{"id":75370,"date":"2020-01-04T15:09:50","date_gmt":"2020-01-04T13:09:50","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=75370"},"modified":"2020-01-04T16:35:53","modified_gmt":"2020-01-04T14:35:53","slug":"04-09-43","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=75370","title":{"rendered":"Bergman, Eleonora: Architektura synagog warszawskich"},"content":{"rendered":"<h5 style=\"text-align: center;\"><a href=\"https:\/\/sztetl.org.pl\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\"><img decoding=\"async\" width=\"35%\" class=\"center alignleft\" alt=\"\" src=\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/w-sz.png\"><\/a><span style=\"text-decoration: underline; color: #000080;\"><strong><a style=\"color: #000080; text-decoration: underline;\" href=\"https:\/\/sztetl.org.pl\/pl\/miejscowosci\/w\/18-warszawa\/104-teksty-kultury\/138824-bergman-eleonora-architektura-synagog-warszawskich#\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Bergman, Eleonora: Architektura synagog warszawskich<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: center;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Bergman, Eleonora<\/strong><\/span><\/p>\n<hr style=\"height: 15px; background: #d0e6fa; width: 100%;\">\n<p style=\"text-align: left;\"><iframe loading=\"lazy\" width=\"680\" height=\"400\" src=\"https:\/\/www.google.com\/maps\/embed?pb=!1m14!1m12!1m3!1d30811.551346361295!2d20.978307594055813!3d52.22814018935403!2m3!1f0!2f0!3f0!3m2!1i1024!2i768!4f13.1!5e0!3m2!1sen!2sil!4v1577349540928!5m2!1sen!2sil\" frameborder=\"0\" allowfullscreen=\"allowfullscreen\" style=\"border: 0;\"><\/iframe><br \/>\n<span style=\"color: #000080;\">Nie jest moim zamiarem dokonywanie jakiejkolwiek syntezy, brakuje bo\u00adwiem dostatecznych materia\u0142\u00f3w. Je\u017celi nawet kilkadziesi\u0105t spo\u015br\u00f3d kilkuset warszawskich synagog\/dom\u00f3w modlitwy znamy nie tylko z adresu \u2013 to du\u017co mniej wiemy o ich wygl\u0105dzie. Jest paradoksem, \u017ce wzgl\u0119dnie najobfitsza doku\u00admentacja architektoniczna zachowa\u0142a si\u0119 dla obiekt\u00f3w niezrealizowanych, w\u0142\u0105czaj\u0105c w to projekty nades\u0142ane na konkurs na Wielk\u0105 Synagog\u0119 na T\u0142omac\u00adkiem. Spo\u015br\u00f3d warszawskich synagog tylko ta jedna znalaz\u0142a si\u0119 w dw\u00f3ch pod\u00adstawowych dzie\u0142ach na temat europejskiej architektury synagogalnej, czyli The Architecture of the European Synagogues Rachel Wischnitzer oraz The Synago\u00adgues of Europe Carol H. Krinsky[1.1]. Druga z tych autorek om\u00f3wi\u0142a te\u017c synagog\u0119 No\u017cyk\u00f3w. Tymczasem r\u00f3wnie\u017c pozosta\u0142e obiekty, o kt\u00f3rych cokolwiek wiemy, tak\u017ce te tylko projektowane, mo\u017cemy umie\u015bci\u0107 w dziewi\u0119tnasto- i dwudziesto\u00adwiecznych nurtach architektonicznych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><strong>Klasycyzm<\/strong><br \/>\n<span style=\"color: #000080;\">Do nurtu awangardowej, bezporz\u0105dkowej wersji klasycyzmu nale\u017ca\u0142a syna\u00adgoga na Pradze, wzniesiona przez J\u00f3zefa Grzegorza Lessla w latach 1835\u20131836. By\u0142a to jedna z nielicznych (mo\u017ce sze\u015bciu) europejskich synagog wybudowa\u00adnych na planie ko\u0142a, a chronologicznie chyba druga po synagodze w Woerlitz (Saksonia; 1789\u20131790). Nie wiemy, czy Lessel m\u00f3g\u0142 wiedzie\u0107 o jej istnieniu. Ra\u00adczej rozwi\u0105za\u0142 zlecone mu zadanie w spos\u00f3b indywidualny, nie maj\u0105c gotowych wzorc\u00f3w. Budowla warszawska bry\u0142\u0105 nawi\u0105zywa\u0142a mo\u017ce do \u015awi\u0105tyni Jerozolim\u00adskiej w formie Meczetu na Skale[1.2]. Mo\u017ce wynika\u0142o to z wiedzy i skojarze\u0144 architekta, ale mo\u017ce te\u017c z inspiracji g\u0142\u00f3wnego fundatora, Gabriela Bergsona.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">Trzeba tu przypomnie\u0107, \u017ce w tym czasie w Warszawie istnia\u0142y dwa obiekty sakralne w formie rotundy: ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy wzniesiony przez Szymona Bogumi\u0142a Zuga w 1781 r. oraz ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015aw. Aleksan\u00addra, projektu Piotra Aignera, z 1825 roku. Wed\u0142ug Eugeniusza Szwankowskiego, in\u00adspiracj\u0119 dla Lessla stanowi\u0107 mog\u0142a propozycja Jakuba Kubickiego umieszczo\u00adnych symetrycznie dw\u00f3ch rotund na Pradze, flankuj\u0105cych wlot w ulic\u0119 nazwan\u0105 imieniem cara Aleksandra I. Powt\u00f3rzy\u0142 t\u0119 tez\u0119 Andrzej Rottermund w swojej pracy magisterskiej. Nie mo\u017cna tego wykluczy\u0107, skoro Lessel nawet skopiowa\u0142 plan sporz\u0105dzony przez Kubickiego. Jedno wydaje si\u0119 pewne, i\u017c Lessel nie mia\u0142 \u015bwiadomo\u015bci, jak nietypowy stworzy\u0142 budynek w por\u00f3wnaniu ze znanymi w\u00f3w\u00adczas \u017cydowskimi miejscami sprawowania kultu religijnego; natomiast mia\u0142 prawo uwa\u017ca\u0107, \u017ce nawi\u0105zuje do reprezentatywnych obiekt\u00f3w warszawskich. Nie mo\u017cna wykluczy\u0107, i\u017c wzorcem sta\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bnie warszawski ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, jako niekatolicki dom modlitwy, r\u00f3wnocze\u015bnie g\u0142\u0119boko zwi\u0105zany z ide\u0105 \u015awi\u0105ty\u00adni Salomona[1.3].<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">Forma praskiej synagogi budzi\u0142a mo\u017ce u jej u\u017cytkownik\u00f3w podobne refleksje jak lwowski Tempel (1845), tak\u017ce o kolistej g\u0142\u00f3wnej sali modlitw: \u201eSynagoga nasza [&#8230;] jest okr\u0105g\u0142a, zamkni\u0119ta w sobie i tworzy jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. [&#8230;] w tych mu\u00adrach jeste\u015bmy \u017cydostwem, tworzymy jedn\u0105 niepodzieln\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, a praca nasza po\u015bwi\u0119cona jest Bogu i cz\u0142owiecze\u0144stwu\u201d[1.4]. Z podobnego wzgl\u0119du ta forma wy\u00addawa\u0142a si\u0119 te\u017c najodpowiedniejsza nieznanemu z nazwiska uczestnikowi go\u00adr\u0105cej dyskusji na \u0142amach \u201eIzraelity\u201d o wygl\u0105dzie przysz\u0142ej synagogi na T\u0142omac\u00adkiem: \u201e&#8230;dlaczegoby nie mia\u0142a znale\u017a\u0107 zastosowania forma rotundy [&#8230;] nie z ma\u0142\u0105, zsiad\u0142\u0105 bulwiast\u0105 kopu\u0142k\u0105, jako na planie widzimy, ale z wielk\u0105, wynio\u00ads\u0142\u0105 kopu\u0142\u0105, ca\u0142y dom sob\u0105 ogarniaj\u0105c\u0105? Czy zasadnicza my\u015bl Synagogi na przed\u00admie\u015bciu Pradze na wzgl\u0105d nie zas\u0142uguje?