{"id":74869,"date":"2019-12-01T17:09:16","date_gmt":"2019-12-01T15:09:16","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=74869"},"modified":"2019-12-01T13:14:33","modified_gmt":"2019-12-01T11:14:33","slug":"08-09-41","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=74869","title":{"rendered":"Niemieckie kamienie i polska kultura pami\u0119ci"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Niemieckie kamienie i polska kultura pami\u0119ci<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

KATARZYNA ANDERSZ<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Stolpersteiny we Wroc\u0142awiu<\/em><\/span><\/p>\n

ZAPLANOWAN\u0104 NA 20 LUTEGO UROCZYSTO\u015a\u0106 WMUROWANIA STOLPERSTEIN\u00d3W<\/i> WE WROC\u0141AWIU DANIELLE COORSH I ANJA-SUSANN SCHR\u00d6DER UTRZYMUJ\u0104 W TAJEMNICY, ZAPRASZAJ\u0104C NA NI\u0104 TYLKO W\u0104SKIE GRONO ZNAJOMYCH. MAJ\u0104 WSZELKIE WYMAGANE POZWOLENIA \u2013 OWOC TRZECH LAT STARA\u0143, KT\u00d3RE UDA\u0141O SI\u0118 DOPROWADZI\u0106 DO FINA\u0141U TYLKO DZI\u0118KI WYNAJ\u0118CIU MIEJSCOWEGO ARCHITEKTA. BOJ\u0104 SI\u0118 JEDNAK, \u017bE ZNAJDZIE SI\u0118 KTO\u015a, KOMU NIE SPODOBAJ\u0104 SI\u0118 KAMIENIE UPAMI\u0118TNIAJ\u0104CE ICH PRZODK\u00d3W. MAJ\u0104 KU TEMU POWODY, BO PODOBNA UROCZYSTO\u015a\u0106 NIE ODBY\u0141A SI\u0118 W ZESZ\u0141YM ROKU W KRAKOWIE, GDZIE URZ\u0104D MIASTA STOI NA STANOWISKU, \u017bE STOLPERSTEINY \u201e<\/i>NIE WPISUJ\u0104 SI\u0118 W PRZYJ\u0118T\u0104 W POLSCE KULTUR\u0118 PAMI\u0118CI\u201d. JEST TO OPINIA POWT\u00d3RZONA ZA EKSPERTAMI Z IPN-U, KT\u00d3RZY \u2013 NIE WIADOMO, NA JAKIEJ PODSTAWIE \u2013 ZOSTALI ZAANGA\u017bOWANI W SPRAW\u0118. WALKA Z BIUROKRACJ\u0104 ZAJMUJE CZ\u0118STO KILKA LAT, A I TAK NIGDY NIE WIADOMO, CZY URZ\u0118DNICY NIE DOPATRZ\u0104 SI\u0118 W KAMIENIACH PAMI\u0118CI CZEGO\u015a, CO MIA\u0141OBY RZEKOMO ZAGRA\u017bA\u0106 GODNO\u015aCI OFIAR. <\/span><\/h4>\n

\n

Wroc\u0142aw, luty 2016<\/b><\/p>\n

Trzy lata temu we Wroc\u0142awiu wmurowano sze\u015b\u0107 pierwszych kamieni pami\u0119ci. Pierwszych, bo tego po\u015bwi\u0119conego Edycie Stein (od 2008 roku znajduj\u0105cego si\u0119 przed jej dawnym domem przy ulicy Nowowiejskiej) postanowili\u015bmy nie w\u0142\u0105cza\u0107 do tej samej kategorii, co oddolne inicjatywy krewnych os\u00f3b zamordowanych w czasie Zag\u0142ady. Opisuj\u0105c dwie uroczysto\u015bci sprzed trzech lat (\u201eChidusz\u201d nr 2\/2016; fotorelacja tutaj<\/a>), uznali\u015bmy, \u017ce skoro zosta\u0142a upami\u0119tniona tylko jedna osoba z rodziny \u2013 ta, kt\u00f3ra jest powszechnie znana i uhonorowana w samym tylko Wroc\u0142awiu na kilka innych sposob\u00f3w \u2013 po\u015bwi\u0119cony jej kamie\u0144 pami\u0119ci to raczej pomnik, kt\u00f3ry ma niewiele wsp\u00f3lnego z egalitarn\u0105 w zamiarze intencj\u0105 tw\u00f3rcy koncepcji Stolperstein\u00f3w<\/i>. Poza tym Edyta Stein jako katolicka \u015bwi\u0119ta znana jest g\u0142\u00f3wnie w\u0142a\u015bnie z tego powodu, a jej samotny kamie\u0144 w znikomym stopniu przywo\u0142uje tragiczny los dziesi\u0105tek tysi\u0119cy innych ofiar Zag\u0142ady w mie\u015bcie, kt\u00f3re niegdy\u015b by\u0142o jednym z najwa\u017cniejszych centr\u00f3w \u017cycia \u017cydowskiego w Niemczech.<\/span><\/p>\n

Tym samym kamienie upami\u0119tniaj\u0105ce zamordowanych cz\u0142onk\u00f3w rodziny Zorek (ulica Jedno\u015bci Narodowej 95) i Treitel (ulica \u015awidnicka 39) \u2013 zwyk\u0142ych, mo\u017cna powiedzie\u0107, mieszka\u0144c\u00f3w Breslau \u2013 by\u0142y pierwszymi, o kt\u00f3re zabiegali cz\u0142onkowie rodzin, przedzieraj\u0105c si\u0119 jednocze\u015bnie (te\u017c po raz pierwszy, bo nikt nie pami\u0119ta\u0142 ju\u017c, jak wygl\u0105da\u0142a procedura w przypadku kamienia Edyty Stein) przez biurokratyczne procedury w kilku wroc\u0142awskich urz\u0119dach. Uda\u0142o si\u0119 w du\u017cej mierze dzi\u0119ki nieust\u0119pliwo\u015bci Michaela Zorka, wnuka upami\u0119tnionych Alfreda i Friedy, oraz pomocy Macieja Skrobana, pracownika Biura Wsp\u00f3\u0142pracy z Zagranic\u0105 wroc\u0142awskiego Urz\u0119du Miejskiego. By\u0107 mo\u017ce, co przyznaje sam Skroban, kamie\u0144 Edyty Stein jako\u015b si\u0119 do tego przyczyni\u0142, bo ide\u0119 Stolperstein\u00f3w <\/i>mo\u017cna by\u0142o \u0142atwiej wyt\u0142umaczy\u0107 i pokaza\u0107, \u017ce wyra\u017caj\u0105c zgod\u0119 na wmurowanie kamieni dla rodziny Zorek i Treitel, urz\u0119dnicy nie podejmuj\u0105 precedensowej decyzji.<\/span><\/p>\n

