{"id":75107,"date":"2019-12-12T17:09:35","date_gmt":"2019-12-12T15:09:35","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=75107"},"modified":"2019-12-12T09:46:09","modified_gmt":"2019-12-12T07:46:09","slug":"19-09-46","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=75107","title":{"rendered":"\u017bYD, KT\u00d3RY ZBURZY\u0141 \u015aWI\u0104TYNI\u0118?"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>\u017bYD, KT\u00d3RY ZBURZY\u0141 \u015aWI\u0104TYNI\u0118?<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

ZUZANNA BENESZ-GOLDFINGER<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Fragment: Izaak Celnikier, \u017byd, kt\u00f3ry zburzy\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 (dotychczasowy tytu\u0142: Portret starego \u017byda), ok. 1957, papier, pi\u00f3rko, tusz \/ M\u017bIH A-1576\/6, zbiory \u017bIH<\/em><\/span><\/p>\n

W kolekcji muzeum \u017bIH znajduje si\u0119 zbi\u00f3r kilkudziesi\u0119ciu rysunk\u00f3w autorstwa Izaaka Celnikiera z drugiej po\u0142owy lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku. Prace zosta\u0142y zatytu\u0142owane opisowo przez kustoszy dzia\u0142u sztuki, poniewa\u017c w chwili ich przekazania przez spadkobierc\u00f3w nieznana by\u0142a ich proweniencja czy tytu\u0142y. Dzi\u0119ki informacjom zawartym w spu\u015bci\u017anie pierwszych kurator\u00f3w muzeum \u017bIH, J\u00f3zefa i Ernestyny Sandl\u00f3w, uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107 proweniencj\u0119 niekt\u00f3rych rysunk\u00f3w. S\u0105 to szkice do ilustracji opowiada\u0144 Abrahama Rajzena (1876\u20131953) opublikowanych przez wydawnictwo \u201eIdysz Buch\u201d po \u015bmierci pisarza w 1957 r. pod zbiorczym tytu\u0142em Ojsgewej\u0142te werk<\/em> (jid. Dzie\u0142a wybrane<\/em>). Opowiadania te nigdy nie zosta\u0142y w ca\u0142o\u015bci przet\u0142umaczone na j\u0119zyk polski. Pozostaj\u0105cy w zbiorach \u017bIH rysunek do opowiadania Der jid wos hot <\/em>chorew<\/em> gema<\/em>c<\/em>ht dem templ<\/em> (jid. \u017byd, kt<\/em>\u00f3<\/em>ry zburzy\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119<\/em>) zosta\u0142 opublikowany w cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki zatytu\u0142owanej Nowele nowojorskie<\/em>. Nowele te by\u0142y wydane po raz pierwszy w 1929 r.<\/span><\/p>\n

Wykonany pi\u00f3rkiem, swobodnie improwizowany portret m\u0119\u017cczyzny buduj\u0105 kontrastowe linie. Delikatny rysunek samej postaci odr\u00f3\u017cnia si\u0119 intensywno\u015bci\u0105 od wyrazistych plam tuszu akcentuj\u0105cych g\u0142\u00f3wnie przedmioty kultu religijnego.<\/span><\/p>\n

Ten starszy, brodaty m\u0119\u017cczyzna przytrzymuje narzucony na ramiona ta\u0142es, kt\u00f3ry mo\u017cna rozpozna\u0107 po charakterystycznych, ciemnych pasach. Na czole artysta zasugerowa\u0142 obecno\u015b\u0107 tefilin. [1] Drugiego pude\u0142eczka, mocowanego na lewym ramieniu, nie wida\u0107, zapewne zakrywa je szal modlitewny. M\u0119\u017cczyzna ma skupiony wyraz twarzy, by\u0107 mo\u017ce przygotowuje si\u0119 do modlitwy b\u0119d\u0105cej w judaizmie odpowiednikiem ofiary sk\u0142adanej niegdy\u015b w \u015awi\u0105tyni Jerozolimskiej.<\/span><\/p>\n

Naraz odczytujemy tytu\u0142 rysunku i ju\u017c nic si\u0119 nie zgadza. \u017byd, kt<\/em>\u00f3<\/em>ry zburzy\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119<\/em>? Obraz i jego tytu\u0142 wydaj\u0105 si\u0119 sta\u0107 w sprzeczno\u015bci, podobnie jak skontrastowane linie rysunku nak\u0142adane z r\u00f3\u017cn\u0105 intensywno\u015bci\u0105. Dlaczego ten pobo\u017cny \u017byd mia\u0142by burzy\u0107 \u015bwi\u0105tyni\u0119? Przedstawiona posta\u0107 z pewno\u015bci\u0105 odwo\u0142uje nas do przesz\u0142o\u015bci, ale jak dalekiej?<\/span><\/p>\n