\u201d[1.5].<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">Tu trzeba zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na niezrealizowany, cho\u0107 najbardziej znany projekt synagogi na T\u0142omackiem, autorstwa Stanis\u0142awa Adamczewskiego. Planowana przez niego budowla mia\u0142a w\u0142a\u015bnie form\u0119 rotundy przekrytej wielk\u0105 kopu\u0142\u0105. Jednak ca\u0142a pozosta\u0142a symbolika, z jej odniesieniami do czas\u00f3w niewoli egip\u00adskiej, ostatecznie nie znalaz\u0142a akceptacji. W\u015br\u00f3d projekt\u00f3w konkursowych by\u0142a jeszcze jedna budowla centralna, kt\u00f3r\u0105 kto\u015b, kto co prawda nie przypisywa\u0142 sobie kompetencji, \u201eby o warto\u015bci tych plan\u00f3w ze strony technicznej co\u015b wyrzec\u201d, skwitowa\u0142 kr\u00f3tko: \u201eDrugi plan, oznaczony wyrazem \u00abMoj. ks. XII\u00bb, przedstawia co\u015b oryginalnego, bo rotund\u0119 otoczon\u0105 do ko\u0142a kolumnad\u0105 \u2013 kszta\u0142t przypomi\u00adnaj\u0105cy raczej rezerwoar lub pagod\u0119, ani\u017celi dom Bo\u017cy. Sprawia jednak w og\u00f3le efekt korzystny. Wn\u0119trze sali m\u0119\u017cczyzn owalne, galerji dla kobiet koliste&#8230;\u201d[1.6]. Szkoda, i\u017c tak oryginalne rozwi\u0105zanie nie zachowa\u0142o si\u0119 chocia\u017c na papierze. Owalne wn\u0119trze sali g\u0142\u00f3wnej si\u0142\u0105 rzeczy wywo\u0142uje skojarzenie z wiede\u0144sk\u0105 sy\u00adnagog\u0105 projektu Josefa Kornh\u00e4usela[1.7] z 1826 r., przy Seitenstettengasse, kt\u00f3ra mog\u0142a by\u0107 znana warszawskim architektom. Chocia\u017c styl synagogi na T\u0142omackiem przewa\u017cnie okre\u015blano jako klasyczny, to jednak nie by\u0142 on zawsze jednoznacznie interpretowany, a to przede wszyst\u00adkim ze wzgl\u0119du na jej kopu\u0142\u0119, kt\u00f3ra w odczuciu niekt\u00f3rych krytyk\u00f3w nadawa\u0142a budowli wygl\u0105d egzotyczny, mo\u017ce w\u0142a\u015bnie przez czysto ozdobny charakter te\u00adgo zwie\u0144czenia, a tak\u017ce z uwagi na wyeksponowan\u0105 na jego szczycie Gwiazd\u0119 Dawida. Warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce dopiero w drugiej po\u0142owie XIX w. rozpowszechni\u0142o si\u0119 u\u017cycie tego znaku, jak r\u00f3wnie\u017c tablic Moj\u017ceszowych identyfikuj\u0105cych prze\u00adznaczenie budynk\u00f3w synagog, kt\u00f3re bez nich nie by\u0142oby czytelne na pierwszy rzut oka.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">Wed\u0142ug C.H. Krinsky, w Warszawie \u201e&#8230;a classicizing style was associated with the imperial government in Moscow\u201d[1.8]. Harold Hammer-Schenk z kolei na\u00adpisa\u0142 o synagodze w K\u0119pnie, wzniesionej w latach 1814\u20131815, i\u017c by\u0142a \u201ew miesza\u00adnym stylu p\u00f3\u017anego baroku i pruskiego klasycyzmu\u201d: \u201eDie Synagoge in Kempen ist durch ihre Gr\u00f6\u00dfe und Freistellung Ausdruck der relativen Selbst\u00e4ndigkeit der j\u00fcdischen Gemeinde, durch die Stilwahl Ausdruck der politischen Haltung\u201d. Doda\u0142 on do tego przypis dotycz\u0105cy synagogi w Wieluniu, po\u0142o\u017conym co prawda blisko K\u0119pna, ale ju\u017c w zaborze rosyjskim. Wznosz\u0105c oko\u0142o 1820 r. tamtejsz\u0105 sy\u00adnagog\u0119, wed\u0142ug Hammer-Schenka, nawi\u0105zano do wsp\u00f3\u0142czesnego rosyjskiego klasycyzmu w celu unikni\u0119cia skojarze\u0144 z tradycyjn\u0105 architektur\u0105 drewnianych polskich synagog[1.9]. Nast\u0119pnie, wed\u0142ug Ewy Ma\u0142kowskiej, klasyczny portyk kolumnowy synagogi na T\u0142omackiem nawi\u0105zywa\u0142 \u201edo typowego elementu zdobni\u00adczego w polskiej dziewi\u0119tnastowiecznej tradycji budowlanej\u201d[1.10]. Jak wida\u0107, kla\u00adsycyzm m\u00f3g\u0142 by\u0107 zar\u00f3wno pruski, rosyjski, jak i polski; wydaje si\u0119, \u017ce takie interpretacje do niczego nie prowadz\u0105. Marek Kwiatkowski podaje, i\u017c synagog\u0119 zakwalifikowano jako wzniesion\u0105 w \u201estylu odrodzenia niemieckiego\u201d. Zreszt\u0105 jego g\u0142os neguj\u0105cy warto\u015bci przestrzenne synagogi jest odosobniony[1.11]. Cz\u0119\u015bciej zwracano uwag\u0119, \u017ce \u201ejej szlachetne kszta\u0142ty harmonizowa\u0142y z corazzia\u0144sk\u0105 za\u00adbudow\u0105 Placu Bankowego\u201d[1.12].<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, i\u017c synagoga na T\u0142omackiem mia\u0142a szereg odniesie\u0144 do architektury Warszawy. Przede wszystkim z uwagi na klasycyzuj\u0105c\u0105 fasad\u0119 z czterokolumnowym portykiem wpisywa\u0142a si\u0119 w ci\u0105g obiekt\u00f3w o r\u00f3\u017cnych od\u00admianach tego stylu, powstaj\u0105cych w Warszawie od czas\u00f3w kr\u00f3la Stanis\u0142awa Au\u00adgusta. Wydaje si\u0119, \u017ce wp\u0142yw na rozplanowanie synagogi mia\u0142 Henryk Marconi (ojciec Leandra), poniewa\u017c budynek zosta\u0142 wkomponowany w najbli\u017csze oto\u00adczenie na podobnej zasadzie jak jego projektu neorenesansowy ko\u015bci\u00f3\u0142 Wszyst\u00adkich \u015awi\u0119tych na Grzybowie, zw\u0142aszcza poprzez po\u0142\u0105czenie arkadami korpusu g\u0142\u00f3wnego z s\u0105siednimi budynkami. Wskazywa\u0142oby to, i\u017c Komitet Budowy Syna\u00adgogi przymierza\u0142 si\u0119 do placu Na T\u0142omackiem wkr\u00f3tce po podj\u0119ciu uchwa\u0142y o budowie, tj. po 1859 r. (H. Marconi zmar\u0142 w 1863 r.), a na d\u0142ugo przed kup\u00adnem dzia\u0142ki, kt\u00f3re nast\u0105pi\u0142o w 1872 roku.