{"id":75045,"date":"2019-12-16T17:09:43","date_gmt":"2019-12-16T15:09:43","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=75045"},"modified":"2019-12-09T09:52:39","modified_gmt":"2019-12-09T07:52:39","slug":"16-05-44","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=75045","title":{"rendered":"MENDELE MOJCHER SFORIM"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>MENDELE MOJCHER SFORIM<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

ANNA MAJCHROWSKA<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

8 grudnia 1917 r. w Odessie zmar\u0142 Mendele Mojcher Sforim, pisarz uznawany za pioniera nowoczesnej prozy \u017cydowskiej. Wraz z dwoma wielkimi klasykami \u2014 Icchokiem Lejbem Perecem i Szolemem Alejchemem \u2013 stworzy\u0142 tzw. kanon j\u0119zyka literackiego jidysz.<\/h4>\n

Mendele Mojcher Sforim \/ Zbiory \u017bIH<\/em><\/span><\/p>\n

Mendele (Mende\u0142e) Mojcher Sforim to\u00a0pseudonim literacki (jid. Mendele, sprzedawca ksi\u0105\u017cek<\/em>). Naprawd\u0119 nazywa\u0142 si\u0119 Szalom Jaakow Abramowicz. Urodzi\u0142 si\u0119 2\u00a0stycznia 1836 r.\u00a0w\u00a0biednej rodzinie w\u00a0Kopylu ko\u0142o S\u0142ucka (Bia\u0142oru\u015b). Otrzyma\u0142 od\u00a0ojca tradycyjn\u0105 edukacj\u0119, kszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w\u00a0okolicznych jesziwach. Po\u00a0uko\u0144czeniu nauki w\u0119drowa\u0142 po\u00a0miasteczkach Podola i\u00a0Wo\u0142ynia z\u00a0\u017cebrakiem \u2013\u00a0Awremlem Kulawym. Obrazy biednych, ma\u0142ych miasteczek, do\u00a0kt\u00f3rych wtedy zawita\u0142, mo\u017cna odnale\u017a\u0107 w\u00a0prozie Sforima.<\/span><\/p>\n

Ulica w Kopylu, rodzinnej miejscowo\u015bci Sforima, 1918 r.<\/em><\/span>
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikipedia<\/em><\/span><\/p>\n

W\u00a01854 r.\u00a0zamieszka\u0142 w\u00a0Kamie\u0144cu Podolskim, gdzie pod wp\u0142ywem Bera Gottlobera, pisarza tworz\u0105cego w\u00a0jidysz, zainteresowa\u0142 si\u0119 wiedz\u0105 \u015bwieck\u0105 i\u00a0zosta\u0142 propagatorem o\u015bwiecenia \u017cydowskiego (haskali). Zacz\u0105\u0142 uczy\u0107 si\u0119 j\u0119zyk\u00f3w rosyjskiego i\u00a0niemieckiego, a\u00a0tak\u017ce matematyki.\u00a0Podj\u0105\u0142 r\u00f3wnie\u017c pierwsze pr\u00f3by pisarskie w\u00a0j\u0119zyku hebrajskim \u2014\u00a0debiutowa\u0142 w\u00a01856 roku w\u00a0pi\u015bmie \u201eHa-Mag(g)id\u201d (hebr. Kaznodzieja<\/em>) artyku\u0142em\u00a0List o\u00a0wychowaniu<\/em>. Dwa lata p\u00f3\u017aniej przeprowadzi\u0142 si\u0119 do\u00a0Berdyczowa, sk\u0105d jednak musia\u0142 wyjecha\u0107 w\u00a01869 roku ze\u00a0wzgl\u0119du na\u00a0zawart\u0105 w\u00a0swych utworach krytyk\u0119 skorumpowanych \u017cydowskich elit miasta \u2014\u00a0jego pierwsza ksi\u0105\u017cka\u00a0Miszpat Szalom (hebr. S\u0105d pokoju)<\/em>\u00a0ukaza\u0142a si\u0119 w\u00a0j\u0119z. hebrajskim w\u00a01869 roku.<\/span><\/p>\n

Sforim przeprowadzi\u0142 si\u0119 do\u00a0\u017bytomierza, gdzie pracowa\u0142 jako rabin w\u00a0liberalnej szkole rabinackiej. W\u00a01881\u00a0r.\u00a0osiad\u0142 w\u00a0Odessie \u2014\u00a0kierowa\u0142 tam miejscow\u0105 Talmud-Tor\u0105. W\u00a01905 roku uciekaj\u0105c przed pogromami po\u00a0nieudanej rewolucji wyjecha\u0142 z\u00a0Odessy i\u00a0przez dwa lata mieszka\u0142 w\u00a0Genewie.<\/span><\/p>\n

