{"id":76002,"date":"2020-02-06T17:09:22","date_gmt":"2020-02-06T15:09:22","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=76002"},"modified":"2020-02-02T10:24:24","modified_gmt":"2020-02-02T08:24:24","slug":"06-09-41","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=76002","title":{"rendered":"“Je\u017celi Zach\u00f3d nam nie pomo\u017ce, \u017bydzi zostan\u0105 spaleni jak zu\u017cyta sk\u00f3rka cytryny”"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>M\u00f3j ojciec us\u0142ysza\u0142 w Berlinie: “Je\u017celi Zach\u00f3d nam nie pomo\u017ce, \u017bydzi zostan\u0105 spaleni jak zu\u017cyta sk\u00f3rka cytryny”<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Henryk Sch\u00f6nker<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Lusia, Mina Leon i Henryk Sch\u00f6nkerowie w swoim domu, O\u015bwi\u0119cim, 1946 r. (Fot. Archiwum rodzinne Henryka Sch\u00f6nkera \/ Fundacja O\u015brodka KARTA)<\/em><\/span><\/p>\n

\u017bydom bardzo trudno by\u0142o otrzyma\u0107 normaln\u0105 wiz\u0119 wjazdow\u0105 do kt\u00f3rego\u015b z pa\u0144stw zachodnich. Ambasady \u017c\u0105da\u0142y do\u0142\u0105czenia do podania o wiz\u0119 \u015bwiadectwa moralno\u015bci. W\u0142adze niemieckie natomiast gotowe by\u0142y wyda\u0107 takie \u015bwiadectwo tylko wtedy, gdy do pro\u015bby o jego wydanie do\u0142\u0105czona b\u0119dzie przyznana ju\u017c wiza wjazdowa do jakiego\u015b kraju.<\/h4>\n

Wspomnienia Henryka Sch\u00f6nkera (1931-2019) s\u0105 \u015bwiadectwem dziecka cudownie ocalonego z Holokaustu. Autor urodzi\u0142 si\u0119 w Krakowie. Jego ojciec, Leon, by\u0142 malarzem, portrecist\u0105. Tu\u017c przed wojn\u0105 rodzina przenios\u0142a si\u0119 do O\u015bwi\u0119cimia, gdzie Leon Sch\u00f6nker zosta\u0142 dyrektorem fabryki nawoz\u00f3w sztucznych, nale\u017c\u0105cej do jego ojca. Na pocz\u0105tku wojny Leon uratowa\u0142 niemieckiego lotnika, co u\u0142atwi\u0142o mu potem kontakty z wojskowymi w\u0142adzami niemieckimi. Jako przewodnicz\u0105cy miejscowej Rady \u017bydowskiej cz\u0119sto musia\u0142 pertraktowa\u0107 z Niemcami. Autor opisuje ten pierwszy okres wojenny opieraj\u0105c si\u0119 na zapiskach i ustnych relacjach ojca, kt\u00f3ry pragn\u0105\u0142 przekaza\u0107 potomnym, \u017ce O\u015bwi\u0119cim nie musia\u0142 sta\u0107 si\u0119 symbolem Zag\u0142ady, \u017ce na pocz\u0105tku m\u00f3g\u0142 by\u0107 jeszcze miejscem ratunku.<\/i><\/span><\/p>\n

W ksi\u0105\u017ckowej serii KARTY \u201e\u017bydzi polscy\u201d ukaza\u0142a si\u0119\u00a0ca\u0142o\u015b\u0107 wspomnie\u0144 Henryka Sch\u00f6nkera pt. \u201eDotkni\u0119cie anio\u0142a\u201d<\/strong><\/span><\/a>, obejmuj\u0105ca lata 1939\u201355. Autor napisa\u0142 je w Izraelu, w j\u0119zyku polskim.<\/i><\/span><\/p>\n