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">Rozwi\u0105zanie to by\u0142o najpewniej inspirowane uk\u0142adem Pa\u0142acu na Wodzie w \u0141a\u00adzienkach, podobnie zreszt\u0105 jak w zaprojektowanym przez Leandra Marconiego dla Tyszkiewicz\u00f3w pa\u0142acu w Wace ko\u0142o Wilna, kt\u00f3rego za\u0142o\u017cenie, wed\u0142ug T.S. Jaroszewskiego i A. Rottermunda, oparte by\u0142o \u201ena podstawie kompozycji warszaw\u00adskich \u0141azienek\u201d[1.13]. Ewa Ma\u0142kowska zwr\u00f3ci\u0142a uwag\u0119, \u017ce w elewacji synagogi mo\u017c\u00adna dopatrze\u0107 si\u0119 \u201epewnych wp\u0142yw\u00f3w po\u0142udniowej fasady pa\u0142acu Na Wyspie w \u0141a\u00adzienkach warszawskich\u201d[1.14]. Zgadzaj\u0105c si\u0119 w pe\u0142ni z sugesti\u0105 Ma\u0142kowskiej w tym wzgl\u0119dzie, zwr\u00f3c\u0119 tylko uwag\u0119 na istotne r\u00f3\u017cnice w kompozycji: w synagodze nad portykiem pojawia si\u0119 tr\u00f3jk\u0105tny tympanon \u2013 w Pa\u0142acu \u0141azienkowskim jest to poziomy gzyms; p\u0142yciny zajmuj\u0105 w synagodze miejsce pa\u0142acowych okien, a p\u00f3\u0142ko\u00adliste okno w belwederze zas\u0142ania sp\u0142aszczona kopu\u0142a nad przedsionkiem (nota bene belweder ten, z nieznanych powod\u00f3w; przez Ma\u0142kowsk\u0105 nazywany jest wie\u017c\u0105), gdy tymczasem w Pa\u0142acu jest ono doskonale widoczne. Natomiast relacja bry\u0142y belwederu do portyku jest w obydwu obiektach zewn\u0119trznie podobna, bez \u017cadne\u00adgo odniesienia do wn\u0119trza. Przy tym frontowa cz\u0119\u015b\u0107 synagogi tak\u017ce i w rzucie przypomina t\u0119 pa\u0142acow\u0105, \u0142\u0105cznie z portykiem wg\u0142\u0119bnym. W po\u0142owie lat siedemdziesi\u0105tych XIX w. Leandro Marconi nie mia\u0142 jeszcze mo\u017cliwo\u015bci wzorowania si\u0119 na wielu nowych synagogach, a ju\u017c na pewno nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 przy projektowaniu pos\u0142u\u017cy\u0107 wzornikami, w kt\u00f3rych zamieszczano konkretne projekty. Takie publikacje pojawi\u0142y si\u0119 kilka czy kilkana\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej. Musia\u0142 zatem sam rozwi\u0105za\u0107 zlecone mu zadanie. Wszystko wskazuje na to, \u017ce architekt obejrza\u0142 synagog\u0119 w Berlinie, otwart\u0105 przy Oranienburgerstrasse w 1866 r., najbardziej znany \u00f3wcze\u015bnie obiekt tego rodzaju, bardzo reklamowa\u00adny w \u201eIzraelicie\u201d, mo\u017ce nawet dzi\u0119ki sponsorom budowy, i tak\u017ce najbli\u017cej po\u0142o\u00ad\u017cony spo\u015br\u00f3d innych wspomnianych w tym\u017ce czasopi\u015bmie (w Hanowerze, Tury\u00adnie, Pary\u017cu). Marconi m\u00f3g\u0142 te\u017c zapozna\u0107 si\u0119 ze znakomit\u0105 publikacj\u0105 z 1867 r., prezentuj\u0105c\u0105 pe\u0142ny projekt synagogi berli\u0144skiej[1.15].<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">Na podobie\u0144stwa synagog na T\u0142omackiem i przy Oranienburgerstrasse zwr\u00f3\u00adci\u0142a uwag\u0119 C.H. Krinsky, koncentruj\u0105c si\u0119 jednak na zbli\u017conym rozwi\u0105zaniu partii wej\u015bciowych obydwu budowli, wynikaj\u0105cym z ich niekorzystnego usytuo\u00adwania i zwi\u0105zanej z tym roli imponuj\u0105cych kopu\u0142. Ju\u017c Krinsky stwierdzi\u0142a, \u017ce ko\u00adpu\u0142y na obydwu tu por\u00f3wnywanych budowlach maj\u0105 wi\u0119cej wsp\u00f3lnego ze zwie\u0144czeniem Opery paryskiej (projektu Charles&#8217;a Garniera, uko\u0144czonej w 1874 r.) ni\u017c z czymkolwiek wschodnim[1.16]. O ile w przypadku budowli berli\u0144\u00adskiej wykorzystanie motyw\u00f3w wschodnich, chocia\u017c po\u015brednio (wz\u00f3r indyjski w interpretacji angielskiej) w og\u00f3le mia\u0142o miejsce, o tyle na T\u0142omackiem Marco\u00adni niemal skopiowa\u0142 kopu\u0142\u0119 parysk\u0105! Jest to chyba jeden z nielicznych w tw\u00f3r\u00adczo\u015bci L. Marconiego przyk\u0142ad \u0142\u0105czenia form r\u00f3\u017cnych stylowo, do\u015b\u0107 sobie wzaje\u00admnie obcych \u2013 jak mu te\u017c wypominano \u2013 ale to akurat mog\u0142o wynika\u0107 z podo\u00adbnie rozumianej funkcji kopu\u0142y, jak w przypadku omawianej synagogi berli\u0144\u00adskiej: chodzi\u0142o o zademonstrowanie obecno\u015bci w krajobrazie miasta.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">Carol Krinsky nie zwr\u00f3ci\u0142a jednak uwagi na niew\u0105tpliwe podobie\u0144stwo roz\u00adwi\u0105za\u0144 wn\u0119trz apsydy w obydwu obiektach, tak\u017ce na ukszta\u0142towanie \u0142uku arka\u00addowego (zwanego w ko\u015bcio\u0142ach t\u0119cz\u0105) pomi\u0119dzy naw\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 a apsyd\u0105, wspartego na dw\u00f3ch kolosalnych kolumnach. Oczywi\u015bcie motywy te s\u0105 przetworzone, poza tym L. Marconi pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 we wn\u0119trzu elementami znanego sobie naj\u00adlepiej stylu klasycznego (w Berlinie zastosowano repertuar maureta\u0144ski), jed\u00adnak pokrewie\u0144stwo jest niew\u0105tpliwe. Zar\u00f3wno Krinsky, jak p\u00f3\u017aniej chyba nieza\u00adle\u017cnie Ma\u0142kowska, zwracaj\u0105 uwag\u0119 na w\u0142osk\u0105 proweniencj\u0119 realizacji L. Marco\u00adniego, jednak w tym wypadku zapewne skorzysta\u0142 on raczej z gotowego nie\u00admieckiego rozwi\u0105zania. O w\u0142oskich inspiracjach mo\u017cna tu m\u00f3wi\u0107 raczej w od\u00adniesieniu do berli\u0144skiego architekta Eduarda Knoblaucha, projektanta synagogi przy Oranienburgerstrasse.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">Je\u015bli podsumujemy wszystkie \u017ar\u00f3d\u0142a inspiracji Leandra Marconiego, mo\u017cemy doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce \u015bwiadcz\u0105 one o warsztacie architekta, nie za\u015b o takiej czy innej ideologii jego zleceniodawc\u00f3w. Warto pami\u0119ta\u0107 o tych \u017ar\u00f3d\u0142ach, zanim zinterpretuje si\u0119 klasycyzm tej budowli jako przejaw tendencji asymilacyjnych w\u015br\u00f3d sponsor\u00f3w synagogi. Warto poza tym zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce L. Marconi bu\u00addowa\u0142 wcze\u015bniej wille miejskie dla warszawskiej plutokracji, tak\u017ce \u017cydowskiej, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rej wywodzili si\u0119 dobrodzieje synagogi, w tym dla Fraenkl\u00f3w (1871) oraz Rau&#8217;\u00f3w (ci ostatni byli powi\u0105zani z Fraenklami przez Laskich), co z kolei mog\u0142o mie\u0107 wp\u0142yw na wyb\u00f3r projektanta poza konkursem.