Wroc\u0142aw, dalej 2016<\/b><\/p>\n

Wmurowywaniem Stolperstein\u00f3w<\/i> w ca\u0142ej niemal Europie zajmuje si\u0119 od trzydziestu lat ich tw\u00f3rca, Niemiec Gunter Demnig. Grawerowanie kamieni \u2013 proces ca\u0142kowicie rzemie\u015blniczy \u2013 jest ju\u017c natomiast w r\u0119kach innego, wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cego z nim artysty. Demnig jest w podr\u00f3\u017cy przez \u015brednio trzysta dni w roku, a w jego fundacji pracuj\u0105 dwie osoby zajmuj\u0105ce si\u0119 wy\u0142\u0105cznie organizacj\u0105 grafiku nowych wmurowa\u0144. Ka\u017cdy, kto chce upami\u0119tni\u0107 swoich krewnych, kontaktuje si\u0119 najpierw z koordynatork\u0105 projektu, kt\u00f3ra udziela og\u00f3lnych wskaz\u00f3wek, jak zabra\u0107 si\u0119 za zorganizowanie uroczysto\u015bci, i ustala pierwszy mo\u017cliwy termin.<\/span><\/p>\n

To ona kontaktuje te\u017c ze sob\u0105 rodziny, kt\u00f3re stara\u0142y si\u0119 lub staraj\u0105 si\u0119 nadal o uzyskanie pozwole\u0144 w tym samym mie\u015bcie, aby mog\u0142y wymieni\u0107 si\u0119 do\u015bwiadczeniami. Tak w\u0142a\u015bnie o lutowej uroczysto\u015bci z 2016 roku dowiedzia\u0142y si\u0119 Danielle Coorsh z Anglii i Anja-Susann Schr\u00f6der z Niemiec. S\u0142ysz\u0105c o post\u0119pach, jakie zrobi\u0142 Michael Zorek, postanowi\u0142y zam\u00f3wi\u0107 swoje Stolpersteiny <\/i>(koszt: sto dwadzie\u015bcia euro plus op\u0142acenie przejazdu i noclegu tw\u00f3rcy, kt\u00f3ry ka\u017cdy kamie\u0144 instaluje osobi\u015bcie) i postara\u0107 si\u0119 o wmurowanie ich podczas tej samej wizyty Demniga we Wroc\u0142awiu. Szybko okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce pozwolenia wydane Michaelowi Zorkowi \u2013 wy\u0142\u0105cznie na jego przedsi\u0119wzi\u0119cie \u2013 nie sprawi\u0105, \u017ce inne decyzje b\u0119d\u0105 zapada\u0142y pro\u015bciej czy szybciej, a obie zainteresowane b\u0119d\u0105 musia\u0142y ca\u0142y proces przej\u015b\u0107 od pocz\u0105tku, tak samo jak on. W lutym 2016 roku Danielle i Anja-Susann do zdj\u0119\u0107 z uroczysto\u015bci wmurowania kamieni rodzin Zorek i Treitel pozowa\u0142y wi\u0119c ze swoimi Stolpersteinami<\/i> w kartonie. M\u00f3wi\u0142y, \u017ce mo\u017ce i nie uda\u0142o si\u0119 teraz, ale skoro maj\u0105 szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 instrukcj\u0119, o jakie pozwolenia po kolei si\u0119 stara\u0107, upami\u0119tnienie ich rodzin to tylko kwestia czasu.<\/span><\/p>\n

Wroc\u0142aw, 2016, 2017, 2018<\/b><\/p>\n

Angloj\u0119zyczna instrukcja tego, jak we Wroc\u0142awiu uzyska\u0107 zgod\u0119 na zainstalowanie Stolperstein\u00f3w<\/i> na publicznym chodniku, by\u0142a przygotowana przez Macieja Skrobana \u2013 jedynego urz\u0119dnika, kt\u00f3ry nie odes\u0142a\u0142 Michaela Zorka do kolejnej osoby, zas\u0142aniaj\u0105c si\u0119 swoj\u0105 niewiedz\u0105. Tak jak inni nie mia\u0142 poj\u0119cia, jak zakwalifikowa\u0107 ten niby pomnik, ale tak naprawd\u0119 przecie\u017c drobn\u0105 ingerencj\u0119 w nawierzchni\u0119 chodnika. R\u00f3\u017cnica polega\u0142a na tym, \u017ce postanowi\u0142 on podr\u0105\u017cy\u0107 temat i krok po kroku przeprowadzi\u0107 Michaela przez wszystkie urz\u0119dy. W skr\u00f3cie instrukcja wygl\u0105da\u0142a tak: krok pierwszy \u2013 podanie dok\u0142adnej lokalizacji na podstawie przedwojennego adresu (mo\u017cliwa wizyta w archiwach, dobrze przedstawi\u0107 te\u017c zdj\u0119cia \u2013 tu Michael Zorek wpad\u0142 na pomys\u0142 za\u0142\u0105czania skan\u00f3w z Google Street View). Krok drugi \u2013 uzyskanie mapy odpowiedniej cz\u0119\u015bci miasta w Zarz\u0105dzie Geodezji, Kartografii i Katastru Miejskiego. Krok trzeci \u2013 zdobycie zgody miejskiego plastyka, a potencjalnie, w zale\u017cno\u015bci od tego, gdzie zlokalizowane maj\u0105 by\u0107 Stolpersteiny<\/i>, tak\u017ce konserwatora zabytk\u00f3w. Krok czwarty \u2013 uzyskanie wst\u0119pnej zgody Zarz\u0105du Dr\u00f3g i Utrzymania Miasta (to ju\u017c jakby p\u00f3\u0142metek). Krok pi\u0105ty (zbli\u017camy si\u0119 do cz\u0119\u015bci organizacyjnej) \u2013 uzyskanie zgody na tymczasowe zaj\u0119cie pasa drogowego.<\/span><\/p>\n

Krok sz\u00f3sty \u2013 przygotowanie planu rekonstrukcji nawierzchni i zdobycie aprobaty Zarz\u0105du Dr\u00f3g i Utrzymania Miasta. Krok si\u00f3dmy (tak, to prawie koniec) \u2013 uzyskanie ostatecznej zgody od ZDiUM-u. Krok \u00f3smy \u2013 wynaj\u0119cie firmy budowlanej, kt\u00f3ra przygotuje nawierzchni\u0119 pod wmurowanie. W swojej instrukcji Skroban poda\u0142 adresy i telefony wszystkich urz\u0119d\u00f3w, cz\u0119sto nawet poszczeg\u00f3lnych pracownik\u00f3w, do kt\u00f3rych nale\u017cy si\u0119 zwr\u00f3ci\u0107.<\/span><\/p>\n

Po lutowej wizycie we Wroc\u0142awiu Danielle i Anja-Susann zabra\u0142y si\u0119 do pracy. Ju\u017c przy pierwszych telefonach okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce niemo\u017cliwe jest za\u0142atwienie czegokolwiek po angielsku, na dodatek nie b\u0119d\u0105c na miejscu. Proszony o pomoc Maciej Skroban rozk\u0142ada\u0142 r\u0119ce i powtarza\u0142, \u017ce Michaelowi Zorkowi pom\u00f3g\u0142, mimo \u017ce nie wchodzi\u0142o to w zakres jego obowi\u0105zk\u00f3w. Zrobi\u0142, co m\u00f3g\u0142, przygotowa\u0142 instrukcj\u0119, ale nie mo\u017ce ka\u017cdemu staraj\u0105cemu si\u0119 o umieszczenie we Wroc\u0142awiu Stolperstein\u00f3w<\/i> indywidualnie asystowa\u0107, bo nie ma na to czasu. Od lutego 2016 do lata 2018 roku Danielle i Anji-Susann uda\u0142o si\u0119 wykona\u0107 dwa kroki z instrukcji Skrobana.<\/span><\/p>\n