W swoich pierwszych utworach podnosi\u0142 znaczenie kszta\u0142cenia i\u00a0zmian w\u00a0\u017cyciu \u017cydowskim \u2013\u00a0traktuj\u0105 o\u00a0tym wydana w\u00a01867 r.\u00a0E(j)n miszpat<\/em>\u00a0(hebr. Krytyczne oko)<\/em>\u00a0oraz trzytomowy zarys historii naturalnej\u00a0Toldot ha-tewa<\/em>\u00a0(hebr. Dzieje przyrody)<\/em>\u00a0wydany w\u00a0latach 1862\u20131873.<\/span><\/p>\n

Chc\u0105c dotrze\u0107 do\u00a0wi\u0119kszej liczby czytelnik\u00f3w, od\u00a0ok. 1864 roku zacz\u0105\u0142 pisa\u0107 w\u00a0j\u0119zyku \u017cydowskim, a\u00a0w\u00a0latach 70. XIX w.\u00a0jidysz sta\u0142 si\u0119 jego g\u0142\u00f3wnym \u015brodkiem wyrazu (nazywany jest w\u00a0zwi\u0105zku z\u00a0tym \u201edziadkiem\u201d nowoczesnej literatury\u00a0jidysz).\u00a0<\/strong>Jego pierwsz\u0105 powie\u015bci\u0105 napisan\u0105 w\u00a0tym j\u0119zyku jest\u00a0Dos klejne menczele (Ma\u0142y cz\u0142owieczek)<\/em>\u00a0opublikowana w\u00a01864 r.\u00a0Ksi\u0105\u017cka ta\u00a0otworzy\u0142a nowy rozdzia\u0142 literatury \u017cydowskiej, mimo \u017ce\u00a0\u2013\u00a0jak p\u00f3\u017aniej wyzna\u0142 w\u00a0swojej autobiografii \u2014\u00a0wstyd mu\u00a0by\u0142o przyzna\u0107 si\u0119 do\u00a0tw\u00f3rczo\u015bci w\u00a0j\u0119zyku jidysz, mimo \u017ce\u00a0wszyscy wiedzieli, i\u017c\u00a0dotrze\u0107 do\u00a0masowego czytelnika \u017cydowskiego i\u00a0wp\u0142ywa\u0107 na\u00a0niego mo\u017cna prawie wy\u0142\u0105cznie w\u00a0jidysz<\/em>.\u00a0[1]<\/span><\/p>\n

Jego kolejne utwory prozatorskie to:\u00a0Dos winczfinger\u0142<\/em>\u00a0(jid. Pier\u015bcionek zar\u0119czynowy<\/em>, 1865),\u00a0Fiszke der krumer<\/em>\u00a0(jid. Kulawy Fiszke<\/em>, 1869),\u00a0Eltern un\u00a0kinder\u00a0<\/em>(jid. Rodzice i\u00a0dzieci<\/em>, 1869), Di\u00a0kliacze oder car ba\u0142ej-chajim<\/em>\u00a0(jid. Klacz albo cierpienie stworze\u0144<\/em>, 1873).<\/span><\/p>\n

\"Small\u201eDon Kiszot \u017cydowski\u201d, wydanie z 1899 r.<\/em><\/span>
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Biblioteka Cyfrowa WBP w Lublinie<\/em><\/span><\/p>\n

Najbardziej znana powie\u015b\u0107 Sforima to\u00a0Masoes Benjomin Haszliszi<\/em>\u00a0(jid. Podr\u00f3\u017ce Beniamina Trzeciego<\/em>) z\u00a01879 r.\u00a0Zosta\u0142a wydana w\u00a0j\u0119z. polskim w\u00a01990 r.\u00a0w\u00a0przek\u0142adzie Micha\u0142a Friedmana.\u00a0[2]\u00a0Jej pierwszej adaptacji na\u00a0j\u0119zyk polski zatytu\u0142owanej\u00a0Don Kiszot \u017bydowski. Szkic z\u00a0literatury \u017cargonowej \u017cydowskiej<\/em>\u00a0dokona\u0142 w\u00a01885 r.\u00a0Klemens Junosza Szaniawski.<\/span><\/p>\n