Jedna z interpretacji odnosi si\u0119 do czas\u00f3w Zag\u0142ady, wszak wiadomo, \u017ce rysunek Celnikiera powsta\u0142 po II wojnie \u015bwiatowej. Przedstawiony na rysunku m\u0119\u017cczyzna, cho\u0107 ubrany jak religijny \u017byd z czas\u00f3w dwudziestolecia wojennego, czuje si\u0119 skr\u0119powany, a nawet niesw\u00f3j. Tefilin wydaje si\u0119 s\u0142u\u017cy\u0107 mu do zakrycia swojego nagiego, um\u0119czonego cia\u0142a. O jego prze\u017cyciach \u015bwiadcz\u0105 zaznaczone przez artyst\u0119 cienie pod oczami. Cho\u0107 przygotowuje si\u0119 do modlitwy, przemo\u017cnie odczuwa zerwanie ci\u0105g\u0142o\u015bci tradycji wywo\u0142ane tragedi\u0105 Szoa.<\/span><\/p>\n

Kiedy jednak zestawimy tytu\u0142 opowiadania z wizerunkiem m\u0119\u017cczyzny naszkicowanym przez Celnikiera, pojawiaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c skojarzenia ze staro\u017cytno\u015bci\u0105. Mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce gdyby artysta narysowa\u0142 ca\u0142\u0105 posta\u0107, m\u0119\u017cczyzna mia\u0142by na nogach sanda\u0142y. Sens dotycz\u0105cy Zag\u0142ady jest wi\u0119c wynikiem wk\u0142adu artysty, kt\u00f3ry w dramatycznych okoliczno\u015bciach prze\u017cy\u0142 II wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105.<\/span><\/p>\n

W chwili pisania opowiadania Abraham Rajzen nie m\u00f3g\u0142 mie\u0107 na my\u015bli czas\u00f3w Szoa, jako \u017ce Nowele nowojorskie <\/em>ukaza\u0142y si\u0119 po raz pierwszy pod koniec lat dwudziestych XX w. [2] Tytu\u0142 opowiadania zdaje si\u0119 odnosi\u0107 czytelnika do znacznie dawniejszych wydarze\u0144 z historii narodu \u017cydowskiego, chocia\u017c tre\u015b\u0107 opowiadania koncentruje si\u0119 na wsp\u00f3\u0142czesnej problematyce asymilacji wynik\u0142ej z \u017cycia w diasporze, po\u015br\u00f3d chrze\u015bcijan. Pomi\u0119dzy tytu\u0142em opowiadania i jego tre\u015bci\u0105 zachodzi dysonans. Mamy wi\u0119c do czynienia z alegori\u0105.<\/span><\/p>\n

By\u0107 mo\u017ce ten metaforyczny tytu\u0142 odnosi si\u0119 do Jezusa z Nazaretu i szerzej \u2013 chrze\u015bcija\u0144stwa, kt\u00f3re stawiaj\u0105c sw\u00f3j fundament na judaizmie niejako burzy\u0142o wcze\u015bniejszy porz\u0105dek? To w\u0142a\u015bnie na czas kszta\u0142towania si\u0119 chrze\u015bcija\u0144stwa przypada jedno z najdramatyczniejszych wydarze\u0144 w historii narodu \u017cydowskiego. Dokonane przez pogan zburzenie drugiej \u015awi\u0105tyni Jerozolimskiej pod wodz\u0105 p\u00f3\u017aniejszego cesarza Tytusa Flawiusza w 70 r. n. e., zadecydowa\u0142o o rozproszeniu \u017byd\u00f3w po ca\u0142ym \u00f3wczesnym \u015bwiecie. W konsekwencji zburzenia \u015awi\u0105tyni i przymusowego opuszczenia Jerozolimy \u017bydzi zaprzestali sk\u0142adania ofiar. Zast\u0105pi\u0142a je modlitwa. Bibli\u015bci wskazuj\u0105, \u017ce do ostatecznego roz\u0142amu pomi\u0119dzy judaizmem a chrze\u015bcija\u0144stwem dosz\u0142o dopiero wtedy, gdy w szeregi chrze\u015bcijan zacz\u0119to przyjmowa\u0107 na tych samych zasadach pogan i \u017byd\u00f3w. [3] Frakcja judeochrze\u015bcijan zaleca\u0142a nadal przestrzeganie zasad Tory ze szczeg\u00f3lnym zaleceniem \u015bwi\u0119towania szabatu i obowi\u0105zku obrzezania chrze\u015bcijan wyznaj\u0105cych wcze\u015bniej kulty poga\u0144skie (Dz 15,1). W czasie soboru jerozolimskiego ostatecznie uznano jednak, \u017ce w \u0142onie Ko\u015bcio\u0142a zbawienie wiernych pochodzenia poga\u0144skiego i \u017cydowskiego opiera si\u0119 tylko i wy\u0142\u0105cznie na \u0142asce Jezusa. Dla \u017byd\u00f3w to zr\u00f3wnanie ich statusu ze statusem pogan by\u0142o niemo\u017cliwe do przyj\u0119cia.<\/span><\/p>\n