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">Orientalizmy<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000080;\">Swoist\u0105 grup\u0119 tworz\u0105 niezrealizowane projekty Henryka Marconiego dw\u00f3ch synagog: na Dani\u0142owiczowskiej i na Franciszka\u0144skiej oraz projekty konkursowe na synagog\u0119 na T\u0142omackiem Jana Heuricha i Jerzego Voelcka (kt\u00f3re jednak znamy jedynie z opisu czy nawet tylko wzmianek), \u201estylowa\u201d synagoga przy G\u0119\u00adsiej 12 i zapewne synagoga Serdyner\u00f3w przy Twardej 4. Wymienione obiekty charakteryzowa\u0142y si\u0119 mniejszym lub wi\u0119kszym stopniem orientalizacji, zreszt\u0105 o r\u00f3\u017cnej proweniencji poszczeg\u00f3lnych motyw\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">Wszystkie projekty synagog (razem pi\u0119\u0107, a mo\u017ce sze\u015b\u0107, gdyby uda\u0142o si\u0119 dowie\u015b\u0107, i\u017c nale\u017cy do nich r\u00f3wnie\u017c synagoga w P\u0142ocku), wykonane przez Henryka Marconiego w latach 1828\u20131842(?), by\u0142y orientalizuj\u0105ce. \u017baden z nich nie doczeka\u0142 si\u0119 realizacji, Marconi na pewno \u015bwiadomie wybiera\u0142 dla synagog styl r\u00f3\u017cny od stylu obiekt\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych innym funkcjom, a tak\u017ce odr\u00f3\u017cniaj\u0105cy je od s\u0105siaduj\u0105cej zabu\u00addowy. Mo\u017ce zna\u0142 najnowsze tendencje w budownictwie synagog europejskich.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">W latach 1824\u20131828 powsta\u0142y wed\u0142ug projektu Henryka Marconiego maure\u00adta\u0144skie wn\u0119trza w pa\u0142acu Paca na Miodowej oraz w pa\u0142acu w Jab\u0142onnie. Styl ten nie by\u0142 popularny w Warszawie; Jaros\u0142aw Zieli\u0144ski podaje, \u017ce na ul. Dzielnej 18 (nr hip. 2360 c) by\u0142a jedyna w Warszawie kamienica z elewacj\u0105 zdobion\u0105 moty\u00adwami maureta\u0144skimi, ale wzniesiona nie wcze\u015bniej ni\u017c oko\u0142o 1870 roku[1.17]. Mimo to w architekturze Warszawy mo\u017cna by\u0142o znale\u017a\u0107 wi\u0119cej motyw\u00f3w maureta\u0144skich. Dla przyk\u0142adu, kamienice na Marsza\u0142kowskiej 72 i w Alejach Ujazdowskich 22, zapewne obydwie projektu J\u00f3zefa Piusa Dzieka\u0144skiego z lat oko\u0142o 1890\u20131900, zwykle okre\u015blane by\u0142y jako neogotyckie, jednak utrzymane w kolorysty\u00adce maureta\u0144skiej. Mo\u017cemy tylko uzna\u0107, i\u017c to H. Marconi by\u0142 pierwszym, kt\u00f3ry ten styl do Warszawy wprowadza\u0142.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">Dwa niezrealizowane projekty Henryka Marconiego w\u0142\u0105czaj\u0105 si\u0119 w najszer\u00adszy nurt budownictwa synagogalnego, obejmuj\u0105cy najr\u00f3\u017cnorodniejsze wp\u0142ywy orientalne. Te dwa projekty dzieli tylko kilka lat, jednak w tym przypadku ma to du\u017ce znaczenie. Projektuj\u0105c synagog\u0119 na Franciszka\u0144skiej w 1838 r. Marconi pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 repertuarem form orientalnych o proweniencji g\u0142\u00f3wnie tureckiej, skodyfikowanych przez Sebastiana Sierakowskiego i Adama Id\u017akowskiego. Na\u00adtomiast synagoga na Dani\u0142owiczowskiej mia\u0142a by\u0107 naprawd\u0119 integralnie maure\u00adta\u0144ska! Wydaje si\u0119, i\u017c nie mo\u017cna wykluczy\u0107 wp\u0142ywu drezde\u0144skiej realizacji Gott\u00adfrieda Sempera, kt\u00f3ra, co prawda, sta\u0142a si\u0119 szerzej znana dopiero po publikacji w 1847 r., ale przecie\u017c Marconi m\u00f3g\u0142 t\u0119 budowl\u0119 po prostu wcze\u015bniej zwiedzi\u0107 (chocia\u017c wed\u0142ug Jaroszewskiego i Rottermunda, wyje\u017cd\u017ca\u0142 do Niemiec dopiero w latach 1850\u20131851). Nie mo\u017cna jednak tak\u017ce wykluczy\u0107, i\u017c projekt Marconie\u00adgo powsta\u0142 niezale\u017cnie (cho\u0107by z uwagi na pokrewie\u0144stwo z projektem pa\u0142acu w Jab\u0142onnie), natomiast rozwi\u0105zanie rzutu wzorowane by\u0142o na projektach ko\u015b\u00adcio\u0142\u00f3w Karla Schinkla. Mo\u017ce \u017ar\u00f3de\u0142 inspiracji nale\u017ca\u0142oby szuka\u0107 w przyja\u017ani \u0142\u0105cz\u0105cej Marconiego i Friedricha Eisenbauma; ten drugi \u017cywo interesowa\u0142 si\u0119 reform\u0105 judaizmu i nowym podej\u015bciem do organizacji miejsc kultu.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">Empire?<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000080;\">Synagoga na Dani\u0142owiczowskiej zosta\u0142a zbudowana czy te\u017c przebudowana ze starej oficyny w 1849 roku. Oto fragmenty opisu wn\u0119trza: \u201e&#8230;W oficynie tej jako domu modlitwy s\u0105 przywi\u0105zane do gruntu czterdzie\u015bci siedem \u0142awek jesionowych i osiem drewnianych bia\u0142o lakierowanych, nie\u00admniej sze\u015b\u0107dziesi\u0105t dziewi\u0119\u0107 kandelabr\u00f3w drewnianych bia\u0142o lakierowanych do \u015bcian przytwierdzonych po dwa \u015bwieczniki maj\u0105cych, i siedem \u017cyrandoli br\u0105zowych, z kt\u00f3rych dwa po dwadzie\u015bcia cztery, jeden czterdzie\u015bci dwa, jeden sze\u015b\u0107, a trzy po osiem takich\u017ce lichtarzy br\u0105zowych maj\u0105. Wresz\u00adcie w sali wielkiej w \u015brodku [&#8230;] ozdobne wzniesienie drewniane [&#8230;] [na nim] st\u00f3\u0142 bia\u0142y drewniany, na czterech takich\u017ce nogach toczonych, miejscami z\u0142ocony&#8230;\u201d[1.18].<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">S\u0105dz\u0105c z kolorystyki przedstawionej w opisie \u2013 a specjalnie wypunktowano tu biel i z\u0142ocenia (w tym br\u0105z, kt\u00f3ry dawa\u0142 podobny efekt) \u2013 wn\u0119trze utrzyma\u00adno w stylu (zap\u00f3\u017anionego) empire&#8217;u i by\u0142o ono zapewnejednym z niewielu tego rodzaju w Warszawie. Warto tu zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, i\u017c Chana Kubiak szereg kamie\u00adnic na Nalewkach i Franciszka\u0144skiej okre\u015bli\u0142a jako empirowe[1.19] chocia\u017c np. An\u00addrzej Olszewski nie notuje w Warszawie \u017cadnych przejaw\u00f3w tego stylu w anali\u00adzowanym przeze\u0144 okresie 1830\u20131890[1.20].