{"id":75092,"date":"2019-12-18T17:09:12","date_gmt":"2019-12-18T15:09:12","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=75092"},"modified":"2019-12-11T16:08:25","modified_gmt":"2019-12-11T14:08:25","slug":"18-09-38","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=75092","title":{"rendered":"Polaka portret w\u0142asny, czyli obraz Gottlieba odnaleziony w Nowym Jorku"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Polaka portret w\u0142asny, czyli obraz Gottlieba odnaleziony w Nowym Jorku<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

W\u0142odzimierz Kalicki<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Autoportret w stroju szlacheckim’ Maurycego Gottlieba – przez niego nazywany ‘Polakiem’ (Fot. Domena publiczna)<\/em><\/span><\/p>\n

O takiej chwili marz\u0105 historycy i mi\u0142o\u015bnicy sztuki, kolekcjonerzy i marszandzi. Przez niemal 90 lat obraz uwa\u017cano za zaginiony. By\u0107 mo\u017ce \u2013 zniszczony. Maurycy Gottlieb namalowa\u0142 \u201eAutoportret w stroju szlacheckim\u201d, kt\u00f3ry najpewniej sam nazwa\u0142 \u201ePolakiem\u201d, w roku 1874. Nie p\u00f3\u017aniej ni\u017c w roku 1888 \u2013 cho\u0107 s\u0105dz\u0119, \u017ce by\u0142o to bezpo\u015brednio po powstaniu dzie\u0142a \u2013 kupi\u0142 go anonimowy amator, pono\u0107 ziemianin z zaboru rosyjskiego. Na pocz\u0105tku lat 20. dzie\u0142o Gottlieba znajdowa\u0142o si\u0119 w zbiorze mieszkaj\u0105cego w Wiedniu Jakoba Felsena. Niewiele o nim wiadomo: pochodzi\u0142 ze Lwowa, zmar\u0142 w 1936 roku. \u201eAutoportret w stroju szlacheckim\u201d w latach poprzedzaj\u0105cych II wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 jakby zapad\u0142 si\u0119 pod ziemi\u0119. Nic nie wiadomo o jego wojennych ani powojennych losach.<\/span><\/p>\n

Pami\u0119\u0107 o tym dziele jednak nie wyparowa\u0142a. Przywo\u0142ywali je i ogl\u0119dnie omawiali wszyscy pisz\u0105cy o tw\u00f3rczo\u015bci Gottlieba, przedwcze\u015bnie zmar\u0142ego tw\u00f3rcy arcywybitnego, otwieraj\u0105cego pot\u0119\u017cny korow\u00f3d malarzy pochodzenia \u017cydowskiego. Publikowano te\u017c jedyn\u0105, czarno-bia\u0142\u0105 fotografi\u0119 obrazu z lat 20.<\/span><\/p>\n

Dopiero w pocz\u0105tkach XXI wieku polski marszand Juliusz Windorbski wytropi\u0142 go w brookli\u0144skim magazynie obraz\u00f3w marszanda nowojorskiego. Ameryka\u0144ski w\u0142a\u015bciciel oci\u0105ga\u0142 si\u0119 ze sprzeda\u017c\u0105 ponad dziesi\u0119\u0107 lat. W listopadzie \u201eAutoportret\u201d przylecia\u0142 do Warszawy.<\/span><\/p>\n

Chrze\u015bcijanie dawali si\u0119 we znaki<\/strong><\/p>\n

Rogatywka z czaplimi pi\u00f3rami spoczywa na g\u0119stych, mocno kr\u0119conych w\u0142osach m\u0142odzie\u0144ca o rysach raczej typowych dla Bliskiego Wschodu. Wydatne usta, ciemne, l\u015bni\u0105ce, w wyrazie smutne migda\u0142owe oczy, chyba lekko oliwkowa, wnosz\u0105c z s\u0105siedztwa bia\u0142ego ko\u0142nierzyka, cera nie pozostawiaj\u0105 w tej materii w\u0105tpliwo\u015bci. A skoro jest to autoportret malarza mieszkaj\u0105cego w cesarsko-kr\u00f3lewskiej Galicji, wszystko staje si\u0119 jasne: rogatywk\u0119, symbol bohaterstwa i daremnego po\u015bwi\u0119cenia szlacheckich powsta\u0144c\u00f3w 1863 roku, przywdzia\u0142 galicyjski \u017byd!<\/span><\/p>\n

Ale tak mia\u0142o by\u0107. M\u0142odziutki, co najwy\u017cej osiemnastoletni, acz fantastycznie utalentowany malarz Maurycy Gottlieb w 1874 roku namalowa\u0142 siebie przebranego za obywatela ziemskiego w stroju reprezentacyjnym. I mia\u0142 ku temu powa\u017cne powody.<\/span><\/p>\n