Anja-Susann (na zdj\u0119ciu z m\u0119\u017cem Svenem w 2016 roku) o swoich \u017cydowskich korzeniach dowiedzia\u0142a si\u0119 dziesi\u0119\u0107 lat temu. Jej prababcia Lina wyjecha\u0142a z rodzinnego Pleszewa do Hamburga, gdzie wysz\u0142a za m\u0105\u017c za katolika. Na pocz\u0105tku 1945 roku zosta\u0142a deportowana do Thersesienstadt. Uda\u0142o jej si\u0119 prze\u017cy\u0107. Jej c\u00f3rka, babcia Anji-Susann, tak\u017ce zwi\u0105za\u0142a si\u0119 z nie-\u017bydem. Ojciec Anji urodzi\u0142 si\u0119 w 1942 roku, prawdopodobnie nie mia\u0142 poj\u0119cia o swoim pochodzeniu. Anja nigdy z nim o tym nie rozmawia\u0142a \u2013 zmar\u0142, kiedy by\u0142a dzieckiem.<\/i>  <\/span><\/span>Stolpersteinami Anja-Susann upami\u0119tni\u0142a jednego z braci swojej prababci, Davida (zgin\u0105\u0142 w 1941 roku w Kownie), oraz c\u00f3rk\u0119 drugiego z nich, Magdalene, jej m\u0119\u017ca Maxa i ich c\u00f3rk\u0119 Helene. Ca\u0142a tr\u00f3jka zgin\u0119\u0142a w Auschwitz, Helene mia\u0142a zaledwie 21 lat i by\u0142a \u015bwie\u017co po \u015blubie. Latem 2018 roku Anja postawi\u0142a te\u017c nagrobek dla \u017cony Davida, kt\u00f3ra pope\u0142ni\u0142a samob\u00f3jstwo po nocy kryszta\u0142owej.<\/i> <\/span>Danielle z kolei przyjecha\u0142a do Wroc\u0142awia ze swoj\u0105 mam\u0105 Zill\u0105, urodzon\u0105 w Breslau w 1938 roku. Zilla wraz z rodzicami opu\u015bci\u0142a Niemcy na s\u0142ynnym statku St. Louis, kt\u00f3rego pasa\u017cerowie nie zostali wpuszczeni na Kub\u0119. Po powrocie do Europy niekt\u00f3rych z nich, w tym Zill\u0119 z rodzicami, przyj\u0119\u0142a Wielka Brytania. Brat ojca Zilli, Alfred Dresel, ze statku trafi\u0142 do Francji. Zgin\u0105\u0142 w Auschwitz. Ich siostra, Kate Dresel, nie pr\u00f3bowa\u0142a ucieka\u0107 \u2013 po nocy kryszta\u0142owej rodzina uzna\u0142a, \u017ce w najwi\u0119kszym niebezpiecze\u0144stwie s\u0105 m\u0119\u017cczy\u017ani. Kate trafi\u0142a najpierw do Theresienstadt, a w 1944 roku zgin\u0119\u0142a w Auschwitz.<\/i><\/span><\/p>\n

Londyn i Wroc\u0142aw, 2018<\/b><\/p>\n

\u2013 Normalnie uzyskanie mapy w Zarz\u0105dzie Geodezji, Kartografii i Katastru Miejskiego powinno zaj\u0105\u0107 jeden dzie\u0144, maksymalnie dwa \u2013 m\u00f3wi Jerzy Kopka, architekt, kt\u00f3ry od sierpnia 2018 roku wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z Danielle i Anj\u0105-Susann. Danielle najpierw znalaz\u0142a w internecie pracowni\u0119 architektoniczn\u0105, kt\u00f3ra swoje biura ma zar\u00f3wno w Londynie, jak i we Wroc\u0142awiu, a tam polecono jej kontakt z Jerzym. On nietypowe zlecenie zdecydowa\u0142 si\u0119 przyj\u0105\u0107 z ciekawo\u015bci i ch\u0119ci nauki nowych procedur \u2013 twierdzi, \u017ce lubi takie wyzwania. \u2013 Je\u015bli chodzi o rachunek ekonomiczny, wi\u0119kszo\u015b\u0107 architekt\u00f3w mog\u0142aby uzna\u0107, \u017ce to si\u0119 po prostu nie op\u0142aca. Zako\u0144czenie ca\u0142ej sprawy zaj\u0119\u0142o mi ponad pi\u0119\u0107 miesi\u0119cy, z\u0142o\u017cy\u0142em w tym czasie oko\u0142o pi\u0119tnastu pism w r\u00f3\u017cnych urz\u0119dach, przygotowa\u0142em co najmniej trzy projekty i trzy rodzaje opis\u00f3w \u2013 w przypadku kolejnych zlece\u0144 to by\u0107 mo\u017ce b\u0119dzie si\u0119 powiela\u0107, ale za ka\u017cdym razem trzeba wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 indywidualny kontekst lokalizacji, czas na wizyty w urz\u0119dach, telefony, wype\u0142nianie wniosk\u00f3w. Ostatecznie ca\u0142y proces okazuje si\u0119 by\u0107 du\u017co bardziej rozbudowany ni\u017c instrukcja stworzona przez Macieja Skrobana.<\/span><\/p>\n

D\u0142ugo\u015b\u0107 procedury \u2013 i to wroc\u0142awski architekt stara si\u0119 bardzo wyra\u017anie podkre\u015bli\u0107 \u2013 nie wynika\u0142a bynajmniej z opiesza\u0142o\u015bci urz\u0119dnik\u00f3w czy negatywnego nastawienia do idei Stolperstein\u00f3w<\/i>. Ze wzgl\u0119du na brak odr\u0119bnej procedury dla przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 o tak ma\u0142ej skali, osoby chc\u0105ce upami\u0119tni\u0107 kamieniami krewnych traktowane s\u0105 jak \u201einwestorzy\u201d, a droga, kt\u00f3r\u0105 musz\u0105 przej\u015b\u0107, nie r\u00f3\u017cni si\u0119 od tej, jaka czeka\u0142aby ich w przypadku chocia\u017cby przebudowy skrzy\u017cowania. \u2013 Trudno\u015b\u0107 ca\u0142ej procedury wynika\u0142a z tego, \u017ce Stolpersteiny <\/i>nie mieszcz\u0105 si\u0119 w ramach \u017cadnych przepis\u00f3w prawa budowlanego. Nie s\u0105 ani zagospodarowaniem terenu, ani elementami ma\u0142ej architektury, ani pomnikami, ani innymi elementami wyszczeg\u00f3lnionymi w przepisach \u2013 t\u0142umaczy. \u2013 W Polsce wyk\u0142adni\u0105 prawa jest semantyka. Je\u015bli co\u015b w przepisach nazwane jest w okre\u015blony spos\u00f3b, tak to si\u0119 potem odczytuje, zapominaj\u0105c czasami o logice.<\/span><\/p>\n