<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">Neoromanizm, bizantynizm<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000080;\">Z jednej tylko wzmianki prasowej dowiadujemy si\u0119, i\u017c projektantem synago\u00adgi No\u017cyk\u00f3w by\u0142 Koz\u0142owski[1.21] \u2013 powtarzamy t\u0119 informacj\u0119 w tej ksi\u0105\u017cce po raz pierwszy po 107 latach \u2013 i bez wi\u0119kszych waha\u0144 mo\u017cemy uzna\u0107, \u017ce by\u0142 to Karol Koz\u0142owski (1847\u20131902), wzi\u0119ty warszawski architekt, tw\u00f3rca wielu kamienic (w wi\u0119kszo\u015bci zburzonych w czasie II wojny \u015bwiatowej lub przebudowanych po wojnie), a przede wszystkim \u2013 gmachu Filharmonii 22 (z kt\u00f3rym dzisiejszy, pr\u00f3cz lokalizacji, nie ma nic wsp\u00f3lnego). Filharmonia, uko\u0144czona w 1901 r., i synagoga No\u017cyk\u00f3w powstawa\u0142y niemal r\u00f3wnocze\u015bnie; obydwie nale\u017ca\u0142y do p\u00f3\u017anych, dojrza\u0142ych dzie\u0142 tego architekta.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">Wraz z ustaleniem nazwiska tw\u00f3rcy przestaj\u0105 by\u0107 zagadk\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a inspiracji stylu synagogi. Jej wystr\u00f3j jest neoroma\u0144ski, z lekkimi akcentami bizantynizu\u00adj\u0105cymi. Warto tu przypomnie\u0107, jak Piotr Paszkiewicz uzasadnia\u0142 styl cerkwi Matki Boskiej Nieustaj\u0105cej Pomocy, wzniesionej w latach 1901\u20131902 (a wi\u0119c w tym samym czasie, co synagoga No\u017cyk\u00f3w) wed\u0142ug projektu J\u00f3zefa Piusa Dzieka\u0144skiego: \u201e&#8230;za rezygnacj\u0105 z w\u00f3wczas obowi\u0105zuj\u0105cego w przypadku budowli cerkiewnych \u00abstylu rosyjskiego\u00bb na rzecz neoroma\u0144sko-bizanty\u0144skie\u00adgo przemawia\u0142 fakt, i\u017c projektantem ca\u0142o\u015bci nie by\u0142 architekt rosyjski, lecz Polak&#8230;\u201d[1.22].<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">Osoba autora projektu synagogi, dotychczas nieznana, by\u0142a przedmiotem rozmaitych spekulacji. Wed\u0142ug C.H. Krinsky, budynek m\u00f3g\u0142 projektowa\u0107 Lew I. Bachman z Moskwy. By\u0142 on pierwszym \u017bydem przyj\u0119tym na studia w peters\u00adburskiej Akademii Sztuk Pi\u0119knych, gdzie zosta\u0142 nast\u0119pnie asystentem profesora Iwana I. Szaposznikowa. W latach 1879\u20131883 zaprojektowali oni wsp\u00f3lnie sy\u00adnagog\u0119 dla Petersburga, wzniesion\u0105 tam\u017ce w 1893 r., o architekturze wzorowa\u00adnej na meczetach. Pono\u0107 jaka\u015b synagoga by\u0142a projektowana dla Warszawy w 1893 r. przez \u017byda pochodz\u0105cego z Moskwy i st\u0105d wynik\u0142o to skojarzenie[1.23]. Mo\u017ce jednak chodzi\u0142o o ca\u0142kiem inny obiekt. Gdyby projektant synagogi No\u017cy\u00adk\u00f3w by\u0142 \u017bydem, cho\u0107by tylko przez dalekie pochodzenie, fakt ten by\u0142by przez \u201eIzraelit\u0119\u201d specjalnie odnotowany.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">W przypadku synagog styl maureta\u0144ski w r\u00f3\u017cnych odmianach uznawany by\u0142 za styl niemal obowi\u0105zuj\u0105cy w Europie, a tak\u017ce \u2013 ju\u017c w\u00f3wczas \u2013 w Stanach Zjednoczonych. Tak wi\u0119c decyzja o zastosowaniu stylistyki neoroma\u0144skiej w synagodze No\u017cyk\u00f3w wydaje si\u0119 wyp\u0142ywa\u0107 raczej z upodoba\u0144 czy wiedzy pro\u00adjektanta. Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, i\u017c w synagogalnym budownictwie francuskim, a zw\u0142aszcza paryskim, motywy bizanty\u0144skie w\u0142a\u015bnie w powi\u0105zaniu z neoroma\u0144\u00adskimi by\u0142y bardziej popularne ni\u017c maureta\u0144skie \u2013 w przeciwie\u0144stwie do kraj\u00f3w niemieckich! \u2013 dlatego uprawnione jest za\u0142o\u017cenie, \u017ce projektant warszawskie\u00adgo obiektu zna\u0142 synagogi przy paryskich ulicach: Buffault (1877), de la Victoire (1874), de Tournelles (1876) zar\u00f3wno z autopsji, jak i z publikacji[1.24]. Jest to tym bardziej prawdopodobne, i\u017c Koz\u0142owski po kr\u00f3tkiej praktyce budowlanej w War\u00adszawie u Juliana Ankiewicza kszta\u0142ci\u0142 si\u0119 dodatkowo w\u0142a\u015bnie w tym czasie we Francji! W Polsce zacz\u0105\u0142 na sta\u0142e dzia\u0142a\u0107 oko\u0142o 1880 roku.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">Synagoga No\u017cyk\u00f3w wzniesiona na planie litery T, z przedsionkiem nieco szerszym od g\u0142\u00f3wnego korpusu, zdaje si\u0119 nawi\u0105zywa\u0107 po\u015brednio do pr\u00f3b rekonstrukcji \u015awi\u0105tyni Jerozolimskiej, opartych na interpretacji opisu biblijnego. Kompozycja fasady z kolei zdaje si\u0119 nawi\u0105zywa\u0107 bezpo\u015brednio do maj\u0105cej ju\u017c w\u00f3wczas liczne na\u015bladownictwa synagogi w Kassel, wzniesionej przez Albrech\u00adta Rosengartena w 1836 r., kt\u00f3rej projekt zosta\u0142 opublikowany w 1840 r. w wiede\u0144skim pi\u015bmie architektonicznym \u201eAllgemeine Bauzeitung\u201d[1.25], co niew\u0105tpliwie przyczyni\u0142o si\u0119 do popularyzacji tego wzorca. Dekoracja fasady synagogi No\u017cy\u00adk\u00f3w, jak i jej wn\u0119trza, opracowana jest bardzo starannie. G\u0142\u00f3wna sala modlitwy jest orientowana, tr\u00f3jnawowa, z galeriami obiegaj\u0105cymi z trzech stron, wsparty\u00admi na alternatywnie rozmieszczonych \u017celiwnych kwadratowych s\u0142upach i typo\u00adwo maureta\u0144skich kolumienkach. Balustrad\u0119 galerii ozdobiono motywami ro\u00adma\u0144skimi.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">Na fasadzie synagogi znalaz\u0142y si\u0119 znakomicie wkomponowane elementy symboliki \u017cydowskiej. Wed\u0142ug Renaty Pi\u0105tkowskiej (kt\u00f3ra o autorstwo projektu podejrzewa\u0142a Juliusza Prechnera lub Leandra Marconiego[1.26]), \u201enie ulega w\u0105tpli\u00adwo\u015bci, \u017ce architekt doskonale orientowa\u0142 si\u0119 w symbolicznej wymowie moty\u00adw\u00f3w u\u017cytych do ozdobienia fasady\u201d[1.27]. O Prechnerze nic nie wiemy; L. Marconi, projektuj\u0105c synagog\u0119 na T\u0142omackiem, czerpa\u0142 inspiracje z odleg\u0142ych tre\u015bciowo \u017ar\u00f3de\u0142. Natomiast Karol Koz\u0142owski od dawna interesowa\u0142 si\u0119 budownictwem sy\u00adnagogalnym, o czym \u015bwiadczy\u0107 mo\u017ce nast\u0119puj\u0105ca wzmianka z 18 czerwca 1872 r.: \u201eW salonie Wystawy Sztuk Pi\u0119knych znajduje si\u0119 plan architektoniczny synagogi, wykonany przez p. Koz\u0142owskiego. Zapewne autor planu nade\u015ble go wraz z anszlagami na konkurs, kt\u00f3ry w tych dniach przez Komitet synagogi og\u0142oszonym b\u0119dzie\u201d. Konkurs na projekt synagogi na T\u0142omackiem (bo o niej tu mowa) zosta\u0142 og\u0142oszony nieca\u0142y miesi\u0105c p\u00f3\u017aniej. Prawdopodobnie Koz\u0142owski\u00ad \u2013 w\u00f3wczas dwudziestopi\u0119cioletni! \u2013 by\u0142 autorem jednej z czterech prac, kt\u00f3re nie znalaz\u0142y uznania w oczach oceniaj\u0105cych i zgodnie z warunkami konkursu zosta\u00ad\u0142y odes\u0142ane autorom[1.28]. Jego nazwisko nigdy przedtem nie by\u0142o tak\u017ce wi\u0105zane z tym konkursem.