Zrazu nic ich nie przepowiada\u0142o. Maurycy Gottlieb urodzi\u0142 si\u0119 w rodzinie \u015bredniozamo\u017cnego \u017cydowskiego przedsi\u0119biorcy w Drohobyczu. Jego ojciec by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem ma\u0142ej rafinerii nafty. W domu ma\u0142ego Maurycego panowa\u0142a atmosfera szczeg\u00f3lna. Ojciec ceniony by\u0142 w \u015brodowisku drohobyckich \u017byd\u00f3w jako bardzo dobry znawca Talmudu i w og\u00f3le jako osoba \u015bwietnie wyedukowana religijnie; zarazem by\u0142 on zdecydowanym zwolennikiem zyskuj\u0105cego w drugiej po\u0142owie XIX wieku na popularno\u015bci w spo\u0142eczno\u015bciach \u017cydowskich na ziemiach polskich ruchu haskala (w hebrajskim: o\u015bwiecenie). Europejscy zwolennicy \u017cydowskiego o\u015bwiecenia, nazywani maskilami, ju\u017c u schy\u0142ku XVIII wieku opowiadali si\u0119 za przyj\u0119ciem o\u015bwieceniowych idea\u0142\u00f3w oraz za integracj\u0105 z nie\u017cydowskim otoczeniem. W praktyce oznacza\u0142o to postulat mentalnego i fizycznego porzucenia samoizolacji europejskich \u017byd\u00f3w. Idee haskali znajdowa\u0142y zwolennik\u00f3w zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d \u017cydowskich mieszczan i przedstawicieli wolnych zawod\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Ojciec Maurycego Gottlieba kilkuletniego pierworodnego syna sporym nak\u0142adem czasu uczy\u0142 w domu \u017cydowskiej tradycji, ale wpaja\u0142 mu tak\u017ce zami\u0142owanie do \u015bwieckiej kultury i wiedzy, kt\u00f3re w jego intencji mia\u0142y sta\u0107 si\u0119 fundamentem przysz\u0142ej pozycji Maurycego w monarchii austro-w\u0119gierskiej.<\/span><\/p>\n

W roku 1863 siedmioletniego syna ojciec wys\u0142a\u0142 do szko\u0142y oo. bazylian\u00f3w. W roku 1867 Maurycy rozpocz\u0105\u0142 nauk\u0119 w Gimnazjum Realnym im. Franciszka J\u00f3zefa w Drohobyczu. \u201eSta\u0142o si\u0119. Zapisano mnie do gimnazjum. Wprawdzie jeszcze i inni ojcowie te\u017c zapisali swych syn\u00f3w do gimnazjum, tworzyli\u015bmy jednak tak\u0105 mniejszo\u015b\u0107, \u017ce si\u0119 nam chrze\u015bcijanie porz\u0105dnie dawali we znaki\u201d \u2013 opisywa\u0142 p\u00f3\u017aniej pocz\u0105tki edukacji.<\/span><\/p>\n

Maurycy pr\u00f3cz nauki rysunku z zapa\u0142em studiowa\u0142 histori\u0119 powszechn\u0105. Poza tym uczniem by\u0142, je\u015bli wierzy\u0107 jego pierwszemu biografowi Wiesenbergowi, mizernym. Ucieczk\u0105 od ma\u0142o buduj\u0105cej szkolnej rzeczywisto\u015bci by\u0142o dla\u0144 rysowanie.<\/span><\/p>\n

Na jedenastoletniego ch\u0142opca zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 szkolny nauczyciel rysunk\u00f3w profesor Sikora. To on przekona\u0142 ojca Maurycego, \u017ce jego syn posiada wybitny talent rysownika, kt\u00f3ry nale\u017cy rozwija\u0107. Izaak Gottlieb zdecydowa\u0142 si\u0119 na wys\u0142anie trzynastoletniego syna do niemieckoj\u0119zycznego gimnazjum we Lwowie; w domu Gottlieb\u00f3w m\u00f3wiono po niemiecku.<\/span><\/p>\n

Maurycy uczy\u0142 si\u0119 tam znacznie pilniej. Zn\u00f3w sta\u0142 si\u0119 ulubie\u0144cem profesora od rysunk\u00f3w \u2013 teraz Micha\u0142a Godlewskiego, poza szko\u0142\u0105 malarza amatora. Co wa\u017cniejsze, sta\u0142 si\u0119 ulubie\u0144cem szkolnych koleg\u00f3w. Wycofany, introwertyczny ch\u0142opak przemieni\u0142 si\u0119 w pe\u0142nego werwy bywalca uczniowskich k\u00f3\u0142ek dyskusyjnych i pota\u0144c\u00f3wek. Zacz\u0105\u0142 bywa\u0107 na salonach lwowskiej inteligencji, nie opuszcza\u0142 przedstawie\u0144 opery i operetki.<\/span><\/p>\n