W ko\u0144cu jednak trzeba by\u0142o przyj\u0105\u0107 jakie\u015b okre\u015blenie tego, czym s\u0105 Stolpersteiny<\/i>. W du\u017cym skr\u00f3cie mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce nie by\u0142o innego wyj\u015bcia, jak pod\u0105\u017ca\u0107 \u015bcie\u017ck\u0105 stworzon\u0105 dla inwestycji w obszarze infrastruktury miejskiej, a nie typow\u0105 dla projekt\u00f3w architektonicznych. Oznacza\u0142o to, \u017ce wszystkie pozwolenia nale\u017ca\u0142o uzyska\u0107 w departamentach zwi\u0105zanych z utrzymaniem dr\u00f3g. Mimo wszystko prawie na sam koniec, tu\u017c przed otrzymaniem ostatecznej zgody, pad\u0142o pytanie, czy wszelkie procedury wynikaj\u0105ce z prawa budowlanego zosta\u0142y spe\u0142nione. Tu laika (a tym bardziej laika niepos\u0142uguj\u0105cego si\u0119 j\u0119zykiem polskim) czeka\u0142by kolejny problem, bo mo\u017cliwo\u015bci potwierdzenia tego, \u017ce tak si\u0119 sta\u0142o, jest kilka. W\u0142a\u015bciwe o\u015bwiadczenie projektant mo\u017ce wyda\u0107 sam (tu ryzykuje zakwestionowaniem swojej opinii przez inne instytucje, nara\u017ca inwestora na podwa\u017cenie wydanych decyzji, a siebie na utrat\u0119 uprawnie\u0144) albo stara\u0107 si\u0119 o pozwolenie na budow\u0119 (tu mo\u017cliwe s\u0105 a\u017c trzy drogi, w zale\u017cno\u015bci od tego, jak interpretowa\u0107 to nietypowe zagadnienie w \u015bwietle przepis\u00f3w). W ko\u0144cu Wydzia\u0142 Architektury i Budownictwa wyda\u0142 stosowne za\u015bwiadczenie, stwierdzaj\u0105ce, \u017ce projekt wi\u0105\u017ce si\u0119 z wymian\u0105 istniej\u0105cej kostki chodnikowej na kostk\u0119 innego typu i dodatkowe pozwolenia budowlane nie s\u0105 konieczne. To stanowisko umo\u017cliwi\u0142o wydanie przez ZDiUK niezb\u0119dnej ko\u0144cowej decyzji administracyjnej.<\/span><\/p>\n

Wroc\u0142aw, 2019 i dalej<\/b><\/p>\n

\u2013 Niestety nie mamy w Polsce systemu prawa casusowego<\/i>, jaki spotykamy na przyk\u0142ad w Wielkiej Brytanii. Tam, je\u015bli ju\u017c raz przejdziemy przez dan\u0105 procedur\u0119, jest du\u017ce prawdopodobie\u0144stwo, \u017ce ostateczna decyzja b\u0119dzie uznana za wi\u0105\u017c\u0105c\u0105 r\u00f3wnie\u017c w kolejnych przypadkach \u2013 m\u00f3wi Jerzy Kopka. Drog\u0119, kt\u00f3r\u0105 on przeszed\u0142, b\u0119dzie musia\u0142 odtworzy\u0107 ka\u017cdy, kto w przysz\u0142o\u015bci b\u0119dzie chcia\u0142 umie\u015bci\u0107 w chodniku kamienie upami\u0119tniaj\u0105ce ofiary Zag\u0142ady.<\/span><\/p>\n

Cho\u0107 ch\u0119tnie przyjmie kolejne zlecenia i podzieli si\u0119 swoj\u0105 wiedz\u0105 z innymi zainteresowanymi, uwa\u017ca, \u017ce ca\u0142y system nale\u017cy usprawni\u0107. Proponuje stworzenie \u015bcie\u017cki proceduralnej we wsp\u00f3\u0142pracy z wroc\u0142awskimi urz\u0119dami, tak, aby zminimalizowa\u0107 ilo\u015b\u0107 sk\u0142adanych pism i umo\u017cliwi\u0107 ich wewn\u0119trzny obieg mi\u0119dzy departamentami. Skontaktowa\u0142 si\u0119 ju\u017c nawet z Maciejem Skrobanem i wkr\u00f3tce przedstawi mu swoje propozycje. Urz\u0105d Miasta do tej pory nie widzia\u0142 potrzeby ujednolicenia procedury, bo uznawa\u0142, \u017ce takie przypadki zdarzaj\u0105 si\u0119 raz na kilka lat. Teraz jednak zainteresowanie w\u015br\u00f3d potomk\u00f3w by\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w Breslau zdaje si\u0119 rosn\u0105\u0107. Kilka os\u00f3b pr\u00f3buje si\u0119 dowiedzie\u0107, jak zainstalowa\u0107 kolejne Stolpersteiny<\/i>, natomiast Centrum Informacji \u017bydowskiej w synagodze Pod Bia\u0142ym Bocianem co roku jest w kontakcie nawet z kilkunastoma rodzinami dawnych Breslauer\u00f3w. Michael Zorek od czasu wmurowania swoich kamieni odwiedzi\u0142 Wroc\u0142aw ju\u017c dwa razy \u2013 latem zesz\u0142ego roku z \u017con\u0105 i dzie\u0107mi, w lutym specjalnie na uroczysto\u015b\u0107 Danielle i Anji-Susann. Dziesi\u0105tki os\u00f3b przyje\u017cd\u017caj\u0105 pozna\u0107 Wroc\u0142aw, odnale\u017a\u0107 groby bliskich, czasami, tak jak Danielle i Anja Susann, decyduj\u0105 si\u0119 zap\u0142aci\u0107 za ich renowacj\u0119. Chc\u0105 mie\u0107 wk\u0142ad w dbanie o histori\u0119 miasta, a biurokratyczne labirynty, takie jak w przypadku Stolperstein\u00f3w<\/i>, skutecznie ich odstraszaj\u0105. \u2013 W interesie Wroc\u0142awia jest przecie\u017c, \u017ceby kreowa\u0107 wizerunek otwarto\u015bci i przyjazno\u015bci wobec wszystkich \u2013 stwierdza Kopka.<\/span><\/p>\n

Wroc\u0142aw, luty 2019. Zilla Coorsh, Danielle Coorsh i Anja-Susann Schr\u00f6der podczas uroczysto\u015bci wmurowania Stolperstein\u00f3w upami\u0119tniaj\u0105cych ich rodziny. Danielle i Anja-Susann nie s\u0105 spokrewnione. Kiedy pozna\u0142y si\u0119 w 2016 roku, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ich przodkowie mieszkali niedaleko siebie. Kamienie pami\u0119ci postanowi\u0142y wmurowa\u0107 w jednym miejscu, na skrzy\u017cowaniu ulic Swobodnej i Zieli\u0144skiego.<\/em><\/span><\/p>\n

