{"id":75667,"date":"2020-01-18T17:09:01","date_gmt":"2020-01-18T15:09:01","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=75667"},"modified":"2020-01-16T11:35:04","modified_gmt":"2020-01-16T09:35:04","slug":"18-09-39","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=75667","title":{"rendered":"\u017bydowskie poetki, polskie \u017byd\u00f3wki."},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>\u017bydowskie poetki, polskie \u017byd\u00f3wki. To\u017csamo\u015b\u0107 do czytania. O antologii poetek jidysz \u201eMoja dzika koza\u201d, Ginczance i \u201eTa\u0144cu demon\u00f3w\u201d Ester Singer Kreitman<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Sylwia Chutnik<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Pisz\u0119 dzi\u015b o kobietach, o \u017cydowskich tw\u00f3rczyniach i o j\u0119zyku jidysz. Pisz\u0119 dzi\u015b o naszym literackim dziedzictwie, kt\u00f3rego nie znamy i o kt\u00f3re nie dbamy. Podobnie jest z wi\u0119kszo\u015bci\u0105 autorek, kt\u00f3rych tw\u00f3rczo\u015b\u0107 zawarta zosta\u0142a w zbiorze \u201eMoje dzikie kozy\u201d. I dlatego antologia poetek jidysz jest tak wa\u017cna.<\/strong><\/p>\n

<\/p>\n

Trwa festiwal popularno\u015bci Zuzanny Ginczanki. Niemal w tym samym czasie ukaza\u0142a si\u0119 ksi\u0105\u017cka Jaros\u0142awa Miko\u0142ajewskiego o podr\u00f3\u017cach po nieznanych l\u0105dach jej tw\u00f3rczo\u015bci, antologia wierszy pod redakcj\u0105 Izoldy Kiec oraz tom pokonferencyjny wydany przez Muzeum Literatury. Z kolei Muzeum Historii \u017byd\u00f3w Polskich Polin wykorzysta\u0142o sylwetk\u0119 poetki w swojej kampanii \u201eMasz to po mnie\u201d, gdzie wskazywano na wsp\u00f3lne losy polsko-\u017cydowskie. O Ginczance napisano: \u201e\u017byd\u00f3wka, Polka, warszawianka, feministka, poetka\u201d. Odwa\u017cnie, podoba mi si\u0119.<\/span><\/p>\n