W 1872 roku ojciec wraz z Maurycym pojechali do Wiednia. M\u0142ody Gottlieb zdaje test rysunkowy i zostaje przyj\u0119ty na wydzia\u0142 malarstwa historycznego Akademii. Maurycy zwr\u00f3ci\u0142 na siebie uwag\u0119 prof. Wurzingera, kt\u00f3ry zaprosi\u0142 go do tamtejszej Meisterschule, malarskiej szko\u0142y mistrz\u00f3w. Wedle Wiesenberga w\u0142a\u015bnie w Wiedniu dokonuje si\u0119 patriotyczny prze\u0142om w duszy pocz\u0105tkuj\u0105cego malarza. Maurycym mia\u0142 wstrz\u0105sn\u0105\u0107 obraz Matejki \u201eRejtan\u201d, wystawiony w cesarskim Belwederze: \u201eGodzinami ogl\u0105da\u0142 historyczny obraz, rozp\u0142ywa\u0142 si\u0119 nad pot\u0119g\u0105 patryotyzmu bohatera sp\u0119tanego si\u0142\u0105 niemocy, stawiaj\u0105cego bezskuteczny op\u00f3r przemo\u017cnej w\u0142adzy pan\u00f3w, \u2013 a\u017c nareszcie zawo\u0142a\u0142: zostan\u0119 polskim artyst\u0105. W jednej chwili dojrza\u0142 na obywatela \u2013 patryot\u0119, rozbudzi\u0142 si\u0119 w nim zapa\u0142 dla sztuki narodowej\u201d.<\/span><\/p>\n

Maurycy napisa\u0142 list do Matejki z pro\u015bb\u0105 o przyj\u0119cie go w szereg uczni\u00f3w. Matejko nie odpisa\u0142, a wtedy Gottlieb zacz\u0105\u0142 listownie naciska\u0107 na ojca, by za\u0142atwi\u0142 mu protekcj\u0119 u mistrza. Talmudysta Izaak Gottlieb musia\u0142 by\u0107 oszo\u0142omiony \u017c\u0105daniem syna, by przys\u0142a\u0107 mu czasopismo \u201eStrzecha\u201d, gdy\u017c Maurycy spodziewa si\u0119 w nim znale\u017a\u0107 wizerunki obraz\u00f3w polskich artyst\u00f3w niezb\u0119dne do, jak pisa\u0142, \u201egruntownego kszta\u0142cenia si\u0119 w sztuce narodowej\u201d.<\/span><\/p>\n

Raczej trudno dziwi\u0107 si\u0119 ojcu, \u017ce pomys\u0142 wyjazdu z Wiednia do Krakowa oprotestowa\u0142. A mia\u0142 Izaak mocny argument \u2013 finansowa\u0142 pobyt syna w Wiedniu i mia\u0142by finansowa\u0107 jego nauk\u0119 u Matejki. Gor\u0105czkowy zapa\u0142 Maurycego prze\u0142ama\u0142 w ko\u0144cu jego opory.<\/span><\/p>\n

Maurycy za\u015b, gdy wreszcie Matejko da\u0142 mu pozytywn\u0105 odpowied\u017a, jak na skrzyd\u0142ach, z pi\u0119cioma ledwie centami w kieszeni, nie czekaj\u0105c na ojcowskie pieni\u0105dze, pop\u0119dzi\u0142 do Krakowa.<\/span><\/p>\n

Dziwna biel rogatywki<\/span><\/strong><\/p>\n

W 1874 roku rozpocz\u0105\u0142 on drugi kurs w Matejkowskiej klasie malarstwa historycznego. O relacji Gottlieb \u2013 Matejko w tym czasie niewiele wiadomo, nie ma jednak w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce profesor od razu musia\u0142 doceni\u0107 talent tego ucznia. Zleca\u0142 mu bowiem malowanie kompozycji historycznych, kt\u00f3re sam m\u00f3g\u0142by namalowa\u0107 (jedn\u0105 z nich zreszt\u0105 rzeczywi\u015bcie namalowa\u0142): \u201eAlbrecht brandenburski odbieraj\u0105cy inwestytur\u0119 od kr\u00f3la Zygmunta I\u201d (to nic innego jak p\u00f3\u017aniejszy Matejkowski \u201eHo\u0142d pruski\u201d), \u201eKawalerowie inflanccy prosz\u0105cy o opiek\u0119 Zygmunta Augusta przeciw cesarzowi Ferdynandowi\u201d, \u201eScena z \u017cycia Dymitra Samozwa\u0144ca\u201d. W tym czasie powsta\u0142 te\u017c autoportret Maurycego w stroju szlacheckim. Wiesenberg tak o nim pisze: \u201eNa czas ten przypada te\u017c w\u0142asny portret artysty. \u00bbPolak\u00ab \u2013 (zakupiony przez obywatela ziemskiego z Kr\u00f3lestwa, w czem malarzowi by\u0142 pomocnym sekretarz Dyrekcyi Szko\u0142y sztuk pi\u0119kn. p. Gorzkowski, kt\u00f3ry nie pami\u0119ta nazwiska nabywcy)\u201d.<\/span><\/p>\n