Powr\u00f3\u0107my do portretu m\u0119\u017cczyzny przedstawionego w modlitewnym skupieniu. Sam akt odmawiania modlitwy zast\u0119puj\u0105cy z\u0142o\u017cenie ofiary w \u015awi\u0105tyni przypomina o jej zburzeniu.<\/span><\/p>\n

W opowiadaniu pobrzmiewa sp\u00f3r o to, czy w warunkach wsp\u00f3\u0142czesnej diaspory, tytu\u0142owej \u015bwi\u0105tyni bli\u017cej jest do synagogi, czy do ameryka\u0144skiej temple <\/em>przeznaczonej dla chrze\u015bcijan r\u00f3\u017cnych obrz\u0105dk\u00f3w. Metaforycznym burzeniem \u015bwi\u0105tyni zdaj\u0105 si\u0119 by\u0107 pr\u00f3by zatarcia r\u00f3\u017cnicy pomi\u0119dzy (S-)synagog\u0105 a (K-)ko\u015bcio\u0142em, tak w sensie architektonicznym, jak i teologicznym. Na ko\u0144cu nie wiadomo czy tym, kt\u00f3ry burzy \u015bwi\u0105tyni\u0119, jest tradycyjny, ortodoksyjny \u017byd modl\u0105cy si\u0119 w nowoczesnej, ameryka\u0144skiej temple<\/em>, czy mo\u017ce zasymilowani \u017bydzi, kt\u00f3rzy oddalili si\u0119 od ortodoksji. W finale autor opowiadania z du\u017c\u0105 doz\u0105 humoru opisuje powr\u00f3t zasad funkcjonowania tradycyjnej synagogi w \u017cydowsko-ameryka\u0144skiej temple <\/em>i obron\u0119 jej odr\u0119bno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Swoistym j\u0119zykiem ezopowym w opowiadaniu Rajzena jest przywo\u0142anie modlitwy Alejnu leszabeach <\/em>(winni\u015bmy chwali\u0107<\/em>). Jej interpretatorzy doszukiwali si\u0119 w cz\u0119\u015bci Al ken nekawe<\/em> (dlatego mamy nadziej\u0119<\/em>) krytyki chrze\u015bcijan, kt\u00f3rzy z punktu widzenia \u017byd\u00f3w zbyt ochoczo przyjmowali w swoje szeregi pogan, a wi\u0119c ba\u0142wochwalc\u00f3w, zwalniaj\u0105c ich z zasad wynikaj\u0105cych z nakaz\u00f3w Tory (zob. dalsze przypisy).<\/span><\/p>\n

Abraham Rajzen, \u017byd, kt<\/em>\u00f3<\/em>ry zburzy\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119<\/em><\/strong><\/p>\n

W ma\u0142ej village<\/em> [4], gdzie znalaz\u0142em si\u0119 na wakacjach, moim s\u0105siadem by\u0142 pewien ameryka\u0144ski obywatel, pan Henry Rose. Jego dom sta\u0142 tu\u017c obok mojego hotelu. Pan Rose mieszka tu ju\u017c od dobrych kilku lat i ma du\u017co wolnego czasu. Co prawda nie z ka\u017cdym ma ochot\u0119 ten czas sp\u0119dza\u0107. Jest bardzo dumny ze swojej ameryka\u0144sko\u015bci. Zna niemal na pami\u0119\u0107 tekst ameryka\u0144skiej konstytucji, zna imiona wszystkich senator\u00f3w oraz szacownych, republika\u0144skich kongresmen\u00f3w i nawet podczas rozmowy w cztery oczy u\u017cywa wobec nich tytu\u0142u honorable<\/em>. [5]<\/span><\/p>\n

Oczywi\u015bcie bardzo ceni Ameryk\u0119 i o ameryka\u0144skich instytucjach nie pozwoli powiedzie\u0107 z\u0142ego s\u0142owa. Na szcz\u0119\u015bcie panu Henry\u2019emu Rose\u2019owi \u0142atwiej jest jeszcze m\u00f3wi\u0107 w jidysz ni\u017c po angielsku, dlatego rozmawia ze mn\u0105 w mame-loszn<\/em>. [6] Jednak je\u015bli rozmowa odbywa si\u0119 na zewn\u0105trz i akurat tak si\u0119 zdarzy, \u017ce obok przechodzi \u201eprawdziwy\u201d Amerykanin, pan Rose przerywa rozmow\u0119 i wita si\u0119 bezb\u0142\u0119dn\u0105 angielszczyzn\u0105: \u201eHow do you do Mr. Nelson! Very nice day\u2026 but maybe will rain later<\/em>\u201d <\/em>[7]. Wypowiedziawszy t\u0119 kwesti\u0119 i otrzymawszy od \u201eprawdziwego\u201d Amerykanina potwierdzenie: \u201eYes, maybe<\/em>\u201d [8], zwraca si\u0119 z powrotem do mnie w jidysz i wyja\u015bnia mi, kim jest \u00f3w przechodzie\u0144 i jak\u0105 przyja\u017ani\u0105 si\u0119 darz\u0105. Opowiada mi, \u017ce \u017cyje bardzo dobrze z Amerykanami. <\/em>To s\u0105 bardzo przyzwoici ludzie i szepcz\u0105c mi na ucho, m\u00f3wi \u201eznacznie lepsi ni\u017c nasi \u017bydzi\u2026\u201d.<\/span><\/p>\n

