\u00f3\u0142sprawcami. Lud\u017ami, kt\u00f3rzy nawet dzi\u015b, po stu latach, wci\u0105\u017c jeszcze ukrywaj\u0105 morderc\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\n

Profesor Andrzej Romanowski<\/strong> Fot. Filip Radwa\u0144ski \/ Agencja Gazeta<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jeden dzie\u0144 zabijali, kilka dni gwa\u0142cili. Co Polacy robili we Lwowie w listopadzie 1918 r. Andrzej Romanowski Trumny we lwowskiejsynagodze zniszczonej podczas pogromu w listopadzie 1918 r. (Fot. East News) Nic nie umniejsza polskiego okrucie\u0144stwa 101 lat temu we Lwowie. Krew najm\u0142odszej ofiary tamtego pogromu, 11-letniego ch\u0142opczyka, do dzi\u015b wo\u0142a o pomst\u0119 do nieba. 22 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/74763"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=74763"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/74763\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":74773,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/74763\/revisions\/74773"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=74763"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=74763"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=74763"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}