Bez w\u0105tpliwo\u015bci \u201ePolak\u201d to autorski tytu\u0142 Gottlieba. Jak m\u0142odziutki \u017cydowski malarz wyobra\u017ca\u0142 sobie siebie jako Polaka?<\/span><\/p>\n

Na obrazie na jego g\u0142owie tkwi szlachecka czapka rogatywka. W Polsce czapek m\u0119skich z czworok\u0105tnym denkiem u\u017cywano ju\u017c w \u015bredniowieczu, ale dopiero konfederaci barscy wylansowali sukienn\u0105 rogatywk\u0119 obszyt\u0105 z do\u0142u barankiem jako popularne wojskowe nakrycie g\u0142owy i zarazem symbol nieugi\u0119tej patriotycznej postawy; st\u0105d zwano j\u0105 te\u017c konfederatk\u0105. Od tej pory rogatywka jak cie\u0144 towarzyszy\u0142a wszystkim walcz\u0105cym o Polsk\u0119 \u2013 i ko\u015bciuszkowskim insurgentom, i \u017co\u0142nierzom, kawalerzystom i piechurom Ksi\u0119stwa Warszawskiego, i powsta\u0144com \u2013 listopadowym, krakowskim roku 1846, Wiosny Lud\u00f3w roku 1848, w ko\u0144cu i styczniowym roku 1863.<\/span><\/p>\n

Rogatywka na g\u0142owie Gottlieba zdobiona jest po lewej stronie szkofi\u0105, rodzajem broszy z tulej\u0105 wewn\u0105trz, do kt\u00f3rej w\u0142a\u015bciciel wpycha\u0142 ptasie pi\u00f3ro. Najbardziej przez szlacht\u0119 cenione by\u0142y bia\u0142e czaple pi\u00f3ra, kt\u00f3re s\u0105 wyj\u0105tkowo twarde. Dodatkowo, celem usztywnienia, strzy\u017cono je w kr\u00f3tk\u0105 miote\u0142k\u0119. I taka w\u0142a\u015bnie ozdoba wie\u0144czy rogatywk\u0119 na autoportrecie Gottlieba.<\/span><\/p>\n

Konfederatka na g\u0142owie Gottlieba ma otok obszyty futerkiem. Szlacheckie rogatywki mia\u0142y otoki barankowe. Na obrazie futerko jest mocno wyrudzia\u0142e, a nie przyzwoicie czarne, jak baranek typowych konfederatek. By\u0107 mo\u017ce jednak ten dysonans wprowadzi\u0142 malarz, by odr\u00f3\u017cni\u0107 na p\u0142\u00f3tnie futrzany otok od swych kruczoczarnych w\u0142os\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\u2013 Dziwna jest ta biel rogatywki \u2013 zauwa\u017ca Beata Biedro\u0144ska-S\u0142otowa, ekspertka od dawnych stroj\u00f3w i tkanin.<\/span><\/p>\n

Nie przypadkiem wszak w staropolszczy\u017anie funkcjonowa\u0142o s\u0142owo \u201ebia\u0142og\u0142owa\u201d jako synonim kobiety. Konfederatki najcz\u0119\u015bciej by\u0142y amarantowe, granatowe albo szare, w kolorze naturalnej, niebarwionej we\u0142ny.<\/span><\/p>\n

Historyk sztuki Marek Wasilewicz przywo\u0142uje jednak Mickiewiczowskiego \u201ePana Tadeusza\u201d na dow\u00f3d, \u017ce na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku wyst\u0119powa\u0142y jednak i bia\u0142e, przynajmniej w szczeg\u00f3lnych okoliczno\u015bciach:<\/span><\/p>\n