<\/p>\n

<\/p>\n

Bo przecie\u017c \u201ekwestie to\u017csamo\u015bciowe\u201d s\u0105 zawsze problematyczne. Po pierwsze dlatego, \u017ce jest to sprawa zmienna i p\u0142ynna. Raz czujemy si\u0119 kobiet\u0105, a raz facetem, czasem my\u015blimy o sobie jako o matce, a czasem zwyci\u0119\u017ca w nas rockowa piosenkarka. W kwestii pisania w jidysz i bycia polsk\u0105 \u017byd\u00f3wk\u0105, \u017byd\u00f3wk\u0105 polskiego pochodzenia, \u017byd\u00f3wk\u0105 mieszkaj\u0105c\u0105 w Polsce (i tak dalej) to ju\u017c w og\u00f3le trudna sprawa. Nawet pisanie wielk\u0105 lub ma\u0142\u0105 liter\u0105 oraz kolejno\u015b\u0107 wymieniania narodowo\u015bci b\u0105d\u017a jej zupe\u0142ne pomijanie to sprawa wa\u017cna i ciekawa pod wieloma wzgl\u0119dami. Najch\u0119tniej zapyta\u0142abym wi\u0119c samej Ginczanki, jak o sobie my\u015bli i kim jest. Niestety, nie \u017cyje. Przyjmijmy wi\u0119c, \u017ce pisz\u0119 dzi\u015b o kobietach, o \u017cydowskich tw\u00f3rczyniach i o j\u0119zyku jidysz. Pisz\u0119 dzi\u015b o naszym literackim dziedzictwie, kt\u00f3rego nie znamy i o kt\u00f3re nie dbamy. Podobnie jest z wi\u0119kszo\u015bci\u0105 autorek, kt\u00f3rych tw\u00f3rczo\u015b\u0107 zawarta zosta\u0142a w zbiorze \u201eMoje dzikie kozy\u201d: wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich znana by\u0142a dotychczas w do\u015b\u0107 w\u0105skich kr\u0119gach badaczek i badaczy. I dlatego antologia poetek jidysz (zwana pieszczotliwie przez niekt\u00f3rych \u201edzik\u0105 koz\u0105\u201d) jest tak wa\u017cna. Opas\u0142e tomiszcze trudne jest do podsumowania. Redaktorki r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 autorek i ich utwor\u00f3w pr\u00f3buj\u0105 okie\u0142zna\u0107, umieszczaj\u0105c wiersze w rozdzia\u0142ach tematycznych. Mamy wi\u0119c tradycje i Tor\u0119, modlitwy i mi\u0142o\u015b\u0107, szaf\u0119 i lustra. Dzieci, dom, podr\u00f3\u017ce. Ca\u0142y wachlarz spo\u0142ecznych i osobistych do\u015bwiadcze\u0144. Mo\u017cemy roz\u0142o\u017cy\u0107 go jako wspania\u0142\u0105 poezj\u0119 i dozowa\u0107 sobie po trochu. Mo\u017cemy r\u00f3wnie\u017c spojrze\u0107 na teksty jako antologi\u0119 \u201esamo\u015bwiadom\u0105\u201d, gdzie \u201ekr\u00f3lowe s\u0142\u00f3w\u201d opowiadaj\u0105 nie tylko o sobie, ale i pokazuj\u0105 zmagania z tekstem.<\/span><\/p>\n

Do tego drugiego odczytania niezb\u0119dny jest wst\u0119p autorstwa Karoliny Szymaniak, z kt\u00f3rego pochodz\u0105 cytowane okre\u015blenia. Znajdziemy w nim herstori\u0119 t\u0142umacze\u0144 i podr\u00f3\u017cy w g\u0142\u0105b tekst\u00f3w, a tak\u017ce samych autorek. Jest r\u00f3wnie\u017c trzeci trop: to ch\u00f3r kobiet, kt\u00f3re \u2013 opr\u00f3cz tego, \u017ce \u0142\u0105czy je pos\u0142ugiwanie si\u0119 tym samym j\u0119zykiem i podobne pochodzenie \u2013 r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 w\u0142a\u015bciwie wszystkim. S\u0105 jak solistki, kt\u00f3re dorwa\u0142y si\u0119 do mikrofonu i \u015bpiewaj\u0105 wielog\u0142osem. A jednak antologia stanowi sp\u00f3jn\u0105 pie\u015b\u0144. Tytu\u0142owe dzikie kozy (to tytu\u0142 wiersza Rukhl Fishman) s\u0105 niepokorne. \u201eBrykaj\u0105, fikaj\u0105\u201d i trudno jest za nimi nad\u0105\u017cy\u0107. Jednak czasem daj\u0105 si\u0119 \u201echwyci\u0107 za br\u00f3dk\u0119\u201d. Na chwil\u0119. Ale jest to cudowne, sensualne doznanie.<\/span><\/p>\n

Jeszcze inne uczucia wzbudza na przyk\u0142ad kategoria \u201eMi\u0119dzy kobietami\u201d, gdzie poetki skupiaj\u0105 si\u0119 na zwi\u0105zkach mi\u0119dzy c\u00f3rk\u0105 a matk\u0105, siostrze\u0144stwem czy szacunkiem wobec starszyzny. Mieszanka czu\u0142o\u015bci, respektu i t\u0119sknoty przywo\u0142uje nie tylko obrazy straty i strachu z czas\u00f3w Zag\u0142ady, ale jest te\u017c uniwersaln\u0105 pie\u015bni\u0105 o matrylinearno\u015bci i kontynuacji pokoleniowej.<\/span><\/p>\n