Krak\u00f3w, Wroc\u0142aw, Nowe Miasteczko<\/b><\/p>\n

Od 2017 roku rodziny, kt\u00f3re chc\u0105 zainstalowa\u0107 Stolpersteiny<\/i> w Polsce, maj\u0105 swoj\u0105 grup\u0119 na Facebooku. Za\u0142o\u017cy\u0142a j\u0105 Diana Cook z Anglii, kt\u00f3ra chce upami\u0119tni\u0107 swoj\u0105 babci\u0119 i kilku innych cz\u0142onk\u00f3w rodziny w Nowym Miasteczku (Neust\u00e4dtel) w lubuskiem. W urz\u0119dzie miasta nikt jednak nie odpowiada na jej e-maile, wi\u0119c proces od kilku lat nie mo\u017ce ruszy\u0107 z miejsca. Diana pisze<\/span> r\u00f3wnie\u017c sztuk\u0119 teatraln\u0105 o losach swojej matki, kt\u00f3rej tu\u017c przed wybuchem wojny uda\u0142o si\u0119 wyjecha\u0107 z Niemiec.<\/span><\/p>\n

Latem zesz\u0142ego roku na facebookowej grupie robi si\u0119 gor\u0105co, bo z Krakowa dochodz\u0105 wiadomo\u015bci o cofni\u0119ciu zezwolenia na wmurowanie w sumie kilkunastu kamieni nale\u017c\u0105cych do czterech rodzin z zagranicy i jednej z Polski. Wie\u015b\u0107 o tym, \u017ce Gunter Demnig, kt\u00f3ry w lipcu mia\u0142 przyjecha\u0107 do Krakowa, ostatecznie musi odwo\u0142a\u0107 swoj\u0105 wizyt\u0119, elektryzuje Danielle i Anj\u0119-Susann. Postanawiaj\u0105 utrzymywa\u0107 swoje starania w tajemnicy, dop\u00f3ki nie zobacz\u0105 na w\u0142asne oczy Stolperstein\u00f3w<\/i> wmurowanych w chodnik na skrzy\u017cowaniu wroc\u0142awskich ulic Swobodnej i Zieli\u0144skiego. Danielle nie chce, \u017ceby o uroczysto\u015bci dowiedzia\u0142y si\u0119 media ani ktokolwiek spoza w\u0105skiej grupy przedstawicieli gminy \u017cydowskiej, znajomych oraz uczni\u00f3w jednej ze szk\u00f3\u0142 \u017cydowskich we Wroc\u0142awiu. Ani w jej przypadku, ani trzy lata wcze\u015bniej, kiedy swoje kamienie instalowa\u0142y rodziny Zorek i Treitel, opinia Instytutu Pami\u0119ci Narodowej nie by\u0142a potrzebna, jednak w Krakowie to w\u0142a\u015bnie IPN, w\u0142\u0105czaj\u0105c si\u0119 w proces decyzyjny, skomplikowa\u0142 realizacj\u0119 sprawnie przebiegaj\u0105cego procesu pozyskiwania pozwole\u0144, a ostatecznie uniemo\u017cliwi\u0142 wmurowanie kamieni. Danielle i Anji-Susann zale\u017cy na czasie, a najbli\u017cszy mo\u017cliwy termin, w kt\u00f3rym Demnig m\u00f3g\u0142by pojawi\u0107 si\u0119 we Wroc\u0142awiu, jest odleg\u0142y. Wsp\u00f3lnie z biurem tw\u00f3rcy Stolperstein\u00f3w <\/i>podejmuj\u0105 wi\u0119c decyzj\u0119, \u017ce ze wzgl\u0119du na wyj\u0105tkow\u0105 sytuacj\u0119 w Polsce, po raz pierwszy wmurowania dokona wynaj\u0119ta firma, a nie Demnig osobi\u015bcie.<\/span><\/p>\n

Krak\u00f3w, 2018<\/b><\/p>\n

\u2013 Nie ma chyba ani jednego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry nie by\u0142by w t\u0119 spraw\u0119 zaanga\u017cowany: prezes gminy \u017cydowskiej i JCC w Krakowie, nasza ambasadorka i Ministerstwo Spraw Zagranicznych \u2013 wylicza Nora Lerner, kt\u00f3rej rodzice wyjechali z Polski do Izraela w 1957 roku. Prze\u017cyli getto, ob\u00f3z w P\u0142aszowie, potem Auschwitz. Stolpersteinami<\/i> Nora chcia\u0142a upami\u0119tni\u0107 swoich dziadk\u00f3w, ciotki i wujk\u00f3w. Mia\u0142y si\u0119 one znale\u017a\u0107 przed pi\u0119cioma kamienicami na Kazimierzu, mi\u0119dzy innymi przed t\u0105, kt\u00f3r\u0105 przy Miodowej wybudowali wujek i ciotka jej ojca (kamienica by\u0142a najpierw w\u0142asno\u015bci\u0105 miasta, potem mieszkania sprzedano osobom prywatnym, a rodzinie nigdy nie uda\u0142o si\u0119 odzyska\u0107 utraconego maj\u0105tku). Kiedy pozyskiwanie wszystkich potrzebnych zg\u00f3d wydawa\u0142o si\u0119 i\u015b\u0107 w dobrym kierunku, a ca\u0142a procedura by\u0142a o wiele mniej skomplikowana ni\u017c we Wroc\u0142awiu (potrzebna by\u0142a jedynie specyfikacja, a nie ca\u0142y projekt architektoniczny), g\u0142os zabra\u0142 Instytut Pami\u0119ci Narodowej. Zaplanowan\u0105 ju\u017c ceremoni\u0119 i przyjazd Guntera Demniga trzeba by\u0142o odwo\u0142a\u0107. \u2013 P\u00f3ki rz\u0105d si\u0119 nie zmieni, nic nie da si\u0119 zrobi\u0107 \u2013 stwierdza w lutym 2019 roku Nora i zapowiada, \u017ce z niecierpliwo\u015bci\u0105 czeka na pa\u017adziernikowe wybory (w kt\u00f3rych jako polska obywatelka naturalnie zag\u0142osuje).<\/span><\/p>\n

Krak\u00f3w, 2015, 2016, 2017, 2018<\/strong><\/p>\n

Pierwszy \u015blad stara\u0144 o wmurowanie Stolperstein\u00f3w <\/i>w Krakowie to podanie, jakie Damian Antosiewicz z\u0142o\u017cy\u0142 w Zarz\u0105dzie Infrastruktury Komunalnej i Transportu (ZIKiT) w grudniu 2015 roku. O kamieniach pami\u0119ci dowiedzia\u0142 si\u0119 z programu telewizji Deutsche Welle. Postanowi\u0142 upami\u0119tni\u0107 w ten spos\u00f3b brata swojej babci, J\u00f3zefa Kocika. Kocik w wieku szesnastu lat zosta\u0142 rozstrzelany pod \u015bcian\u0105 strace\u0144 w Auschwitz za pr\u00f3b\u0119 ucieczki z obozu. \u2013 Zosta\u0142o po nim par\u0119 kartek, nic wi\u0119cej \u2013 m\u00f3wi Antosiewicz. \u2013 Nie ma grobu, dlatego uwa\u017cam, \u017ce upami\u0119tnienie go w miejscu, gdzie \u017cy\u0142 i by\u0142 wolny, to najlepszy pomys\u0142.<\/span><\/p>\n