\u201ePodkomorzy, niedawno przez powiatu stany<\/i><\/span>
\nZgodnie konfederackim marsza\u0142kiem obrany.<\/i><\/span>
\nMia\u0142 mundur wojew\u00f3dztwa: \u017cupan z\u0142otem szyty,<\/i><\/span>
\nKontusz gredyturowy z fr\u0119dzl\u0105 i pas lity,<\/i><\/span>
\nPrzy kt\u00f3rym karabela z g\u0142owni\u0105 jaszczurow\u0105;<\/i><\/span>
\nKonfederatka bia\u0142a, a na niej p\u0119k gruby<\/i><\/span>
\nDrogich pi\u00f3rek, by\u0142y to bia\u0142ych czapel czuby…\u201d.<\/i><\/span><\/p>\n

Bia\u0142a konfederatka jako dobitna manifestacja w XIX wieku wolno\u015bciowych marze\u0144? Beata Biedro\u0144ska-S\u0142otowa nie wyklucza, \u017ce niedopuszczalna dla szlacheckich tradycjonalist\u00f3w biel konfederatki, biel wolno\u015bciowa, pojawi\u0107 si\u0119 mog\u0142a wraz z upowszechnieniem si\u0119 wizerunk\u00f3w Tadeusza Ko\u015bciuszki wzorowanych na portrecie namalowanym przez Kazimierza Wojniakowskiego: Naczelnik wyst\u0119puje na nich w bia\u0142ym nakryciu g\u0142owy z czaplimi pi\u00f3rami, od biedy mog\u0105cym uchodzi\u0107 za konfederatk\u0119.<\/span><\/p>\n

Na rogatywce w \u201ePolaku\u201d jest jednak co\u015b, czego na przyzwoitej konfederatce by\u0107 nie powinno \u2013 obszycie jasno\u017c\u00f3\u0142tym lub z\u0142otym plecionym sznurkiem.<\/span><\/p>\n

Co to za kontusz?<\/strong><\/span><\/p>\n

Kolejne k\u0142opoty przynosi dok\u0142adniejsze przyjrzenie si\u0119 sylwetce Gottlieba. Bia\u0142y ko\u0142nierzyk, nieznacznie rysuj\u0105c si\u0119 na szyi, odpowiada historycznym realiom. Szlachta najpierw przywdziewa\u0142a koszul\u0119, na kt\u00f3r\u0105 dopiero k\u0142adziono \u017cupan.<\/span><\/p>\n

Pod ko\u0142nierzykiem na obrazie Gottlieba zawi\u0105zana jest ciemna chusta. To jakie\u015b historyczne horrendum \u2013 szlachta nigdy nie wi\u0105za\u0142a na ko\u0142nierzykach od \u017cupana \u017cadnych chust, \u017cabot\u00f3w czy fular\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Co wi\u0119cej, na autoportrecie Gottlieba nie ma te\u017c konstytutywnego dla stroju szlacheckiego kontusza. Zamiast kontusza jest dziwne zielonkawe okrycie w typie peleryny, w niczym nieprzypominaj\u0105ce cho\u0107by tradycyjnej szlacheckiej wierzchniej delii, kt\u00f3ra mia\u0142a porz\u0105dny, wydatny futrzany ko\u0142nierz, a ca\u0142a podszyta by\u0142a, albo tylko lamowana, kr\u00f3tkim futrem, cz\u0119sto karaku\u0142em. Tymczasem peleryna okrywaj\u0105ca malarza na autoportrecie lamowana jest futrem mi\u0119kkim, kt\u00f3re na prawej pole nieodparcie kojarzy si\u0119 z futrem ze zwierz\u0119cych ogon\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Historycznym realiom bezdyskusyjnie odpowiada pas kontuszowy. Pas na obrazie ma poprawn\u0105 szeroko\u015b\u0107 i wz\u00f3r, stwierdza Beata Biedro\u0144ska-S\u0142otowa. Za to z r\u0119koje\u015bci\u0105 karabeli zaczyna si\u0119 kolejny k\u0142opot. Jej g\u0142owica ma arcypoprawny kszta\u0142t zagi\u0119tego, ptasiego dziobu, ale ok\u0142adziny nie zmniejszaj\u0105 si\u0119 w stron\u0119 jelca (uniemo\u017cliwia\u0142o to wy\u015blizgni\u0119cie si\u0119 broni z r\u0119ki), a samego jelca w og\u00f3le nie wida\u0107. Zamiast arcyszlacheckiej karabeli na obrazie uwidoczni\u0142 Gottlieb raczej szabl\u0119 bli\u017csz\u0105 rosyjskiej szaszce, broni pogromc\u00f3w polskich niepodleg\u0142o\u015bciowych zryw\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Sk\u0105d te osobliwo\u015bci? Pami\u0119ta\u0107 trzeba, \u017ce \u201ePolaka\u201d malowa\u0142 m\u0142odzieniec niespe\u0142na osiemnastoletni, nad wyraz utalentowany, ale bez obycia w \u015bwiecie polskiego ziemia\u0144stwa i bez malarskiego do\u015bwiadczenia. Raczej na karb debiutanckich brak\u00f3w warsztatowych zrzuci\u0107 trzeba na przyk\u0142ad niebywale wielkie rozmiary nadgarstk\u00f3w i obu d\u0142oni \u2013 prawej, po napoleo\u0144sku wsuni\u0119tej za ciemn\u0105 po\u0142\u0119, i lewej, spoczywaj\u0105cej w dodatku nie na trzonie r\u0119koje\u015bci czy na jej g\u0142owni (tak odruchowo umiejscowi\u0142by d\u0142o\u0144 ka\u017cdy szlachcic), lecz na pochwie broni. Na karb nieznajomo\u015bci detali szlacheckiego ubioru i obyczaju u m\u0142odzie\u0144ca z \u017cydowskiego domu mo\u017cna by z kolei zrzuci\u0107 jego zaskakuj\u0105ce innowacje w kreowaniu stroju szlacheckiego.<\/span><\/p>\n