Z kolei cykl \u201ePisz\u0105c\u201d zainteresowa\u0142 mnie jako pisark\u0119 w szczeg\u00f3lno\u015bci. Ju\u017c otwieraj\u0105cy wiersz Rukhl Fishman dzia\u0142a na wyobra\u017ani\u0119: \u201eJak s\u0142o\u0144ce na rozpalonym karku \/ jak pioruny po deszczu \/ ostre i czyste \/ nieuniknione \u2013 \/ nadci\u0105gaj\u0105 wiersze\u201d. Ech, gdyby tak do mnie nadci\u0105ga\u0142y teksty jak pioruny po deszczu\u2026Wi\u0119cej jest jednak ciekawych por\u00f3wna\u0144 w tej cz\u0119\u015bci antologii. Na przyk\u0142ad u Rywki Basman Ben-Chaim wiersz mo\u017cna po\u0142kn\u0105\u0107 niczym \u201es\u0142odko-gorzk\u0105 s\u0142oneczn\u0105 pomara\u0144cz\u0119\u201d, a u Ester Szumiaczer jest \u201ejasny jak \u015bnieg\u201d, a w jego ciele tkwi \u201eksi\u0119\u017cyca kwiat\u201d. Z poezj\u0105 si\u0119 rozmawia, prosi si\u0119 j\u0105, b\u0142aga, oczekuje czego\u015b od niej. S\u0142owo za\u015b mo\u017ce by\u0107 \u201ejab\u0142kiem, \u015bliwk\u0105 i snem\u201d (znowu u Ben-Chaim). Mo\u017ce mie\u0107 te\u017c znaczenie niemal polityczne, jak w prowokuj\u0105cym wierszu Ireny Klepfisz, kt\u00f3ra stara si\u0119 odpowiedzie\u0107 na \u201edzisiejsze postawy wobec jidysz\u201d. Czemu ma si\u0119 pami\u0119ta\u0107 ten j\u0119zyk, m\u00f3wi\u0107 w nim i go u\u017cywa\u0107. W podtek\u015bcie: czemu poetki maj\u0105 si\u0119 nim zajmowa\u0107 i kto w og\u00f3le o to pyta? Bowiem \u201em\u00f3wi\u0107 ca\u0142e \u017cycie jakim\u015b j\u0119zykiem to rzecz nieb\u0142aha\u201d, jak pisze Rachela Bojmwo\u0142. W kontek\u015bcie ca\u0142ej antologii to kwestia podstawowa.<\/span><\/p>\n

<\/p>\n

Do wyliczanki odkrywanych ostatnio tw\u00f3rczy\u0144 dorzuc\u0119 jeszcze Ester Singer Kreitman i jej powie\u015b\u0107 \u201eTaniec demon\u00f3w\u201d. Podobnie jak \u201eMoja dzika koza\u201d zosta\u0142a wydana przez niewielk\u0105 oficyn\u0119, wi\u0119c tym bardziej nale\u017cy jej si\u0119 wsparcie. Ksi\u0105\u017cka jest perfekcyjnie przygotowana pod wzgl\u0119dem edytorskim. Zreszt\u0105 dla obu z tych tytu\u0142\u00f3w kwestia t\u0142umaczenia to sprawa tak samo wa\u017cna, jak g\u0142\u00f3wny temat. A tym g\u0142\u00f3wnym tematem jest odzyskanie pisarek i poetek tworz\u0105cych w jidysz. Jest to gest, za kt\u00f3ry osobi\u015bcie chcia\u0142abym podzi\u0119kowa\u0107.<\/span><\/p>\n