Antosiewicz sta\u0142 si\u0119 nieformalnym liderem mi\u0119dzynarodowej grupy, chc\u0105cej upami\u0119tni\u0107 swoich krewnych w Krakowie. Przez pierwszy rok niewiele uda\u0142o mu si\u0119 dowiedzie\u0107, ale ju\u017c wiosn\u0105 2017 roku, ponawiaj\u0105c wniosek do ZIKiT-u, otrzyma\u0142 pozytywn\u0105 opini\u0119 miejskiego konserwatora zabytk\u00f3w, Jerzego Zbiegienia. Konserwator w pi\u015bmie do Antosiewicza informowa\u0142, \u017ce \u201eprzyjmuje do wiadomo\u015bci mo\u017cliwo\u015b\u0107 umieszczenia grawerowanych mosi\u0119\u017cnych tabliczek tzw. kamieni pami\u0119ci montowanych w powierzchni\u0119 chodnika\u201d. Opr\u00f3cz tego stwierdzi\u0142, \u017ce wymagana jest jeszcze zgoda zarz\u0105dcy terenu i miejskiego plastyka. Ten zaledwie kilka dni p\u00f3\u017aniej r\u00f3wnie\u017c pozytywnie zaopiniowa\u0142 pro\u015bb\u0119, cho\u0107 tak jak konserwator zaznaczy\u0142, \u017ce stanowisko to \u201enie zwalnia od obowi\u0105zku dokonania odr\u0119bnych uzgodnie\u0144 wynikaj\u0105cych z innych przepis\u00f3w szczeg\u00f3\u0142owych\u201d. ZIKiT do podania Antosiewicza (kt\u00f3ry o pozwolenie ubiega\u0142 si\u0119 dla wszystkich rodzin naraz) nastawiony by\u0142 pozytywnie, ale poprosi\u0142 jeszcze o opini\u0119 Instytutu Pami\u0119ci Narodowej. W maju Antosiewicz napisa\u0142 wi\u0119c do Macieja Korkucia, naczelnika Oddzia\u0142owego Biura Upami\u0119tniania Walk i M\u0119cze\u0144stwa w Krakowie.<\/span><\/p>\n

Na opini\u0119 IPN-u czeka\u0142 jedena\u015bcie miesi\u0119cy, mimo interwencji i ponownych pism z listopada 2017 roku, stycznia i lutego 2018. W odpowiedzi, zaczynaj\u0105cej si\u0119 od zdawkowych przeprosin, Stolpersteiny<\/i> nazwane zosta\u0142y \u201eniemieckimi specyficznymi koncepcjami artystyczno-memoratywnymi\u201d. W d\u0142ugim wywodzie, zapewniaj\u0105cym o trosce pa\u0144stwa polskiego o odpowiednie i indywidualne <\/i>uhonorowanie wszystkich obywateli, kt\u00f3rzy zgin\u0119li wskutek dzia\u0142a\u0144 re\u017cim\u00f3w totalitarnych, Korku\u0107 dowodzi\u0142, \u017ce \u201eze wzgl\u0119d\u00f3w ilo\u015bciowych [Stolpersteiny<\/i>] nie s\u0142u\u017cy\u0142yby bynajmniej godnemu upami\u0119tnieniu kogokolwiek\u201d. Koncepcj\u0119 Guntera Demniga uzna\u0142 za \u201ewysoce kontrowersyjn\u0105 i sprzeczn\u0105 z przyj\u0119t\u0105 w Polsce kultur\u0105 pami\u0119ci\u201d i przekonywa\u0142, \u017ce deptanie po kamieniach jej nie s\u0142u\u017cy. \u201eNie komentujemy w tym wypadku niemieckich wybor\u00f3w drogi rozliczania si\u0119 ze zbrodniami Rzeszy Niemieckiej ani ich sposobu rzeczywistego czy niekiedy pozorowanego uczczenia pami\u0119ci ofiar\u201d, dodawa\u0142 Korku\u0107, kt\u00f3ry ju\u017c wcze\u015bniej dawa\u0142 wyraz podobnym pogl\u0105dom o celowym umniejszaniu odpowiedzialno\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnych Niemiec za Zag\u0142ad\u0119. W wywiadzie dla Radia Krak\u00f3w o nowelizacji ustawy o IPN-ie twierdzi\u0142 na przyk\u0142ad, \u017ce \u201epolityka historyczna Niemiec ma zaciera\u0107 pa\u0144stwow\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 za Holokaust\u201d, a \u201ewielomilionowe pa\u0144stwo jest r\u00f3wnane z grup\u0105 kilkunastu os\u00f3b\u201d \u2013 nazist\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Jako rozwi\u0105zanie problemu Korku\u0107 zaproponowa\u0142 Antosiewiczowi wci\u0105gni\u0119cie J\u00f3zefa Kocika na list\u0119 os\u00f3b, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 kiedy\u015b upami\u0119tnione \u201ew ramach wsp\u00f3lnej koncepcji memoratywnej\u201d.<\/span><\/p>\n

Odpowied\u017a w podobnym tonie dosta\u0142a r\u00f3wnie\u017c Nora Lerner. Korku\u0107 w pi\u015bmie do niej zapewnia\u0142, \u017ce w pe\u0142ni popiera \u201eide\u0119 upami\u0119tnienia niewinnych ofiar wojny i system\u00f3w totalitarnych, jak te\u017c wszystkich os\u00f3b zas\u0142u\u017conych\u201d. Chlubi\u0142 si\u0119 przy tym \u201eutrzymywaniem \u017cydowskich budynk\u00f3w, synagog i wielu zabytk\u00f3w\u201d, aby przytomnie przyzna\u0107, \u017ce wysi\u0142ki te nie zast\u0105pi\u0105 \u201eprzypomnienia konkretnych os\u00f3b, kt\u00f3re cz\u0119sto zosta\u0142y pozbawione miejsca wiecznego spoczynku\u201d. Dowodzi\u0142 jednak, \u017ce idea Stolperstein\u00f3w<\/i> jest kontrowersyjna, co wida\u0107 ju\u017c na samym zdj\u0119ciu za\u0142\u0105czonym przez Nor\u0119, na kt\u00f3rym kamie\u0144 jest deptany przez przechodni\u00f3w. Proponowa\u0142, \u017ceby swoich przodk\u00f3w Nora upami\u0119tni\u0142a na \u015bcianach kamienic.<\/span><\/p>\n

Ani Damian Antosiewicz, ani Nora Lerner nie zgodzili si\u0119 na zmian\u0119 koncepcji.<\/span><\/p>\n