Mo\u017cna by, gdyby nie… Matejko.<\/span><\/p>\n

Znikni\u0119cie Polaka<\/span><\/strong><\/p>\n

Je\u015bli Maurycy malowa\u0142 ten autoportret w salach Szko\u0142y Sztuk Pi\u0119knych, pod okiem Matejki, inscenizacyjne fantazje i b\u0142\u0119dy m\u0142odego malarza by\u0142yby ca\u0142kowicie niezrozumia\u0142e. Mistrz maniakalnie studiowa\u0142 wszak egzemplarze stroju i uzbrojenia przed przyst\u0105pieniem do tworzenia swych historycznych kompozycji. Pope\u0142nia\u0142 w swym malarstwie faktograficzne b\u0142\u0119dy, ale przecie\u017c akurat str\u00f3j kontuszowy zna\u0142 doskonale z autopsji. W Galicji po\u0142owy XIX wieku ziemianie obnosili si\u0119 z nim przy byle okazji. Do takich przeinacze\u0144, jakie prezentuje autoportret Gottlieba, Matejko by nie dopu\u015bci\u0142.<\/span><\/p>\n

Chyba \u017ce Gottlieb namalowa\u0142 \u201ePolaka\u201d w tajemnicy przed swym profesorem i okaza\u0142 mu ju\u017c gotowe dzie\u0142o. To oczywi\u015bcie mo\u017cliwy, ale tylko domys\u0142. Nie zachowa\u0142y si\u0119 \u015bwiadectwa dotycz\u0105ce detali artystycznej wsp\u00f3\u0142pracy Matejki z Gottliebem. Mo\u017cna tylko spekulowa\u0107, \u017ce w\u00f3wczas Matejko m\u00f3g\u0142by by\u0107 \u201ePolakiem\u201d mocno zaskoczony. W po\u0142owie XIX wieku namalowanie \u017cydowskiego ch\u0142opca w stroju kontuszowym by\u0142o wszak prowokacj\u0105. I to dwustronn\u0105. Dla szlachty \u2013 podniesieniem r\u0119ki na symbol narodowego i stanowego sacrum. Dla \u017byd\u00f3w, zw\u0142aszcza tradycjonalist\u00f3w \u2013 po prostu zdrad\u0105, narodow\u0105 i religijn\u0105.<\/span><\/p>\n

Czy Matejko m\u00f3g\u0142 \u2013 w przekonaniu, \u017ce chroni wybitnie utalentowanego ucznia \u2013 doradzi\u0107 mu st\u0119pienie najbardziej mog\u0105cych uwiera\u0107 szlacheckich widz\u00f3w element\u00f3w malarskiej kreacji? Czy mistrz m\u00f3g\u0142 zasugerowa\u0107 po\u0142o\u017cenie na rogatywce absurdalnej obszywki ze z\u0142otego sznurka, zawi\u0105zanie chusty na szyi? Czy m\u00f3g\u0142by z tego samego powodu przemilcze\u0107 reszt\u0119 inscenizacyjnych pomy\u0142ek Gottlieba?<\/span><\/p>\n

I kolejne pytanie: czy znikni\u0119cie obrazu rych\u0142o po namalowaniu, jego nieobecno\u015b\u0107 na salach wystawowych i na \u015bcianach galicyjskich salon\u00f3w, znikni\u0119cie por\u00f3wnywalne z rzuceniem kamienia w wod\u0119, by\u0142o tylko przypadkowym zrz\u0105dzeniem losu?<\/span><\/p>\n

Wiesenberg napomkn\u0105\u0142, \u017ce w sprzeda\u017cy obrazu \u201eobywatelowi ziemskiemu z Kr\u00f3lestwa\u201d mia\u0142 sw\u00f3j udzia\u0142 powiernik Matejki i sekretarz Szko\u0142y Sztuk Pi\u0119knych Marian Gorzkowski.<\/span><\/p>\n