Gdyby kto\u015b, nie daj Bo\u017ce, pomy\u015bla\u0142, \u017ce pan Henry Rose jest antysemit\u0105, to musz\u0119 go pr\u0119dko wyprowadzi\u0107 z b\u0142\u0119du. Przeciwnie, jest on filosemit\u0105, ale w\u0142a\u015bnie mimo swojej mi\u0142o\u015bci do \u017byd\u00f3w potrafi dostrzec ich wady. Przede wszystkim problemem jest to, \u017ce tak trudno si\u0119 amerykanizuj\u0105\u2026 \u201eZ wielkim trudem!\u201d wzdycha i rzeczywi\u015bcie wida\u0107, \u017ce kosztuje go to du\u017co zdrowia. Prosz\u0119 go zatem o przyk\u0142ad, bo mi si\u0119 zdaje, \u017ce \u017bydzi z village <\/em>s\u0105 ju\u017c wr\u0119cz za bardzo zamerykanizowani. Wtedy to opowiada mi histori\u0119 o temple<\/em>. [9]<\/span><\/p>\n

W village <\/em>zebra\u0142o si\u0119 kilkadziesi\u0105t rodzin \u017cydowskich, kt\u00f3re ustali\u0142y, \u017ce trzeba wygospodarowa\u0107 przestrze\u0144 na gotesdinst<\/em>. [10] Ci, kt\u00f3rzy tam ucz\u0119szczaj\u0105, nie musz\u0105 by\u0107 zbyt pobo\u017cni, ale nie wypada\u0142oby wobec goj\u00f3w nie mie\u0107 w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni. Oni maj\u0105 sw\u00f3j ko\u015bci\u00f3\u0142, to i my b\u0119dziemy mie\u0107 sw\u00f3j. Oczywi\u015bcie Henry Rose nie m\u00f3wi o klojzie <\/em>[11], takim, jak tam \u2013<\/span>
\nw Europe <\/em>\u2013<\/em> ale o ma\u0142ej tempele <\/em>\u2013 <\/em>\u015bwi\u0105tynce. Zamiast chazana [12] b\u0119dzie \u015bpiewa\u0142 tam kantor, a zamiast rebego \u2013 b\u0119dzie modli\u0142 si\u0119 rabbi<\/em>, i tak dalej [13]. Kupiono zatem kawa\u0142ek placu od wa\u017cnego, ameryka\u0144skiego obywatela, kt\u00f3ry na cele \u017cydowskiego church<\/em> sprzeda\u0142 teren bardzo tanio. Wybudowano ma\u0142\u0105, \u0142adn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119. Z zewn\u0105trz wygl\u0105da\u0142a zupe\u0142nie jak \u201eich\u201d <\/em>ameryka\u0144ska \u015bwi\u0105tynia, jednak wewn\u0105trz urz\u0105dzono j\u0105 jak synagog\u0119. Tylko pan Rose nazywa\u0142 j\u0105 temple <\/em>\u2013 pami\u0119ta\u0142, \u017ce takiego okre\u015blenia u\u017cywa\u0142o si\u0119 w wy\u017cszych sferach du\u017cych europejskich miast.<\/span><\/p>\n

\u2013 Jaka jest r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy temple<\/em> a klojz<\/em>? <\/em>\u2013 pyta mnie Henry Rose i zaraz sam odpowiada: \u2013 W klojzie<\/em> wszyscy modl\u0105 si\u0119 na g\u0142os, a w temple<\/em> zostawia si\u0119 to kantorowi. Zgromadzenie albo milczy, albo, je\u017celi kto\u015b nie chce ca\u0142kiem polega\u0107 na kantorze, \u015bpiewa razem z nim, ale cicho, \u017ceby nie powsta\u0142 harmider.<\/span><\/p>\n