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">Pisz\u0105c o nasileniu budownictwa cerkiewnego w Warszawie w ostatnim dwu\u00addziestoleciu XIX i na pocz\u0105tku XX w., Piotr Paszkiewicz zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119, i\u017c okres ten charakteryzuje si\u0119 og\u00f3lnie wzmo\u017conym ruchem budowy obiekt\u00f3w sakral\u00adnych, tak\u017ce katolickich, i przypomnia\u0142 osiem budowanych w\u00f3wczas lub przebu\u00addowywanych ko\u015bcio\u0142\u00f3w[1.29]. Wydaje si\u0119, \u017ce dopiero uzupe\u0142nienie tego wykazu o powstaj\u0105ce w\u00f3wczas synagogi pozwoli\u0142oby uzyska\u0107 pe\u0142ny obraz warszaw\u00adskiego budownictwa sakralnego.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080;\">Modernizm<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000080;\">Z zainteresowaniem przeczyta\u0142am w \u201eIzraelicie\u201d z 1913 r. notatk\u0119 nast\u0119pu\u00adj\u0105cej tre\u015bci: \u201e\u017bydzi polscy w Pary\u017cu zwr\u00f3cili si\u0119 do municypalno\u015bci miejscowej z o\u015bwiadczeniem, i\u017c zamierzaj\u0105 wybudowa\u0107 dla siebie synagog\u0119 na 1000 os\u00f3b, wed\u0142ug projektu znanego budowniczego H. Guimardy\u201d[1.30]. Rok p\u00f3\u017aniej przy rue Pavee powsta\u0142a jedna z najciekawszych paryskich synagog. Oto co napisa\u0142 o niej Dominique Jarrasse, znany francuski historyk architektury: \u201eIl y a certes recher\u00adche de monumentalite, mais bien differente de celle que pr\u00f3naient les consistoires du XIXe siecle. C&#8217;est sans doute aussi une des raisons qui fit que cette com\u00ad munaute russo-polonaise traditionaliste se laissa seduire par un projet mo\u00addern-style, unique en France\u201d[1.31].<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Tak\u017ce i w Polsce modernizm nie by\u0142 stylem cz\u0119sto stosowanym w budownic\u00adtwie synagogalnym. Nie wiemy, jaki wystr\u00f3j wn\u0119trza mia\u0142a synagoga w Gmachu Wychowawczym na Jagiello\u0144skiej, wzniesionym w latach 1911\u20131914 przez Henryka Stifelmana. Mo\u017cemy tylko za\u0142o\u017cy\u0107, i\u017c wn\u0119trze to nosi\u0142o cechy przynaj\u00admniej bliskie stylowi zachowanej fasady, dlatego warto si\u0119 przy tym gmachu za\u00ad trzyma\u0107. Trudno jednak w pe\u0142ni si\u0119 zgodzi\u0107 z charakterystyk\u0105 jego architektury zar\u00f3wno w wersji Karola M\u00f3rawskiego, jak i Jaros\u0142awa Zieli\u0144skiego. Pierwszy z wymienionych napisa\u0142: \u201eModernistyczna budowla [&#8230;] prezentuje przetworzo\u00adne formy polskiej architektury renesansowej z reliktami orientu, charaktery\u00ad stycznymi dla budowli \u017cydowskich na ziemiach polskich\u201d[1.32]. Drugi z nich pisze nieco inaczej: \u201eWczesno modernistyczna bry\u0142a budowli dekorowana jest moty\u00adwami z repertuaru sztuki polskiego baroku i renesansu, charakterystycznymi dla architektury synagog na terenach dawnej Rzeczypospolitej oraz ornamenta\u00admi florystycznymi i zoomorficznymi, typowymi dla sztuki \u017cydowskiej\u201d[1.33].<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Ot\u00f3\u017c w licznych szczytach Gmachu Wychowawczego mo\u017cna dostrzec formy renesansu, ale akurat takie nie by\u0142y zbyt cz\u0119sto spotykane na ziemiach polskich w budynkach synagog, lecz raczej w kamienicach czy spichrzach. Tutaj zosta\u0142y zastosowane przez projektanta zapewne w ramach wczesnych poszukiwa\u0144 pol\u00adskiego stylu narodowego (par\u0119 lat p\u00f3\u017aniej Henryk Stifelman przekryje tzw. pol\u00adskim dachem \u0142amanym now\u0105 synagog\u0119 w Ostro\u0142\u0119ce). Na wschodniej elewacji domu modlitwy mamy oto rzeczywi\u015bcie silnie przetworzone elementy ro\u015blinne ze stylizowanymi jeleniami oraz pi\u0119cioramienne \u015bwieczniki flankuj\u0105ce Tablice Dekalogu (obecnie zamurowane lub zdj\u0119te), ale w redakcji modernistycznej, i trudno si\u0119 w nich dopatrzy\u0107 \u201erelikt\u00f3w orientu\u201d. Warto te\u017c zaznaczy\u0107, \u017ce jelenie umieszczane na \u017cydowskich nagrobkach, maj\u0105 tam swoje znaczenie, natomiast tutaj zostawiono im wy\u0142\u0105cznie funkcj\u0119 ozdoby.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Funkcjonalizm neobarokowy? Narodowy ekspresjonizm?<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000080;\">Synagog\u0119 dla Towarzystwa Morija Marcin Weinfeld projektowa\u0142 w okresie, gdy w swej tw\u00f3rczo\u015bci odchodzi\u0142 ju\u017c od historyzuj\u0105cych willi i pa\u0142ac\u00f3w miej\u00adskich, a przed zwrotem ku funkcjonalizmowi, kt\u00f3rego doskona\u0142ym przyk\u0142adem jest biurowiec Prudentialu (1931\u20131933).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Projektowany w 1928 r. budynek synagogi mia\u0142 nowoczesn\u0105 konstrukcj\u0119 i pozbawiony by\u0142 niemal detalu dekoracyjnego. Czytelnym zestawieniem bry\u0142 przypomina\u0142 jedn\u0105 z najciekawszych \u00f3wczesnych realizacji w dziedzinie budow\u00adnictwa sakralnego w Polsce \u2013 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015aw. Rocha, projektu Oskara Sosnowskie\u00adgo z 1927 r., wzniesiony w Bia\u0142ymstoku. Adam Mi\u0142ob\u0119dzki zaliczy\u0142 t\u0119 ostatni\u0105 budowl\u0119 do dzie\u0142 narodowego ekspresjonizmu[1.34]. Wydaje si\u0119, \u017ce projekt Weinfel\u00adda nale\u017cy do tego samego nurtu, tyle \u017ce obiekt mia\u0142 s\u0142u\u017cy\u0107 innej religii. O\u015bmio\u00adboczne niskie wie\u017ce klatek schodowych flankuj\u0105ce podcienia przywodz\u0105 na my\u015bl wyobra\u017cenia \u015awi\u0105tyni Jerozolimskiej z jej kolumnami Jachin i Boaz, kt\u00f3\u00adrym aluzyjnie nadawano przecie\u017c najrozmaitsz\u0105 posta\u0107 (cho\u0107 trudno nie zauwa\u00ad\u017cy\u0107, \u017ce niemal w tym samym czasie Weinfeld zaprojektowa\u0142 will\u0119 Neumana z o\u015bmiobocznym ryzalitem[1.35]). \u015acis\u0142a symetria nadawa\u0142a budynkowi synagogi charakter monumentalny.