Powie\u015b\u0107 poprzedza s\u0142owo wst\u0119pne autora:\u00a0Ja za\u015b, Mendele Mojcher-Sforim, kt\u00f3rego celem zawsze by\u0142o s\u0142u\u017cy\u0107 swemu narodowi, swoim braciom, pod\u0142ug si\u0142 i\u00a0mo\u017cliwo\u015bci, nie mog\u0119 si\u0119 powstrzyma\u0107, by\u00a0nie rzec: \u201eZanim pisarze \u017cydowscy, kt\u00f3rym do\u00a0pi\u0119t nie doros\u0142em, zd\u0105\u017c\u0105 si\u0119 wyspa\u0107 i\u00a0napisa\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119 o\u00a0podr\u00f3\u017cach Beniamina po\u00a0hebrajsku, ja\u00a0spr\u00f3buj\u0119 tymczasem opisa\u0107 j\u0105\u00a0w\u00a0skr\u00f3towej formie prostym j\u0119zykiem \u017cydowskim\u201d<\/em>. [3]<\/span><\/p>\n

Opowiada histori\u0119 dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w \u2014\u00a0Beniamina i\u00a0Senderla\u00a0z\u00a0ma\u0142ej mie\u015bciny<\/em>\u00a0Tuniejad\u00f3wka, kt\u00f3rzy niczym Don Kichot i\u00a0Sancho Pansa, wyruszaj\u0105 w\u00a0podr\u00f3\u017c, podczas kt\u00f3rej maj\u0105 wiele przyg\u00f3d. Trafiaj\u0105 m.in. do\u00a0miasteczka G\u0142upsk, kt\u00f3rego sercem jest rynek.\u00a0Tam mieszcz\u0105 si\u0119 sklepy i\u00a0sklepiki, tam rozmieszczone s\u0105\u00a0kramy, a\u00a0w\u015br\u00f3d nich kramy z\u0142odziejskie, gdzie rzemie\u015blnicy zbywaj\u0105 nadwy\u017cki: skrawki materia\u0142u, ta\u015bmy, wst\u0105\u017ceczki, \u015bcinki aksamitu i\u00a0resztki futrzane. Tu\u00a0nieustannie wre i\u00a0kipi. Tu, bez uroku, t\u0142umy przewalaj\u0105 si\u0119, popychaj\u0105 tam i\u00a0z\u00a0powrotem. Nieraz mo\u017cna si\u0119 tam nadzia\u0107 na\u00a0dyszle furmanek lub dwukonek. Lekarze twierdz\u0105, \u017ce\u00a0przy sekcji zw\u0142ok \u017byd\u00f3w z\u00a0G\u0142upska natrafiaj\u0105 cz\u0119sto na\u00a0tkwi\u0105ce w\u00a0cia\u0142ach dyszle. Na\u00a0lekarzach z\u00a0G\u0142upska jednak bez reszty polega\u0107 nie mo\u017cna. Lekarze graj\u0105 tam o\u00a0wiele wa\u017cniejsz\u0105 rol\u0119.\u00a0<\/em>[4]<\/span><\/p>\n

Rynek w Kopylu, rodzinnej miejscowo\u015bci autora, 1920 r.<\/em><\/span>
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikipedia<\/em><\/span><\/p>\n

Sforim wykorzysta\u0142 znane mu\u00a0z\u00a0autopsji realia \u017cycia na\u00a0prowincji. Na\u00a0przyk\u0142adzie wymy\u015blonych sztetli, z\u00a0humorem i\u00a0ironi\u0105 opisywa\u0142 charakterystyczne cechy narodu \u017cydowskiego, jego przywary, tradycyjny \u2013\u00a0najcz\u0119\u015bciej to\u017csamy z\u00a0zacofaniem \u2013\u00a0tryb \u017cycia. Krytykowa\u0142 \u017cydowskie elity. Jego bohaterowie, to\u00a0zwykli ludzie, n\u0119kani bied\u0105 i\u00a0k\u0142opotami \u2013\u00a0cz\u0119sto nieudacznicy \u017cyciowi \u2013\u00a0pokazani w\u00a0uj\u0119ciu tragiczno \u2014\u00a0komicznym.<\/span><\/p>\n

Sforim jest tak\u017ce autorem dramat\u00f3w:\u00a0Di tokse<\/em>\u00a0(jid. Taksa<\/em>, 1869) i\u00a0Der pryzyw<\/em>\u00a0(jid. Pob\u00f3r<\/em>, 1884), a\u00a0tak\u017ce alegorycznego poematu o\u00a0historii narodu \u017cydowskiego\u00a0Jude\u0142<\/em>\u00a0(1875). W\u00a0latach 1875\u20131885 wydawa\u0142 seri\u0119 kalendarzy\u00a0Der nic\u0142echer kalendar<\/em>\u00a0(jid. U\u017cyteczny Kalendarz<\/em>) zawieraj\u0105cych m.in. popularne opracowania dotycz\u0105ce historii \u017byd\u00f3w i\u00a0nauk przyrodniczych. Po\u00a01881 r.\u00a0zwi\u0105za\u0142 si\u0119 z\u00a0ruchem odrodzenia narodowego, nale\u017ca\u0142 do\u00a0Chibat Syjon, wspiera\u0142 syjonizm.<\/span><\/p>\n