I tak by\u0142o w naszej temple<\/em> przez par\u0119 dobrych lat. Obawiano si\u0119 podczas nabo\u017ce\u0144stw otworzy\u0107 usta. Nie wypada, to w ko\u0144cu jest \u015bwi\u0105tynia\u2026 Jednak pewnego pi\u0119knego lata przybywa do village<\/em> \u017byd z brod\u0105 \u2013 tak\u0105, jak u \u201eprawdziwych\u201d, europejskich \u017byd\u00f3w. Osiedla si\u0119 w village<\/em><\/span>
\ni otwiera stationery. <\/em>[14] Nie jest obywatelem, ale mieszka\u0144cem, rozumiecie? Ju\u017c ja rozumiem, \u017ce ten \u017byd nie przyniesie nam szacunku. C\u00f3\u017c, broda jak broda, prawdziwi jankesi te\u017c nosz\u0105 brody, ale te ich brody s\u0105 bardziej szacowne\u2026<\/span><\/p>\n

No, ale co potem? Ten\u017ce \u017byd przychodzi do temple<\/em>. Na pr\u00f3\u017cno by\u0142oby go pyta\u0107 o r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy \u015bwi\u0105tyni\u0105 a synagog\u0105\u2026 Kantor zaczyna sw\u00f3j \u015bpiew, a ten \u017byd rusza z takim nigunem <\/em>[15], jakim niegdy\u015b \u015bpiewano w Ejszyszkach. [16] \u2013 Zrobi\u0142o mi si\u0119 ciemno przed oczami \u2013 opowiada pan Rose \u2013 on burzy \u015bwi\u0105tyni\u0119! Podchodz\u0119 do niego po nabo\u017ce\u0144stwie i zwracam mu grzecznie uwag\u0119 w jidysz: \u2013 Mister<\/em> \u2013 m\u00f3wi\u0119 \u2013 to jest \u015bwi\u0105tynia, nie besmedresz\u2026<\/em>[17] <\/em>Tu nie ma zwyczaju g\u0142o\u015bno si\u0119 modli\u0107. On si\u0119 u\u015bmiecha i odpowiada: \u2013 Skoro w Ameryce mo\u017cna zrobi\u0107 church <\/em>z synagogi, to tym bardziej ze \u015bwi\u0105tyni \u2013 <\/em>besmedresz.<\/em><\/span><\/p>\n

I s\u0105dzicie, \u017ce tego nie zrobi\u0142? Tak\u0105 ju\u017c mia\u0142 w sobie si\u0142\u0119, gdy rusza\u0142 ze swoim domowym nigunem<\/em> borech szeumar <\/em>[18], \u017ce najpierw w jednych budzi\u0142a si\u0119 ch\u0119\u0107, potem w trzecich i w czwartych; najpierw ostro\u017cnie, troch\u0119 ciszej, potem g\u0142o\u015bniej i g\u0142o\u015bniej, a\u017c dosz\u0142o do Halelujes<\/em> i Kriszme <\/em>[19] i zrobi\u0142o si\u0119 zawodzenie jak w prawdziwym besmedresz<\/em>. Podczas chazures haszac <\/em>[20] nawet kantor si\u0119 zapomnia\u0142, \u017ce powinien by\u0142 czyta\u0107 z modlitewnika Sulzera [21] <\/em>i ruszy\u0142 na domowy spos\u00f3b z nigunem<\/em>.<\/span><\/p>\n

I tak sko\u0144czy\u0142a si\u0119 \u015bwi\u0105tynia, wszyscy modl\u0105 si\u0119 jak w domu, krzycz\u0105, kiwaj\u0105 si\u0119, a przy Alejnu <\/em>[22] nawet spluwaj\u0105\u2026<\/span><\/p>\n

\n

Opracowanie:<\/u><\/span><\/strong><\/p>\n

T\u0142umaczenie z j\u0119zyka jidysz na potrzeby niniejszej publikacji: Magdalena W\u00f3jcik.<\/span><\/p>\n

Analiza i opracowanie: Zuzanna Benesz-Goldfinger.<\/span><\/p>\n

Konsultacje: dr Magdalena Bendowska, prof. Jan Dokt\u00f3r, Anna Du\u0144czyk-Szulc, Micha\u0142 Krasicki, rabin Samuel Rosenberg.<\/span><\/p>\n

Korekta: Marta Wojas.<\/span><\/p>\n

Przypisy<\/u>:<\/span><\/strong><\/p>\n

[2] Zob. has\u0142o dot. Abrahama Rajzena w Polskim S\u0142owniku Judaistycznym<\/a><\/span><\/p>\n

[3] Zob. Waldemar Chrostowski, Mi\u0119dzy Synagog\u0105 a Ko\u015bcio\u0142em. Dzieje \u015bw. Paw\u0142a<\/em>, Wydawnictwo Apostolicum, Krak\u00f3w 2015, s. 137\u2013149.<\/span><\/p>\n

[4] Tam, gdzie autor u\u017cywa zapo\u017cycze\u0144 z j\u0119zyk\u00f3w angielskiego i jidysz, w polskim t\u0142umaczeniu r\u00f3wnie\u017c pozostawiono je w wersji oryginalnej. Tu village <\/em>(ang.) \u2013 wioska.<\/span><\/p>\n