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Architekt tak oto opisa\u0142 sw\u00f3j projekt: \u201eProgram wymaga oko\u0142o 800 miejsc dla m\u0119\u017cczyzn i oko\u0142o 400 na galerji dla kobiet, poza tym wymagana jest ma\u0142a syna\u00adgoga w wysokiem podziemiu oraz pomieszczenia gospodarcze. Dzia\u0142ka jest zwyk\u0142ym g\u0142\u0119bokim placem warszawskim, otoczonym z trzech stron szczytami kamienic czynszowych. Wobec wymaganej orjentacji wschodniej i celem zapew\u00adnienia wn\u0119trzu \u015bwiat\u0142a, synagoga usytuowana zosta\u0142a w poprzek parceli, z wej\u00ad\u015bciem na boku po szerokich schodach w podcieniu, przy odpowiedniem cofni\u0119\u00adciu gmachu od ulicy, od kt\u00f3rej dziedziniec przedsynagogalny zosta\u0142by odgro\u00addzony. Gmach projektowany jest w konstrukcji muro-\u017celbetowej, z zewn\u0105trz oblicowany ma by\u0107 piaskowcem. Filary we wn\u0119trzu ob\u0142o\u017cone marmurem lub granitem ciemnym[1.36].<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">W uk\u0142adzie przestrzennym projekt nawi\u0105zuje zar\u00f3wno do typu kamienicy warszawskiej na planie w kszta\u0142cie litery \u201eU\u201d (przyk\u0142ady mo\u017cna jeszcze spotka\u0107 w Alejach Jerozolimskich i na Mokotowskiej), jak i do wielu pa\u0142ac\u00f3w przyulicznych, poprzedzonych dziedzi\u0144cem, tak\u017ce w Warszawie cz\u0119sto stosowanych. Po\u00admys\u0142 przej\u015bcia sklepionym \u201etunelem\u201d pod synagog\u0105 na drugi dziedziniec by\u0142 wtedy nowatorski zar\u00f3wno od strony konstrukcyjnej, jak i z punktu widzenia bezkolizyjnej organizacji ruchu, ale przede wszystkim zupe\u0142nie unikalny w po\u00adwi\u0105zaniu z synagog\u0105, kt\u00f3ra mog\u0142a zosta\u0107 wpasowana w dziedziniec posesji na takiej samej zasadzie jak poprzeczne oficyny mieszkalne na s\u0105siednich dzia\u0142\u00adkach. Gdyby ta budowla powsta\u0142a, nale\u017ca\u0142aby niew\u0105tpliwie do najciekawszych realizacji w swoim gatunku, w tamtym czasie, i tak\u017ce w Warszawie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Neobarok?<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000080;\">Budynek synagogi na Woli zaprojektowany w 1924 r. przez Ka\u00adzimierza Gadomskiego uj\u0119ty zosta\u0142 w formy barokowe. Wydaje si\u0119, i\u017c mamy tu do czynienia z nawi\u0105zaniem do baroku saskiego, z typowym dachem mansardowym oraz \u201epa\u0142acow\u0105\u201d artykulacj\u0105 elewacji. Trudno okre\u015bli\u0107, co sk\u0142oni\u0142o archi\u00adtekta do wyboru tego w\u0142a\u015bnie kostiumu. O popularno\u015bci neobaroku a\u017c do ko\u0144ca lat trzydziestych XX w. pisa\u0142 Tadeusz S. Jaroszewski, wspominaj\u0105c m.in., \u017ce \u201ena\u00adwi\u0105zywano zar\u00f3wno do baroku wczesnego, wazowskiego, jak i p\u00f3\u017anego, przy\u00adpadaj\u0105cego na okres panowania obu Wettyn\u00f3w\u201d[1.37]. O ile ten pierwszy uznany zo\u00adsta\u0142 na pewno za barok rodzimy, o tyle ten drugi traktowano zapewne jako obcy. Mo\u017ce wed\u0142ug Gadomskiego synagog\u0119 nale\u017ca\u0142o wybudowa\u0107 w stylu, kt\u00f3ry wy\u00adr\u00f3\u017cnia\u0142by j\u0105 z s\u0105siedniej zabudowy \u2013 taka zasada funkcjonowa\u0142a na pocz\u0105tku drugiej po\u0142owy XIX stulecia, czego wyrazem by\u0142o rozpowszechnienie si\u0119 wszel\u00adkich orientalizm\u00f3w. Nie wiemy jednak, jak zabudowa tego obszaru uprzednio wygl\u0105da\u0142a.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Gadomski jako architekt, kt\u00f3ry zaczyna\u0142 swoj\u0105 praktyk\u0119 w latach siedem\u00addziesi\u0105tych XIX w., by\u0142 oczywi\u015bcie obeznany ze wszystkimi stylami historyczny\u00admi. Niestety, wi\u0119kszo\u015b\u0107 wybudowanych przez niego kamienic nie istnieje, brak te\u017c ich dokumentacji, brak wi\u0119c mo\u017cliwo\u015bci por\u00f3wnania.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Wn\u0119trza ma\u0142ych dom\u00f3w modlitwy<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000080;\">Znamy te wn\u0119trza w wi\u0119kszo\u015bci ze zdj\u0119\u0107 wykonanych w 1940 roku. Oczywi\u015bcie, woleliby\u015bmy wiedzie\u0107, jak wygl\u0105da\u0142y w normalnych czasach. Wydaje si\u0119, \u017ce przewa\u017cnie mie\u015bci\u0142y si\u0119 w mieszkaniach lub pokojach adaptowanych. Nie odnaleziono dotychczas materia\u0142u, kt\u00f3ry wskazywa\u0142by, i\u017c jaki\u015b lokal w nowo wzno\u00adszonym domu m\u00f3g\u0142 by\u0107 z g\u00f3ry przeznaczony na b\u00f3\u017cnic\u0119. Zapewne przy adapta\u00adcji mieszka\u0144 przestrzegano zachowania mechicy, czyli podzia\u0142u na sale m\u0119skie i kobiece, kt\u00f3re jednak prawdopodobnie znajdowa\u0142y si\u0119 w takich lokalach na tym samym poziomie, rozdzielone \u015bcian\u0105 (ewentualnie z oknem lub oknami) lub nawet tylko parawanem czy rozwieszon\u0105 tkanin\u0105. Do nielicznych wyj\u0105tk\u00f3w nale\u017ca\u0142o zapewne wn\u0119trze domu modlitwy przy G\u0119siej 27 (nr hip. 2299), z wbudowan\u0105 nadwieszon\u0105 galeri\u0105 dla kobiet, mo\u017ce z wykorzystaniem podda\u00adsza. Konstrukcja galerii i jej balustrady by\u0142a tam drewniana, a wi\u0119c stosunkowo lekka, niemniej stopie\u0144 przekszta\u0142cenia wn\u0119trza na dwupoziomowe by\u0142 najpraw\u00addopodobniej wyj\u0105tkowy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">W kilku przypadkach wn\u0119trza mia\u0142y takie wyposa\u017cenie, i\u017c nie sprawia\u0142y wra\u00ad\u017cenia jakich\u015b \u201ezau\u0142kowych\u201d b\u00f3\u017cnic. W niekt\u00f3rych salach \u015bciany wyko\u0144czone by\u00ad\u0142y boazeri\u0105 lub dekorowane malowanymi p\u0142ycinami; fasety czy sufity zdobiono wizerunkami miejsc \u015bwi\u0119tych, instrument\u00f3w muzycznych lub znak\u00f3w zodiaku; umieszczano cytaty np. z Psalm\u00f3w. Na \u015bcianach wisia\u0142y teksty modlitw oprawne w ramy. Z sufit\u00f3w zwiesza\u0142y si\u0119 wielo\u015bwiecowe \u017cyrandole i specjalne lampy ner tamid. Znajdujemy tam specjalne oprawy arki, tralkowe balustrady bimy, ozdob\u00adne pulpity zwane amud, tablice sziwiti.