Krak\u00f3w, 2018<\/b><\/p>\n

\u2013 Odby\u0142o si\u0119 spotkanie w IPN-ie, byli na nim mi\u0119dzy innymi przedstawiciele JCC \u2013 opowiada Antosiewicz. \u2013 Pr\u00f3bowa\u0142em udowodni\u0107, \u017ce najwi\u0119ksz\u0105 szkod\u0119 stosunkom polsko-\u017cydowskim wyrz\u0105dza w\u0142a\u015bnie IPN. Ja jestem katolikiem, inne osoby, kt\u00f3re chc\u0105 upami\u0119tni\u0107 swoich bliskich, s\u0105 \u017bydami, pochodz\u0105 z r\u00f3\u017cnych kraj\u00f3w, ale mamy pomys\u0142, kt\u00f3ry wsp\u00f3lnie chcieli\u015bmy zrealizowa\u0107, i to nas po\u0142\u0105czy\u0142o.<\/span><\/p>\n

Twierdzi, \u017ce \u017cadne argumenty nie dzia\u0142a\u0142y. \u2013 Skoro mi nie przeszkadza to, \u017ce kto\u015b b\u0119dzie depta\u0142 po tym kamieniu, dlaczego przeszkadza to IPN-owi? \u2013 pyta.<\/span><\/p>\n

Wkr\u00f3tce po odpowiedzi IPN-u przysz\u0142o pismo od konserwatora zabytk\u00f3w, kt\u00f3ry wcze\u015bniej popar\u0142 ide\u0119 wmurowania Stolperstein\u00f3w<\/i>. Tym razem informowa\u0142 jednak, \u017ce uznaje stanowisko IPN-u za wi\u0105\u017c\u0105ce. Antosiewicz pr\u00f3bowa\u0142 um\u00f3wi\u0107 si\u0119 na spotkanie z prezydentem miasta \u2013 by\u0142a po\u0142owa czerwca, do przyjazdu Demniga zosta\u0142o p\u00f3\u0142tora miesi\u0105ca. Nora w tym samym czasie napisa\u0142a do koordynatorki projektu Stolperstein\u00f3w<\/i>, \u017ce odwo\u0142uje rezerwacj\u0119 na sw\u00f3j lot i hotel. Tak samo zrobi\u0142y rodziny ze Stan\u00f3w Zjednoczonych i Meksyku. Po dw\u00f3ch tygodniach dyrektorka Kancelarii Prezydenta, Anna Frankiewicz, odpowiedzia\u0142a: \u201eCelowo\u015b\u0107 upami\u0119tnienia ofiar II wojny \u015bwiatowej nie budzi \u017cadnych zastrze\u017ce\u0144. Nasze w\u0105tpliwo\u015bci wzbudza jedynie forma ich upami\u0119tnienia. Podzielam stanowisko IPN-u, \u017ce aby cel zosta\u0142 osi\u0105gni\u0119ty i pami\u0119\u0107 o tych osobach zachowana, to nale\u017cy wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 kultur\u0119 pami\u0119ci, przyj\u0119t\u0105 w danym kraju. Wykorzystanie chodnik\u00f3w, kt\u00f3re s\u0142u\u017c\u0105 celom u\u017cytkowym, nie jest w Polsce uznawane za godny wyraz ho\u0142du (\u2026)\u201d. Frankiewicz sugerowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c rozwa\u017cenie innych form upami\u0119tnienia przodka, kt\u00f3re \u201eb\u0119d\u0105 nale\u017cycie odebrane i wpisz\u0105 si\u0119 w przyj\u0119t\u0105 w Polsce kultur\u0119 pami\u0119ci\u201d. Wyrazi\u0142a wiar\u0119 w to, \u017ce znajdzie on zrozumienie dla tak merytorycznego uzasadnienia, a \u201eKrak\u00f3w b\u0119dzie postrzegany jako miasto dbaj\u0105ce o godne formy upami\u0119tnienia ofiar II wojny \u015bwiatowej\u201d.<\/span><\/p>\n

Na dwa dni przed planowanym wmurowaniem Stolperstein\u00f3w<\/i> do Damiana Antosiewicza przysz\u0142o jeszcze kolejne pismo od miejskiego konserwatora zabytk\u00f3w, podtrzymuj\u0105ce poprzednie stanowisko i powo\u0142uj\u0105ce si\u0119 na uchwa\u0142\u0119, jak\u0105 29 czerwca 2018 roku przyj\u0105\u0142 Komitet Ochrony Pami\u0119ci Walk i M\u0119cze\u0144stwa przy Oddziale IPN \u2013 Komisja \u015acigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Owa uchwa\u0142a m\u00f3wi\u0142a mi\u0119dzy innymi, \u017ce \u201etzw. Kamienie Pami\u0119ci (\u2026) nie s\u0105 odpowiedni\u0105 form\u0105 oddawania czci ofiarom niemieckiej okupacji z lat 1939-1945\u201d. Po raz kolejny zasugerowano te\u017c upami\u0119tnienie w innym miejscu i formie, na przyk\u0142ad w powstaj\u0105cym w\u0142a\u015bnie Miejscu Pami\u0119ci na terenie by\u0142ego obozu KL-Plaszow. Na nie jednak Antosiewicz ju\u017c wcze\u015bniej si\u0119 nie zgadza\u0142, bo brat jego babci nigdy nie by\u0142 tam wi\u0119ziony.<\/span><\/p>\n

\u2013 Do momentu, kiedy nie zmieni\u0105 si\u0119 w\u0142adze w IPN-ie, nie spodziewam si\u0119 innej opinii \u2013 m\u00f3wi Damian. \u2013 Oczywi\u015bcie m\u00f3g\u0142bym wymy\u015bli\u0107 r\u00f3\u017cne sposoby na to, \u017ceby kamie\u0144 umie\u015bci\u0107 \u2013 jak\u0105\u015b woln\u0105 stref\u0119, teren przy prywatnej kamienicy, tam, gdzie nikt nie mia\u0142by mo\u017cliwo\u015bci dyskusji. Ale nie w tym rzecz. Nie chodzi mi o atmosfer\u0119 jakiego\u015b szanta\u017cu lub przymusu z jednej czy drugiej strony.<\/span><\/p>\n

Krak\u00f3w, 2019<\/b><\/p>\n

Zasadne wydaje si\u0119 pytanie o to, dlaczego IPN zosta\u0142 w og\u00f3le stron\u0105 decyduj\u0105c\u0105 o tym, czy Stolpersteiny<\/i> mo\u017cna w Krakowie umieszcza\u0107, czy nie. Kancelaria Prezydenta uchyla si\u0119 w tej kwestii od decyzyjno\u015bci, twierdz\u0105c, \u017ce do korespondencji w sprawie Stolperstein\u00f3w<\/i> do\u0142\u0105czy\u0142a dopiero wtedy, gdy wynik\u0142a sprawa ewentualnego spotkania z prezydentem. Odsy\u0142a natomiast do biura miejskiego konserwatora zabytk\u00f3w. Tam na pytanie o podstaw\u0119 prawn\u0105 zaanga\u017cowania IPN-u w decyzj\u0119 o wmurowaniu kamieni tak\u017ce nikt nie jest w stanie odpowiedzie\u0107. Pom\u00f3c ma zasi\u0119gni\u0119cie j\u0119zyka u prawniczki, ale obiecana odpowied\u017a, mimo kilku telefon\u00f3w z przypomnieniem, nigdy nie nadchodzi. Zostaj\u0119 jedynie poproszona o wys\u0142anie e-maila, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c \u2013 a za nim jeszcze kolejny \u2013 pozostaje bez odpowiedzi.<\/span><\/p>\n