[5] Honorable<\/em> (ang.) \u2013 szanowny\/-a.<\/span><\/p>\n

[6] Mame-loszn <\/em>(jid.) \u2013 j\u0119zyk matki, j\u0119zyk ojczysty.<\/span><\/p>\n

[7] \u201eJak si\u0119 pan ma, panie Nelson? Bardzo mi\u0142y dzie\u0144\u2026, ale mo\u017ce p\u00f3\u017aniej pada\u0107\u201d.<\/span><\/p>\n

[8] \u201eTak, mo\u017ce\u201d.<\/span><\/p>\n

[9] <\/em>Temple<\/em> <\/em>(ang.) <\/em>\u2013 \u015bwi\u0105tynia.<\/span><\/p>\n

[10] Gotesdinst<\/em> <\/em>(jid.) \u2013 <\/em>nabo\u017ce\u0144stwo. Okre\u015blenie u\u017cywane jest raczej w odniesieniu do terminologii chrze\u015bcija\u0144skiej, a nie \u017cydowskiej. Jest to wyra\u017ana wskaz\u00f3wka autora, \u017ce \u201enabo\u017ce\u0144stwa\u201d b\u0119d\u0105 przeznaczone dla \u015brodowiska zasymilowanych \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

[11] Klojz<\/em> (jid.) \u2013 niewielki, chasydzki dom modlitwy, jedna z tradycyjnych instytucji \u017cydowskich.<\/span><\/p>\n

[12] Chazan<\/em> (hebr.) \u2013 kantor prowadz\u0105cy modlitwy.<\/span><\/p>\n

[13] Rabbi<\/em> <\/em>(ang.) \u2013 rabin.<\/span><\/p>\n

[14] Stationery<\/em> (ang.) \u2013 sklep z materia\u0142ami papierniczymi i biurowymi.<\/span><\/p>\n

[15] Nigun<\/em> (hebr.) \u2013 melodia,w chasydzkiej muzyce pie\u015b\u0144 bez s\u0142\u00f3w, nucona melodia o emocjonalnym, natchnionym, powa\u017cnym lub radosnym charakterze. Nigun<\/em> przenika do najg\u0142\u0119bszych uczu\u0107 religijnych; stanowi swojego rodzaju melodyjn\u0105 zadum\u0119, szczeg\u00f3lnie dla talmudyst\u00f3w. PSJ, autor has\u0142a: Marian Fuks.<\/span><\/p>\n

[16] Ejszyszki \u2013 miasteczko na Litwie po\u0142o\u017cone na po\u0142udnie od Wilna, w rejonie solecznickim, tu\u017c przy granicy z Bia\u0142orusi\u0105.<\/span><\/p>\n

[17] Besmedresz<\/em> (jid.), Bejt midrasz<\/em> (hebr.) \u2013 dom nauki, jedna z tradycyjnych instytucji \u017cydowskich, najcz\u0119\u015bciej zwi\u0105zana z miejscem sprawowania kultu.<\/span><\/p>\n

[18] Borech szeumar<\/em> (jid.), Baruch sze-amar<\/em> (hebr.) \u2013 b\u0142ogos\u0142awiony ten, kt\u00f3ry powiedzia\u0142<\/em>, b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo poprzedzaj\u0105ce cz\u0119\u015b\u0107 modlitw porannych.<\/span><\/p>\n

[19] Kriszme<\/em> (jid.), Kriat Szma<\/em> (hebr.) \u2013 zmawianie (czytanie) modlitwy Szma Israel <\/em>(s\u0142uchaj Izraelu<\/em>), jednej z najwa\u017cniejszych modlitw \u017cydowskich, zaczynaj\u0105cej si\u0119 od s\u0142\u00f3w: \u201eS\u0142uchaj Izraelu! Pan jest naszym Bogiem \u2013 Panem jedynym!\u201d (Pwt 6,4).<\/span><\/p>\n