Mendele Mojcher Sforim<\/em><\/span>
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Zbiory \u017bIH<\/em><\/span><\/p>\n

W ostatnim okresie \u017cycia wr\u00f3ci\u0142 do\u00a0pisania po\u00a0hebrajsku, przede wszystkim t\u0142umaczy\u0142 na\u00a0ten j\u0119zyk swoje utwory pisane w\u00a0jidysz. Powie\u015b\u0107 autobiograficzna\u00a0Szlojme, syn pana Chaima<\/em>\u00a0(jid.\u00a0Szlojme reb Chaims)<\/em>, nad kt\u00f3r\u0105 pracowa\u0142 w\u00a0latach 1899\u20131912, oraz nieuko\u0144czone wspomnienia\u00a0W owe dni<\/em>\u00a0(hebr.\u00a0Ba-jamim\u00a0ha-hem)<\/em>\u00a0s\u0105\u00a0uwa\u017cane za\u00a0g\u0142\u00f3wne \u017ar\u00f3d\u0142o informacji o\u00a0dzieci\u0144stwie i\u00a0rodzinie Sforima, a\u00a0tak\u017ce o\u00a0jego drodze pisarskiej. Autentyczno\u015b\u0107 przedstawionych tam wydarze\u0144 potwierdzili m.in. Max Weinreich, Szmuel Niger, David Aberbach, Jan Schwartz.<\/span><\/p>\n

Wobec restrykcji przeciw wydawaniu jego ksi\u0105\u017cek w\u00a0Rosji, wiele z\u00a0nich mia\u0142o swe pierwodruki w\u00a0Warszawie i\u00a0z\u00a0tego miasta by\u0142y rozprowadzane. Efektem tych prac by\u0142o przygotowanie dzie\u0142 zebranych Sforima w\u00a0j\u0119zyku hebrajskim (t. 1\u20133, 1909\u20131911) i\u00a0w\u00a0j\u0119zyku jidysz (t. 1\u201316, 1911\u20131913).<\/span><\/p>\n

\n

Przypisy<\/u>:<\/span><\/strong><\/p>\n

[1] Chone Shmeruk,\u00a0Historia literatury jidysz<\/em>, Wyd. Ossolineum, Wroc\u0142aw 1992, s.\u00a064.<\/span><\/p>\n

[2]\u00a0https:\/\/wolnelektury.pl\/katalog\/lektura\/podroze-beniamina-trzeciego.html<\/a>\u00a0<\/strong><\/span><\/span><\/p>\n

[3] Ibidem.<\/span><\/p>\n

[4] Ibidem.<\/span><\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142a<\/u>:<\/span><\/strong><\/p>\n

Artyku\u0142 zosta\u0142 oparty na: Rafa\u0142 \u017bebrowski,\u00a0\u201eMendele (Mende\u0142e) Mojcher Sforim<\/a>\u201d [w:] Polski S\u0142ownik Judaistyczny<\/span><\/p>\n

Chone Shmeruk,\u00a0Historia literatury jidysz<\/em>, Wyd. Ossolineum, Wroc\u0142aw 1992<\/span><\/p>\n

https:\/\/wolnelektury.pl\/katalog\/lektura\/podroze-beniamina-trzeciego.html<\/a><\/span><\/strong><\/span><\/p>\n

https:\/\/sztetl.org.pl\/pl\/biogramy\/3755-mendele-mojcher-sforim<\/strong><\/span><\/a><\/span><\/p>\n

http:\/\/zydzi.autobiografia.uni.wroc.pl\/mendele-mojcher-sforim\/<\/strong><\/span><\/a><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

MENDELE MOJCHER SFORIM ANNA MAJCHROWSKA 8 grudnia 1917 r. w Odessie zmar\u0142 Mendele Mojcher Sforim, pisarz uznawany za pioniera nowoczesnej prozy \u017cydowskiej. Wraz z dwoma wielkimi klasykami \u2014 Icchokiem Lejbem Perecem i Szolemem Alejchemem \u2013 stworzy\u0142 tzw. kanon j\u0119zyka literackiego jidysz. Mendele Mojcher Sforim \/ Zbiory \u017bIH Mendele (Mende\u0142e) Mojcher Sforim to\u00a0pseudonim literacki (jid. Mendele, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75045"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=75045"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75045\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":75060,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75045\/revisions\/75060"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=75045"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=75045"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=75045"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}