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Najcz\u0119\u015bciej w niewielkich salach modlitwy (na Nalewkach 19, 27, 33, 37, 41, na Nowolipkach 27, na Ptasiej 4) zwoje Tory przechowywano w specjalnie przys\u00adtosowanych i zdobionych szafach. By\u0142y to rzeczywi\u015bcie aronot ha-kodesz, w pierwotnym znaczeniu tego s\u0142owa. Szafy mia\u0142y r\u00f3\u017cnego rodzaju flankuj\u0105ce kolumienki na naro\u017cnikach, wysuni\u0119te gzymsy, dodatkowe snycerskie ornamen\u00adty ro\u015blinne nak\u0142adane na wype\u0142nienia p\u0142ycin; miewa\u0142y te\u017c nastawy z wyobra\u017ce\u00adniem Tablic Dekalogu zwie\u0144czonych koron\u0105, a flankowanych przez lwy lub gryfy. Tak wygl\u0105da\u0142y aronot ha-kodesz we wspomnianej b\u00f3\u017cnicy przy Franciszka\u0144skiej 25 i zapewne na Lesznie 66 (jedynych, jak dotychczas, kt\u00f3rych fotografie, cho\u0107by tylko fragment\u00f3w wn\u0119trz, znamy sprzed wojny). Podobnie te\u017c zosta\u0142y zaaran\u017co\u00adwane w obydwu b\u00f3\u017cnicach wi\u0119ziennych, na Dzielnej i na D\u0142ugiej, z tym \u017ce w tej ostatniej do aron ha-kodesz dodano jeszcze dekoracj\u0119 malarsk\u0105. Nale\u017cy s\u0105dzi\u0107, i\u017c takie szafy musia\u0142y by\u0107 specjalnie zamawiane i zapewne istnia\u0142y warsztaty specjalizuj\u0105ce si\u0119 w wytwarzaniu tego rodzaju mebli[1.38].<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Ornamentyka tych wszystkich szaf wskazuje, \u017ce zosta\u0142y one wykonane nie wcze\u015bniej ni\u017c w drugiej po\u0142owie XIX w. By\u0107 mo\u017ce wtedy takie rozwi\u0105zanie przyj\u0119\u0142o si\u0119 powszechnie. Wydaje si\u0119 jednak, i\u017c w warszawskich domach mod\u00adlitwy bywa\u0142y te\u017c aronot ha-kodesz podobne do tych, jakie znamy z b\u00f3\u017cnic pro\u00adwincjonalnych. Na ten \u015blad naprowadza nas informacja o rze\u017abiarzu-samouku nazwiskiem Weiholtz, mieszkaj\u0105cym na Solcu w pierwszej po\u0142owie XIX w.: \u201eJego dzie\u0142em rze\u017abiarskim by\u0142 o\u0142tarz w formie Arki Przymierza umieszczony w syna\u00adgodze na Solcu, zniszczony w po\u017carze 1868 roku\u201d[1.39].<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">S\u0105dzi\u0107 mo\u017cna, i\u017c cudem ocala\u0142y, przechowywany w zbiorach \u017bydowskiego In\u00adstytutu Historycznego, g\u00f3rny fragment oprawy arki pochodzi\u0142 z kt\u00f3rej\u015b z synagog warszawskich. Ze wzgl\u0119du na podobie\u0144stwo tej oprawy do paru obiekt\u00f3w znanych tylko z fotografii, ten niewielki frag\u00adment pozwala snu\u0107 przypusz\u00adczenia: mo\u017ce dzie\u0142o to zosta\u0142o wykonane przez Jonasza, syna Samuela Zanwela, we wsp\u00f3\u0142pra\u00adcy z innymi rzemie\u015blnikami albo przez kt\u00f3rego\u015b z tych rzemie\u015b\u00adlnik\u00f3w, oko\u0142o 1825 r.? \u00d3w Jonasz, snycerz, wykona\u0142 opraw\u0119 aron ha-kodesz dla b\u00f3\u017cnicy w Staszo\u00adwie[1.40]. Cz\u0119\u015b\u0107 g\u00f3rna oprawy sta\u00adszowskiej by\u0142a bardziej rozbudowana, pi\u0119cioosiowa, podczas gdy zachowany fragment oprawy warszawskiej jest tr\u00f3josiowy; na\u00adtomiast motyw ozdobnych drzwi\u00adczek \u2013 przedzielonych i flanko\u00adwanych kolumienkami, z umie\u00adszczonym nad nimi pasmem ost\u00adro\u0142ukowo zwie\u0144czonych okie\u00adnek \u2013 jest tak charakterystycz\u00adny, i\u017c nawet je\u017celi uk\u0142ad nie jest powt\u00f3rzony dok\u0142adnie, to jed\u00adnak wskazuje na tego samego autora lub jego kr\u0105g. Je\u015bli wi\u0119c ta oprawa pochodzi z kt\u00f3rej\u015b z b\u00f3\u017cnic warszaw\u00adskich, to z takiej, kt\u00f3ra istnia\u0142a ju\u017c oko\u0142o 1825 r. i dotrwa\u0142a do II wojny \u015bwiato\u00adwej. Istnieje kilka typ\u00f3w, w tym kilku na Franciszka\u0144skiej, na Krochmalnej, na Rybakach \u2013 i tak\u017ce na Solcu.<\/span><\/p>\n<hr style=\"height: 15px; background: #d0e6fa; width: 100%;\">\n<div class=\"content-alignment\" id=\"content\">\n<div class=\"yt-uix-button-panel\" id=\"watch-description\">\n<div id=\"watch-description-text\" style=\"text-align: center;\">\n<p><em>Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion&#8217;68,<\/em><em><br \/>\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion&#8217;68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.<br \/>\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:<br \/>\n<\/em><span style=\"color: #000080;\"><strong><em><a style=\"color: #000080;\" href=\"mailto:webmaster@reunion68.com\"><span style=\"text-decoration: underline;\">webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<hr style=\"width: 100%;\">\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bergman, Eleonora: Architektura synagog warszawskich Bergman, Eleonora Nie jest moim zamiarem dokonywanie jakiejkolwiek syntezy, brakuje bo\u00adwiem dostatecznych materia\u0142\u00f3w. Je\u017celi nawet kilkadziesi\u0105t spo\u015br\u00f3d kilkuset warszawskich synagog\/dom\u00f3w modlitwy znamy nie tylko z adresu \u2013 to du\u017co mniej wiemy o ich wygl\u0105dzie. Jest paradoksem, \u017ce wzgl\u0119dnie najobfitsza doku\u00admentacja architektoniczna zachowa\u0142a si\u0119 dla obiekt\u00f3w niezrealizowanych, w\u0142\u0105czaj\u0105c w to projekty [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75370"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=75370"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75370\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":75522,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75370\/revisions\/75522"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=75370"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=75370"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=75370"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}