[20] Chazures haszac<\/em> (jid.), Chazarat ha-Szac<\/em> (hebr.) \u2013 g\u0142o\u015bne powt\u00f3rzenie modlitwy Amida<\/em> przez chazana, po odm\u00f3wieniu jej przez minjan<\/em>. Amida<\/em> (hebr. stanie<\/em>, inaczej: szmone esre<\/em> \u2013 osiemna\u015bcie b\u0142ogos\u0142awie\u0144stw) \u2013 najwa\u017cniejsza modlitwa \u017cydowska, stanowi\u0105ca g\u0142\u00f3wn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 modlitw zar\u00f3wno codziennych, jak i szabatowych oraz \u015bwi\u0105tecznych, odmawiana na stoj\u0105co, z twarz\u0105 zwr\u00f3con\u0105 w kierunku Jerozolimy, ze z\u0142\u0105czonymi stopami. Przed rozpocz\u0119ciem modlitwy nale\u017cy symbolicznie stawi\u0107 si\u0119 przed oblicze Boga, st\u0105paj\u0105c trzy kroki do ty\u0142u, a nast\u0119pnie trzy kroki do przodu. W Misznie Amida<\/em> nazywana jest po prostu Tfila<\/em>, czyli \u201emodlitwa\u201d, co wskazuje, jak bardzo by\u0142a ju\u017c w\u00f3wczas rozpowszechniona. Pocz\u0105tkowo \u2013 zgodnie ze sw\u0105 nazw\u0105 \u2013 sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z osiemnastu b\u0142ogos\u0142awie\u0144stw, ale za czas\u00f3w Gamaliela II (I\/II w.), kt\u00f3remu zawdzi\u0119czamy ostateczn\u0105 jej redakcj\u0119, zosta\u0142o wprowadzone jeszcze jedno, Birkat ha-minim <\/em>(hebr. b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo [dotycz\u0105ce] heretyk\u00f3w<\/em>), skierowane prawdopodobnie przeciw judeochrze\u015bcijanom, gnostykom i in. cz\u0142onkom \u201esekt\u201d. PSJ, autorki has\u0142a: Magdalena Bendowska, Zofia Borzymi\u0144ska. Tre\u015b\u0107 Birkat ha-minim<\/em>: \u201eDla oszczerc\u00f3w niech nie b\u0119dzie nadziei i wszyscy, kt\u00f3rzy czyni\u0105 niegodziwo\u015b\u0107 niech natychmiast przepadn\u0105, niech wszyscy oni zostan\u0105 pr\u0119dko odci\u0119ci. Rych\u0142o wykorze\u0144 przewrotnych, rozbij [ich], pokonaj i poni\u017c, szybko, za naszych dni. B\u0142ogos\u0142awiony jeste\u015b Ty, Haszem, kt\u00f3ry rozbija wrog\u00f3w i poni\u017ca zadufanych\u201d. Zob. Modlitewnik \u017cydowski Pardes Lauder<\/em>, red. Rabin Sacha Pecaric, Fundacja Ronalda S. Laudera, Krak\u00f3w 2005, s. 92.<\/span><\/p>\n

[21] Salomon Sulzer (1804\u20131890) \u2013 post\u0119powy kantor austriacki, klasyk wsp\u00f3\u0142czesnej muzyki synagogalnej, kompozytor i aran\u017cer.<\/span><\/p>\n

[22] Alejnu leszabeach<\/em> (hebr. Winni<\/em>\u015bmy chwali\u0107<\/em>) \u2013 pocz\u0105tkowo modlitwa dodatkowa, przeznaczona do odmawiania w czasie \u015bwi\u0119ta Rosz ha-Szana, ale ze wzgl\u0119du na swoje znaczenie od pocz\u0105tku XIV w. stanowi zako\u0144czenie wszystkich modlitw synagogalnych. Tradycja przypisuje j\u0105 Jozuemu. Alejnu leszabeach<\/em> sk\u0142ada si\u0119 z dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci; pierwsza zaczynaj\u0105ca si\u0119 od s\u0142\u00f3w Alejnu leszabeach<\/em> wyra\u017ca jedno\u015b\u0107 i najwy\u017csz\u0105 w\u0142adz\u0119 Boga, druga \u2013 rozpoczynaj\u0105ca si\u0119 s\u0142owami Al ken nekawe<\/em> (hebr. Dlatego mamy nadziej\u0119<\/em>) \u2013 m\u00f3wi o ustaniu ba\u0142wochwalstwa, poddaniu si\u0119 wszystkich ludzi woli Bo\u017cej, panowaniu sprawiedliwo\u015bci i prawdy. Chocia\u017c nie by\u0142a ona skierowana przeciwko chrze\u015bcijanom, w wersecie: \u201eOni bowiem oddaj\u0105 pok\u0142on marno\u015bci i pustce i modl\u0105 si\u0119 do Boga, kt\u00f3ry nie mo\u017ce wybawi\u0107\u201d doszukiwano si\u0119 ataku na chrze\u015bcija\u0144stwo. W 1703 r. w Prusach wydano nawet edykt zabraniaj\u0105cy odmawiania tego fragmentu modlitwy. Alejnu leszabeach<\/em>, podobnie jak Szma Israel<\/em>, wielokrotnie odmawiali przed \u015bmierci\u0105 m\u0119czennicy za wiar\u0119. PSJ, autorka has\u0142a: Magdalena Bendowska. Tre\u015b\u0107 drugiej cz\u0119\u015bci Alejnu leszabeach <\/em>(Al ken nekawe<\/em>): \u201eDlatego pok\u0142adamy w Tobie nadziej\u0119, Haszem, nasz Bo\u017ce, \u017ce ujrzymy pr\u0119dko, w pi\u0119knie Twojej chwa\u0142y, usuni\u0119cie ba\u0142wochwalstwa z ziemi i ostateczne wyniszczenie bo\u017ck\u00f3w, naprawienie \u015bwiata poprzez Kr\u00f3lestwo Wszechmog\u0105cego. Wszystkie stworzenia wezw\u0105 Twojego imienia, by nawr\u00f3ci\u0107 ku Tobie wszystkich z\u0142oczy\u0144c\u00f3w ziemi. Poznaj\u0105 si\u0119 i dowiedz\u0105 si\u0119 wszyscy mieszka\u0144cy ziemi, \u017ce przed Tob\u0105 ugnie si\u0119 ka\u017cde kolano, przysi\u0119gnie ka\u017cdy j\u0119zyk. Przed Tob\u0105, Haszem, nasz Bo\u017ce, sk\u0142oni\u0105 si\u0119 i padn\u0105. I oddadz\u0105 cze\u015b\u0107 chwale Twojego Imienia. Przyjm\u0105 wszyscy jarzmo Twojego kr\u00f3lestwa i rych\u0142o b\u0119dziesz kr\u00f3lowa\u0142 nad nimi na wieki. Bo do Ciebie nale\u017cy Kr\u00f3lestwo i na wieki b\u0119dziesz kr\u00f3lowa\u0142 w chwale, jak jest napisane w Twojej Torze: Haszem b\u0119dzie kr\u00f3lowa\u0142 na wieki. I jest powiedziane: Haszem b\u0119dzie Kr\u00f3lem nad ca\u0142\u0105 ziemi\u0105, tego dnia on b\u0119dzie Jedyny i Jego Imi\u0119 b\u0119dzie Jedyne\u201d. Zob. Modlitewnik \u017cydowski\u2026<\/em>, op. cit., s. 142\u2013143.<\/span><\/p>\n