*<\/strong><\/h1>\n

W pa\u017adzierniku, a mo\u017ce to by\u0142o ju\u017c w listopadzie 1939 wojskowy komendant miasta poleci\u0142 mojemu ojcu rozpocz\u0105\u0107 natychmiastowe dzia\u0142anie w celu otwarcia w O\u015bwi\u0119cimiu Biura Emigracyjnego i rozlepi\u0107 w ca\u0142ym mie\u015bcie afisze o rejestracji \u017byd\u00f3w chc\u0105cych wyjecha\u0107 do Palestyny. Jeszcze tego samego dnia ojciec m\u00f3j otworzy\u0142 Biuro Emigracyjne w restauracji swojego najlepszego przyjaciela, Shmula Schnitzera, w centrum miasta, ko\u0142o mostu nad So\u0142\u0105. Kierownikiem biura zosta\u0142 J\u00f3zef Manheimer.<\/span><\/p>\n

Afisze o tej rejestracji wywar\u0142y olbrzymie wra\u017cenie na wszystkich mieszka\u0144cach O\u015bwi\u0119cimia. \u017bydzi cieszyli si\u0119, \u017ce Niemcy ustanowili granic\u0119 dla swojego brutalnego zachowania. Wiadomo by\u0142o wprawdzie, \u017ce takie Biuro Emigracyjne zosta\u0142o ju\u017c wcze\u015bniej otwarte w Krakowie i nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej zamkni\u0119te, ale widocznie co\u015b musia\u0142o si\u0119 zmieni\u0107, je\u015bli nakazano zn\u00f3w je otworzy\u0107, tym razem w O\u015bwi\u0119cimiu. Najwyra\u017aniej mia\u0142 on si\u0119 sta\u0107 punktem zbiorczym dla emigracji \u017byd\u00f3w ze \u015al\u0105ska. Uwa\u017cano, \u017ce w przysz\u0142o\u015bci emigracja rozszerzy si\u0119 na Generalne Gubernatorstwo.<\/span><\/p>\n

W \u017byd\u00f3w o\u015bwi\u0119cimskich wst\u0105pi\u0142a nowa nadzieja. W mie\u015bcie rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 rejestracja, kt\u00f3r\u0105 traktowano z ca\u0142\u0105 powag\u0105; niekt\u00f3rzy \u017bydzi zacz\u0119li nawet my\u015ble\u0107 o nauce j\u0119zyka hebrajskiego.<\/span><\/p>\n

Henryk Sch\u00f6nker wraz z rodzicami i siostr\u0105 praz psem Baca przed domem w O\u015bwi\u0119cimiu, 1949 r. Fot. Archiwum rodzinne Henryka Sch\u00f6nkera \/ Fundacja O\u015brodka KARTA<\/em><\/span><\/p>\n

Tymczasem do ojca przyby\u0142o, nielegaln\u0105 drog\u0105 i w tajemnicy, kilka os\u00f3b z obozu HIAS [Hebrew Immigration Aid Society (ang.) \u2013 Hebrajskie Stowarzyszenie Pomocy Imigrantom] w S\u0142owacji. Mia\u0142y one zorganizowa\u0107 przerzut m\u0142odych ludzi, Dunajem, a\u017c do port\u00f3w Warna, Konstanca i Sulina nad Morzem Czarnym. Stamt\u0105d, wynaj\u0119tymi statkami, te\u017c w ukryciu, tym razem przed Anglikami, mieli oni osi\u0105gn\u0105\u0107 brzegi swego ocalenia \u2013 Erec Israel.<\/span><\/p>\n

Pos\u0142a\u0144cy ci powiedzieli ojcu, \u017ce ob\u00f3z uchod\u017ac\u00f3w jest ca\u0142kowicie przepe\u0142niony \u2013 i panuj\u0105 tam niesamowicie ci\u0119\u017ckie warunki. Prosili mego ojca, by pom\u00f3g\u0142 zorganizowa\u0107 drog\u0119 ucieczki \u017bydom z Polski. Wszystko otoczone by\u0142o najwi\u0119ksz\u0105 tajemnic\u0105. Trzeba by\u0142o stworzy\u0107 punkty przerzutowe, znale\u017a\u0107 ludzi, kt\u00f3rzy b\u0119d\u0105 zaopatrywali uciekinier\u00f3w, miejsca, gdzie b\u0119d\u0105 mogli znale\u017a\u0107 schronienie a\u017c do nast\u0119pnego etapu swej podr\u00f3\u017cy. Ojciec po\u015bwi\u0119ci\u0142 temu du\u017co wysi\u0142ku, pom\u00f3g\u0142 im wszystko zorganizowa\u0107. Tak wi\u0119c, wraz z nadziej\u0105 na masow\u0105 emigracj\u0119, rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 konspiracyjna akcja przerzutu m\u0142odych ludzi do Erec Israel.<\/span><\/p>\n