Czy mistrz m\u00f3g\u0142by nak\u0142oni\u0107 pos\u0142usznego mu Gorzkowskiego do znalezienia poza granicami Galicji kupca, kt\u00f3ry zagwarantowa\u0142by znikni\u0119cie \u201ePolaka\u201d w anonimowym zbiorze?<\/span><\/p>\n

Ju\u017c w Wiedniu, w przededniu wyjazdu do Krakowa, w korespondencji z siostr\u0105 Ann\u0105, kt\u00f3r\u0105 przywo\u0142uje Moj\u017cesz Waldman, Maurycy pisa\u0142:<\/span><\/p>\n

\u201eBardzo mi si\u0119 podoba\u0142a, wielk\u0105 rado\u015b\u0107 sprawi\u0142a mi Twoja mi\u0142o\u015b\u0107 do Ojczyzny. Kochaj j\u0105 dalej, aby\u015b nie \u017cy\u0142a jak niewolnica, tylko jak Polka kochaj\u0105ca Ojczyzn\u0119 i wolno\u015b\u0107. Bo kto nie kocha wolno\u015bci Ojczyzny, ten niewolnikiem jest i kara boska ci\u0105\u017cy nad takim cz\u0142owiekiem\u201d.<\/span><\/p>\n

My, \u017bydzi, na o\u0142tarzu ojczyzny<\/strong><\/span><\/p>\n

Intryguj\u0105cy obraz nastoletniego malarza jest \u015bwiadectwem jedynej w swoim rodzaju pr\u00f3by zakotwiczenia spo\u0142eczno\u015bci \u017byd\u00f3w na ziemiach polskich w przestrzeni polskiego patriotyzmu; pod\u00f3wczas pr\u00f3by dla wszystkich w Galicji niewygodnej. Faktograficzne pomy\u0142ki i naiwno\u015bci \u017cydowskiego artysty \u2013 Polaka \u2013 przydaj\u0105 dramatyzmu temu romantycznemu usi\u0142owaniu z\u0142\u0105czenia Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w pod znakami polskiego patriotycznego imaginarium. To jednocze\u015bnie deklaracja uobywatelnienia artysty, a intencjonalnie \u2013 \u017cydowskich elit. Romantycznemu uniesieniu Gottlieba towarzyszy jednak na obrazie cie\u0144 pesymizmu: przes\u0142aniaj\u0105ce niebo gro\u017anie sk\u0142\u0119bione chmury. To przeczucie mia\u0142o si\u0119 rych\u0142o zi\u015bci\u0107: antysemickie wybryki student\u00f3w, poparte przez kt\u00f3rego\u015b z profesor\u00f3w krakowskiej Szko\u0142y, mimo lojalnego wsparcia Matejki dla Gottlieba, doprowadzi\u0142y do porzucenia przez autora \u201ePolaka\u201d uczelni, Krakowa i do przeniesienia si\u0119 do Wiednia, potem do Monachium.<\/span><\/p>\n

Gottlieb w \u201ePolaku\u201d ma moc jasnowidz\u0105cego wieszcza. Przed nim by\u0142 \u017byd, kawaler Orderu Virtuti Militari p\u0142k Berek Joselewicz. Zgin\u0105\u0142 w potyczce z Austriakami pod Kockiem w 1809 roku jak szlachciura z krwi i ko\u015bci \u2013 po pot\u0119\u017cnym porannym pija\u0144stwie z proboszczem parafii w nieodleg\u0142ej Serokomli rzuci\u0142 si\u0119 do \u015blepej szar\u017cy na wroga, a pochwycony przez Austriak\u00f3w w pu\u0142apk\u0119, mimo ich wezwa\u0144 nie podda\u0142 si\u0119, lecz da\u0142 si\u0119 zasieka\u0107.<\/span><\/p>\n

Po autoportrecie Maurycego tych Polak\u00f3w prawdziwych, ale przecie\u017c te\u017c jako\u015b z obrazu Gottlieba, by\u0142 legion. Ca\u0142kiem dos\u0142ownie: w Legionach podczas I wojny \u015bwiatowej s\u0142u\u017cy\u0142o grubo ponad sze\u015bciuset ochotnik\u00f3w \u017cydowskiego pochodzenia. P\u00f3\u017aniejszy oficer I Brygady, syn kupca \u017cydowskiego z \u0141odzi, cz\u0142onek Strzelca Filip \u015ami\u0142owski pisa\u0142 na wie\u015b\u0107 o wybuchu wojny: \u201eporwali\u015bmy si\u0119 wszyscy na nogi, \u015bciskali\u015bmy sobie r\u0119ce… Niekt\u00f3rzy ca\u0142owali si\u0119. Szalone szcz\u0119\u015bcie rozsadza\u0142o nam piersi. Chcia\u0142em krzycze\u0107 z rado\u015bci i p\u0142aka\u0107. Nareszcie. My\u015bleli\u015bmy, \u017ce wnukom naszym to przeka\u017cemy, a to ju\u017c my sami b\u0119dziemy powsta\u0144cami polskimi\u201d.<\/span><\/p>\n