B<\/span>ibliografia<\/u>:<\/span><\/strong><\/p>\n

Abraham Rajzen, Der jid wos hot chorew gemacht dem templ <\/em>[jid. <\/em>\u017byd, kt<\/em>\u00f3<\/em>ry zburzy\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119<\/em>], w: idem<\/em>, Ojsgewej\u0142te werk <\/em>[Dzie\u0142a wybrane<\/em>], t. II, red. S. Friedman, Wydawnictwo \u201eIdysz Buch\u201d, Warszawa 1957.<\/span><\/p>\n

Modlitewnik \u017cydowski Pardes Lauder<\/em>, red. Rabin Sacha Pecaric, Fundacja Ronalda S. Laudera, Krak\u00f3w 2005.<\/span><\/p>\n

Waldemar Chrostowski, Mi\u0119dzy Synagog\u0105 a Ko\u015bcio\u0142em. Dzieje \u015bw. Paw\u0142a<\/em>, Wydawnictwo Apostolicum, Krak\u00f3w 2015.<\/span><\/p>\n

Polski S\u0142ownik Judaistyczny<\/strong><\/span><\/a><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u017bYD, KT\u00d3RY ZBURZY\u0141 \u015aWI\u0104TYNI\u0118? ZUZANNA BENESZ-GOLDFINGER Fragment: Izaak Celnikier, \u017byd, kt\u00f3ry zburzy\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 (dotychczasowy tytu\u0142: Portret starego \u017byda), ok. 1957, papier, pi\u00f3rko, tusz \/ M\u017bIH A-1576\/6, zbiory \u017bIH W kolekcji muzeum \u017bIH znajduje si\u0119 zbi\u00f3r kilkudziesi\u0119ciu rysunk\u00f3w autorstwa Izaaka Celnikiera z drugiej po\u0142owy lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku. Prace zosta\u0142y zatytu\u0142owane opisowo przez kustoszy dzia\u0142u sztuki, poniewa\u017c w chwili […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75107"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=75107"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75107\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":75116,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75107\/revisions\/75116"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=75107"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=75107"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=75107"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}

[1] Tefilin<\/em> (hebr.), tfi\u0142n<\/em> (jid) \u2014 najcz\u0119\u015bciej sk\u00f3rzane, pomalowane na czarno dwie szkatu\u0142ki w kszta\u0142cie sze\u015bcianu (jedna mocowana za pomoc\u0105 dw\u00f3ch rzemyk\u00f3w na czole, a druga na lewym przedramieniu) zawieraj\u0105ce cztery oddzielne paski pergaminu z wypisanymi r\u0119cznie cytatami z Tory (Wj 13, 1\u201310 i 11\u201316 oraz Pwt 6,4\u20139 i 11, 13\u201321). W dni powszednie zak\u0142adaj\u0105 je m\u0119\u017cczy\u017ani po uko\u0144czeniu 13 roku \u017cycia podczas porannej modlitwy szacharit<\/em>.
\n<\/a><\/span><\/p>\n