Czy podstawa zatem w og\u00f3le istnieje? O estetyk\u0119 projektu dba plastyk miejski. Tre\u015b\u0107 zapewne mog\u0142aby by\u0107 skonsultowana z wydzia\u0142em kultury, sprawa nie musia\u0142aby wychodzi\u0107 poza Urz\u0105d Miejski. Czy komu\u015b w takim razie zale\u017ca\u0142o, \u017ceby IPN \u2013 reprezentuj\u0105cy \u0142atwe do przewidzenia pogl\u0105dy na temat kamieni pami\u0119ci  \u2013 zosta\u0142 opiniodawc\u0105? I czy z uwagi na popraw\u0119 wizerunku miasta prezydent Krakowa nie powinien zadecydowa\u0107, \u017ce tylko organy miejskie powinny w przysz\u0142o\u015bci wypowiada\u0107 si\u0119 w sprawie Stolperstein\u00f3w<\/i>?<\/span><\/p>\n

Bia\u0142a Podlaska, grudzie\u0144 2017<\/b><\/p>\n

Bia\u0142a Podlaska to jedno z nielicznych miejsc w Polsce, gdzie wszystko zadzia\u0142a\u0142o tak, jak powinno. Trudy Wiesenberger, kt\u00f3rej ojciec jako jedyny z rodziny prze\u017cy\u0142 wojn\u0119, pozwolenie na wmurowanie Stolperstein\u00f3w<\/i> uzyska\u0142a w ci\u0105gu trzech tygodni. Wystarczy\u0142a pomoc znajomych z Polski, kt\u00f3rzy napisali wniosek do prezydenta miasta, a jedyne komplikacje by\u0142y zwi\u0105zane z potrzeb\u0105 zaanga\u017cowania miejskiego konserwatora zabytk\u00f3w. W uroczysto\u015bci wzi\u0119li udzia\u0142 uczniowie i nauczyciele liceum, w kt\u00f3rym uczy\u0142 si\u0119 ojciec i wujek Trudy. Stolpersteiny<\/i> zosta\u0142y wmurowane przed okaza\u0142ym domem, kt\u00f3ry wybudowa\u0142 jej dziadek, dentysta. Dzi\u015b mie\u015bci si\u0119 w nim szko\u0142a muzyczna, a nad g\u0142\u00f3wnymi drzwiami zachowa\u0142y si\u0119 kute w metalu inicja\u0142y Joela Zylberberga.<\/span><\/p>\n

\u2013 Wiem, \u017ce mia\u0142am szcz\u0119\u015bcie. Prezydent Bia\u0142ej Podlaskiej [Dariusz Stefaniuk z Prawa i Sprawiedliwo\u015bci] by\u0142 otwarty na moj\u0105 propozycj\u0119 i wyrazi\u0142 na ni\u0105 zgod\u0119. Wiem, \u017ce w innych miastach w Polsce nie jest to tak oczywiste \u2013 przyznaje Trudy. I ma racj\u0119. Krakowskiemu  magistratowi widocznie naj\u0142atwiej by\u0142o zda\u0107 si\u0119 na opini\u0119 IPN-u i doprowadzi\u0107 do tego, \u017ce potomkowie \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w Krakowa b\u0119d\u0105 my\u015ble\u0107, \u017ce miasto nie jest przyjazne pami\u0119ci o dawnych mieszka\u0144cach.<\/span><\/p>\n

\u015awinouj\u015bcie, 2015, 2016, 2018<\/b><\/p>\n

Tak\u017ce w \u015awinouj\u015bciu w\u0142adze nie s\u0105 przychylne Stolpersteinom<\/i>. Swoj\u0105 babci\u0119, Ros\u0119 Scholmann, chce tam upami\u0119tni\u0107 pochodz\u0105ca z Anglii Sue Wayne. W listopadzie 2015 roku napisa\u0142a do prezydenta \u015awinouj\u015bcia Janusza \u017bmurkiewcza [w 2018 roku, startuj\u0105c z w\u0142asnego komitetu wyborczego, ponownie wygra\u0142 wybory]: \u201eMoja mama, kt\u00f3ra przyby\u0142a do Wielkiej Brytanii w 1939 roku w Kindertransporcie, wci\u0105\u017c \u017cyje, ma osiemdziesi\u0105t osiem lat i by\u0142oby wspaniale, gdyby mog\u0142a w jaki\u015b spos\u00f3b uhonorowa\u0107 swoj\u0105 matk\u0119. W podesz\u0142ym wieku da\u0142oby jej to pewnego rodzaju ukojenie \u2013 po\u017cegna\u0142a si\u0119 z ni\u0105, gdy mia\u0142a dwana\u015bcie lat, i przez ca\u0142e \u017cycie nios\u0142a ten ci\u0119\u017car emocjonalny\u201d.<\/span><\/p>\n

Sue sw\u00f3j list ko\u0144czy polskim \u201edzi\u0119kuj\u0119\u201d i oferuje, \u017ce je\u015bli j\u0119zyk angielski stanowi barier\u0119, ch\u0119tnie prze\u015ble t\u0142umaczenie. Miesi\u0105c p\u00f3\u017aniej dostaje kr\u00f3tk\u0105 odpowied\u017a, kt\u00f3r\u0105 w imieniu prezydenta (po angielsku) pisze<\/span> naczelniczka Wydzia\u0142u Pozyskiwania Funduszy Zewn\u0119trznych. \u201eNiestety nie jest mo\u017cliwe umieszczenie w \u015awinouj\u015bciu Stolpersteina<\/i> zgodnie z Pani wol\u0105. \u015awinouj\u015bcie nie uczestniczy w projekcie, podobnie jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 polskich miast. Bior\u0105c pod uwag\u0119 procedur\u0119, decyzja nie nale\u017cy do Prezydenta. Powinna by\u0107 podj\u0119ta przez Rad\u0119 Miasta i poddana konsultacjom spo\u0142ecznym. Do tej pory taka decyzja nie zapad\u0142a\u201d. List nie wspomina o osobach z Rady Miasta, do kt\u00f3rych mo\u017cna by si\u0119 zwr\u00f3ci\u0107. To ca\u0142a jego tre\u015b\u0107. Sue dopytuje wi\u0119c sama, sugeruj\u0105c, \u017ce by\u0107 mo\u017ce skieruje do Rady pismo, w kt\u00f3rym wyja\u015bni, dlaczego kamie\u0144 jest tak wa\u017cny. \u201eMoja babcia by\u0142a niegdy\u015b mieszkank\u0105 tego miasta\u201d \u2013 dodaje.<\/span><\/p>\n