Niestety, akcja ta nie trwa\u0142a d\u0142ugo \u2013 po jakim\u015b czasie Anglicy dowiedzieli si\u0119 o niej i, nie chc\u0105c dopu\u015bci\u0107 do emigracji \u017byd\u00f3w do Palestyny, zamkn\u0119li swoimi okr\u0119tami wojennymi doj\u015bcia do port\u00f3w Warna, Konstanca i Sulina. \u017baden okr\u0119t nie m\u00f3g\u0142 ju\u017c opu\u015bci\u0107 tych port\u00f3w bez dok\u0142adnej kontroli.<\/span><\/p>\n

*<\/p>\n

W listopadzie 1939 ojciec m\u00f3j otrzyma\u0142 rozkaz od komendanta miasta, aby pojecha\u0107 do komendy gestapo w Bielsku i zameldowa\u0107 si\u0119 u oficera o nazwisku von Rudiger. Rudiger poleci\u0142 ojcu zorganizowa\u0107 delegacj\u0119 przedstawicieli Gmin \u017bydowskich z G\u00f3rnego \u015al\u0105ska w celu wyjazdu do Berlina, gdzie mie\u015bci\u0142a si\u0119 Centrala Zjednoczonych Gmin \u017bydowskich w Niemczech. Ojciec m\u00f3j zorganizowa\u0142 tak\u0105 delegacj\u0119 i stan\u0105\u0142 na jej czele. Wkr\u00f3tce nadszed\u0142 dzie\u0144 wyjazdu z O\u015bwi\u0119cimia, do Berlina. Po przybyciu na miejsce, delegacja uda\u0142a si\u0119 do Biura Emigracyjnego, istniej\u0105cego tam ju\u017c od d\u0142u\u017cszego czasu w budynku przy ulicy Meineke 7. Kierownik tego biura, dr Pik, zawiadomi\u0142 zaraz profesora Leo Baecka o przybyciu delegacji z Polski. Profesor Baeck by\u0142 wielk\u0105 \u017cydowsk\u0105 osobisto\u015bci\u0105 i dzia\u0142aczem spo\u0142ecznym. Pe\u0142ni\u0142 wtedy funkcj\u0119 przewodnicz\u0105cego Centralnej Rady Zjednoczonych Gmin \u017bydowskich w Niemczech, a raczej tych resztek gmin, kt\u00f3re jeszcze istnia\u0142y.<\/span><\/p>\n

Berlin 1937 r. Fot. Thomas Neumann \/ Riksarkivet (National Archives of Norway<\/em><\/span><\/p>\n

Wieczorem delegacja zosta\u0142a zaproszona do jednego z berli\u0144skich teatr\u00f3w na uroczysto\u015b\u0107 Kulturbundu, zwi\u0105zan\u0105 ze zbi\u00f3rk\u0105 pieni\u0119dzy na pomoc zimow\u0105 dla \u017byd\u00f3w. Ku wielkiemu zdumieniu przybysz\u00f3w z Polski, zaproszeni go\u015bcie przybyli w smokingach, a panie w d\u0142ugich eleganckich sukniach, chocia\u017c bez bi\u017cuterii. Wszyscy wiedzieli ju\u017c o przyje\u017adzie delegacji z Polski i z niecierpliwo\u015bci\u0105 czekali na koniec oficjalnej cz\u0119\u015bci uroczysto\u015bci, aby m\u00f3c z nimi porozmawia\u0107. Do Berlina dochodzi\u0142y bardzo niepokoj\u0105ce wie\u015bci z teren\u00f3w zaj\u0119tych przez Niemc\u00f3w. Wielu z obecnych na uroczysto\u015bci mia\u0142o krewnych, kt\u00f3rzy w roku 1938 zostali przerzuceni przez Zb\u0105szy\u0144 do Polski i teraz byli bardzo zaniepokojeni ich losem.<\/span><\/p>\n