W przedmowie autorstwa Natalii Moskal do \u201eTa\u0144ca demon\u00f3w\u201d opisana jest historia samego t\u0142umaczenia ksi\u0105\u017cki i problem\u00f3w z powt\u00f3rnym wydaniem powie\u015bci (pierwotnie ukaza\u0142a si\u0119 w 1936 roku). Ale nie chcia\u0142abym, aby \u201eTaniec\u2026\u201d by\u0142 odbierany tylko jako ciekawostka translatorska czy \u201epowie\u015b\u0107 siostry Znanych Pisarzy\u201d (Isaaca Bashevisa Singera, laureata Nagrody Nobla, i Israela Jehoszui). G\u0142\u00f3wna bohaterka, Dwojrele, to troch\u0119 alter ego Ester. Niezrozumiana od najm\u0142odszych lat i traktowana przez ortodoksyjnie religijn\u0105 rodzin\u0119 (a zw\u0142aszcza jej m\u0119sk\u0105 cz\u0119\u015b\u0107) jako zbyt wygadana. Taka, kt\u00f3ra ci\u0105gle s\u0142yszy, \u017ce nie zostanie nikim, co najwy\u017cej matk\u0105 i gospodyni\u0105 domow\u0105. I taka, w kt\u00f3rej buzuje krew i kt\u00f3ra chce przebi\u0107 si\u0119 ze swoj\u0105 wra\u017cliwo\u015bci\u0105 ponad patriarchalny sufit. Chocia\u017c akcja powie\u015bci toczy si\u0119 przed wojn\u0105, to wiele ze scen mog\u0142oby mie\u0107 miejsce i dzi\u015b. Kreitman uwa\u017cana jest przez krytyk\u00f3w i krytyczki literackie za jedn\u0105 z pierwszych feministycznych autorek \u017cydowskich. Do historii przesz\u0142a jednak przede wszystkim jako autorka epistolografii i poezji. Teraz mo\u017cemy wreszcie pozna\u0107 j\u0105 jako prozatork\u0119.<\/span><\/p>\n

Wiele jest smaczk\u00f3w w \u201eTa\u0144cu demon\u00f3w\u201d. To g\u0142\u00f3wnie odzywki facet\u00f3w w stron\u0119 Dwojrele: \u017ce przestanie cierpie\u0107 na b\u00f3l serca, jak wyjdzie za m\u0105\u017c, bo wtedy \u201enerwy oka\u017c\u0105 si\u0119 luksusem\u201d. \u017be jest dziwaczk\u0105, uzurpatork\u0105, niewdzi\u0119cznic\u0105 i wariatk\u0105. Wszystkie te dyscyplinuj\u0105ce komentarze nie przeszkadzaj\u0105 jej jednak w pr\u00f3bach przetrwania w otaczaj\u0105cym j\u0105 \u015bwiecie. Jako pisarka musi oszale\u0107 \u2013 albo tak siebie kreowa\u0107, aby znale\u017a\u0107 dla siebie margines do \u017cycia i edukacji.<\/span><\/p>\n

Bez znajomo\u015bci tych tekst\u00f3w b\u0119dziemy ubo\u017csze i ubo\u017csi o wiedz\u0119 na temat jidyszowej cz\u0119\u015bci naszej kultury. Dlatego te\u017c postuluj\u0119 czytanie kontekstowe, gdzie nasze lektury b\u0119d\u0105 mog\u0142y zrobi\u0107 znaczeniowe p\u0119telki do innych ksi\u0105\u017cek lub dzie\u0142 kultury. W ten spos\u00f3b, po pierwsze, znajdziemy sw\u00f3j w\u0142asny trop w zalewie tysi\u0105ca ksi\u0105\u017cek wychodz\u0105cych na polskim rynku, a po drugie, zobaczymy pewne zjawiska czy sensy w odpowiedniej scenerii.<\/span><\/p>\n