Siostrzeniec Maurycego Gottlieba Zygmunt Bronis\u0142aw Goldszlag s\u0142u\u017cy\u0142 w 1. Pu\u0142ku U\u0142an\u00f3w I Brygady Legion\u00f3w brygadiera J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego. W listopadzie 1918 roku wst\u0105pi\u0142 do Wojska Polskiego, odznaczy\u0142 si\u0119 w obronie Lwowa. W bitwie pod Czartowsk\u0105 Ska\u0142\u0105 z Ukrai\u0144cami zosta\u0142 ci\u0119\u017cko ranny, po kuracji jako niezdolny do s\u0142u\u017cby frontowej przeszed\u0142 na ty\u0142y armii. Podczas ofensywy bolszewickiej w 1920 roku jednak na w\u0142asn\u0105 pro\u015bb\u0119 wr\u00f3ci\u0142 na front. Poleg\u0142 pod Sura\u017cem. Siostrzeniec Maurycego po\u015bmiertnie zosta\u0142 mianowany kapitanem i odznaczony Virtuti Militari.<\/span><\/p>\n

Maurycy Gottlieb, gdy malowa\u0142 \u201ePolaka\u201d, by\u0142 dla rabin\u00f3w odszczepie\u0144cem, z\u0142ym duchem. 2 wrze\u015bnia 1939 roku rabini w Polsce wydali apel do spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej: \u201eBracia w Izraelu, Obywatele Najja\u015bniejszej Rzeczypospolitej Polskiej! Odwieczny wr\u00f3g napad\u0142 w niecny, nikczemny spos\u00f3b na nasz\u0105 tak gor\u0105co przez nas umi\u0142owan\u0105 Ojczyzn\u0119, Polsk\u0119. (\u2026) My, \u017bydzi, dzieci tej ziemi od zamierzch\u0142ych czas\u00f3w, stajemy wszyscy w karnym ordynku, zwarci i opanowani na wezwanie Pana Prezydenta Rzeczypospolitej i Naczelnego Wodza, aby broni\u0107 naszej ukochanej Ojczyzny, ka\u017cdy na wyznaczonym mu przez w\u0142adze posterunku, i oddamy, gdy zajdzie tego potrzeba, na o\u0142tarzu Ojczyzny nasze \u017cycie i nasze mienie bez reszty. Jest to naszym najszczytniejszym obowi\u0105zkiem obywatelskim i religijnym, wed\u0142ug nakaz\u00f3w naszej \u015awi\u0119tej Wiary, kt\u00f3ry z najwi\u0119ksz\u0105 rado\u015bci\u0105 spe\u0142nimy. Tak nam i Polsce dopom\u00f3\u017c B\u00f3g\u201d.<\/span><\/p>\n

Polak\u00f3w \u017cydowskiego pochodzenia nie zabrak\u0142o we wszystkich polskich formacjach na frontach II wojny \u015bwiatowej.<\/span><\/p>\n

A tych, kt\u00f3rzy w tu\u017curkach i garniturach od lat 70. XIX wieku wsp\u00f3\u0142budowali pot\u0119g\u0119 polskiej kultury i nauki, policzy\u0107 nie spos\u00f3b.<\/span><\/p>\n

I wszyscy oni jako\u015b ju\u017c byli obecni w b\u0142yszcz\u0105cych oczach nawet nie osiemnastoletniego, przewi\u0105zanego pasem kontuszowym Maurycego Gottlieba. Polaka.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Polaka portret w\u0142asny, czyli obraz Gottlieba odnaleziony w Nowym Jorku W\u0142odzimierz Kalicki Autoportret w stroju szlacheckim’ Maurycego Gottlieba – przez niego nazywany ‘Polakiem’ (Fot. Domena publiczna) O takiej chwili marz\u0105 historycy i mi\u0142o\u015bnicy sztuki, kolekcjonerzy i marszandzi. Przez niemal 90 lat obraz uwa\u017cano za zaginiony. By\u0107 mo\u017ce \u2013 zniszczony. Maurycy Gottlieb namalowa\u0142 \u201eAutoportret w stroju […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75092"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=75092"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75092\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":75100,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75092\/revisions\/75100"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=75092"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=75092"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=75092"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}