Czytajmy wi\u0119c:<\/span><\/p>\n

\u2014 \u201eMoja dzika koza. Antologia poetek jidysz\u201d, wyb\u00f3r i opracowanie Karolina Szymaniak, Joanna Lisek, Bella Szwarcman-Czarnota, prze\u0142o\u017cone przez dziewi\u0119tna\u015bcie kobiet, Wydawnictwo Austeria, Krak\u00f3w\u2013Budapeszt\u2013Syrakuzy 2019.<\/span><\/p>\n

\u2014 Ester Singer Kreitman, \u201eTaniec demon\u00f3w\u201d, prze\u0142. Andrzej Pawelec, Fame Art Books & Music, Lublin 2019.<\/span><\/p>\n

\u2014 Jaros\u0142aw Miko\u0142ajewski, \u201eCie\u0144 w cie\u0144. Za cieniem Zuzanny Ginczanki\u201d, Dowody na istnienie, Warszawa 2019.<\/span><\/p>\n

\u2014 \u201eZuzanna Ginczanka. Poezje zebrane 1931\u20131944\u201d, pod redakcj\u0105 Izoldy Kiec, wyd. Marginesy, Warszawa 2019.<\/span><\/p>\n

\u2014 \u201eSwojsko\u015b\u0107. Obco\u015b\u0107. R\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107. Wok\u00f3\u0142 Zuzanny Ginczanki. Tom pokonferencyjny Muzeum Literatury\u201d pod redakcj\u0105 Agaty Araszkiewicz, Bo\u017ceny Keff, Joanny Pogorzelskiej, Warszawa 2019.<\/span><\/p>\n

\n

Sylwia Chutnik<\/strong> – pisarka, publicystka, dzia\u0142aczka spo\u0142eczna i promotorka czytelnictwa. Doktor nauk humanistycznych. Autorka m.in. powie\u015bci \u201eKieszonkowy Atlas Kobiet\u201d [Ha!Art, 2008], \u201eDzidzia\u201d [\u015awiat Ksi\u0105\u017cki, 2009], ,,Cwaniary\u201d [\u015awiat Ksi\u0105\u017cki, 2012], \u201eJolanta\u201d [Znak, 2015], \u201eSmutek cinkciarza\u201d [Od Deski do Deski, 2016] oraz ksi\u0105\u017cki historycznej \u201eWarszawa Kobiet\u201d [Biblioteka Polityki, 2011]. Cz\u0142onkini Zwi\u0105zku Literat\u00f3w Polskich i Stowarzyszenia Unia Literacka. Felietonistka ,,Polityki\u201d, \u201eWysokich Obcas\u00f3w\u201d, ,,Gazety Sto\u0142ecznej\u201d i wielu portali internetowych. Wsp\u00f3\u0142prowadzi\u0142a programy literackie \u201eCappuccino z ksi\u0105\u017ck\u0105\u201d i \u201eZapomniani \u2013 odzyskani\u201d w TVP Kultura oraz \u201eBar\u0142\u00f3g literacki\u201d.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u017bydowskie poetki, polskie \u017byd\u00f3wki. To\u017csamo\u015b\u0107 do czytania. O antologii poetek jidysz \u201eMoja dzika koza\u201d, Ginczance i \u201eTa\u0144cu demon\u00f3w\u201d Ester Singer Kreitman Sylwia Chutnik Pisz\u0119 dzi\u015b o kobietach, o \u017cydowskich tw\u00f3rczyniach i o j\u0119zyku jidysz. Pisz\u0119 dzi\u015b o naszym literackim dziedzictwie, kt\u00f3rego nie znamy i o kt\u00f3re nie dbamy. Podobnie jest z wi\u0119kszo\u015bci\u0105 autorek, kt\u00f3rych tw\u00f3rczo\u015b\u0107 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75667"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=75667"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75667\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":75676,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75667\/revisions\/75676"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=75667"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=75667"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=75667"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}