Cz\u0142onkowie delegacji, w tym m\u00f3j ojciec, niczego nie ukrywali i opowiedzieli im ca\u0142\u0105 prawd\u0119, pomimo \u017ce ostrzegano ich wcze\u015bniej, aby byli ostro\u017cni, bo w\u015br\u00f3d przyby\u0142ych na t\u0119 uroczysto\u015b\u0107 mog\u0105 by\u0107 ludzie wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cy z gestapo.<\/span><\/p>\n

Nast\u0119pnego dnia przed po\u0142udniem odby\u0142o si\u0119 specjalne posiedzenie Centralnej Rady Zjednoczonych Gmin \u017bydowskich w Niemczech, kt\u00f3remu przewodniczy\u0142 prof. Baeck. Na tym posiedzeniu m\u00f3j ojciec z\u0142o\u017cy\u0142 sprawozdanie o sytuacji \u017byd\u00f3w na \u015al\u0105sku i poprosi\u0142 o szybk\u0105 pomoc w sprawie emigracji oraz o wsparcie finansowe dla tamtejszych gmin \u017cydowskich. Cz\u0142onkowie zwi\u0105zku przyrzekli spe\u0142ni\u0107 te pro\u015bby, o ile tylko to b\u0119dzie mo\u017cliwe. Powiedzieli, \u017ce maj\u0105 du\u017ce fundusze zablokowane w bankach. Mo\u017cna ich by\u0142o wprawdzie u\u017cywa\u0107, ale jedynie po otrzymaniu zezwolenia z urz\u0119du Reichssicherheitshauptamt [G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Bezpiecze\u0144stwa Rzeszy], kt\u00f3rym kieruje oficer SS, o nazwisku Eichmann.<\/span><\/p>\n

Berlin 1937 r. Fot. Thomas Neumann \/ Riksarkivet (National Archives of Norway<\/em><\/span><\/p>\n

Ojciec powiadomi\u0142 zebranych o rozkazie otwarcia Biura Emigracyjnego oraz o transportach \u017byd\u00f3w ze \u015al\u0105ska do O\u015bwi\u0119cimia, gdzie mieli czeka\u0107 na emigracj\u0119. Opowiedzia\u0142 te\u017c, \u017ce jest w kontakcie z organizacj\u0105 HIAS, kt\u00f3ra stara si\u0119 r\u00f3\u017cnymi drogami przemyca\u0107 \u017byd\u00f3w do Palestyny. Na to cz\u0142onkowie zwi\u0105zku odpowiedzieli, \u017ce za dwa dni ma przyby\u0107 delegacja \u017byd\u00f3w ze Stambu\u0142u i sprawa ta zostanie z nimi om\u00f3wiona. Przy tej okazji ojciec dowiedzia\u0142 si\u0119, \u017ce w obozach za\u0142o\u017conych w Warnie i Sulinie znajduje si\u0119 ju\u017c przesz\u0142o 20 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w i nie mo\u017cna znale\u017a\u0107 pa\u0144stwa, kt\u00f3re chcia\u0142oby otworzy\u0107 przed nimi granice. Czyniono olbrzymie wysi\u0142ki, ale nikt nie chce ich przyj\u0105\u0107.<\/span><\/p>\n

\u017bywiono jednak nadziej\u0119, \u017ce ze wzgl\u0119du na tak drastyczne pogorszenie si\u0119 sytuacji \u017byd\u00f3w w Polsce i gro\u017c\u0105ce im niebezpiecze\u0144stwo, Anglicy dadz\u0105 jednak pozwolenie przedstawicielom Zwi\u0105zku Gmin \u017bydowskich w Stambule na przewiezienie pewnej liczby \u017byd\u00f3w do Erec Israel. Cz\u0142onkowie delegacji dowiedzieli si\u0119, \u017ce Niemcy nie robi\u0105 w tej sprawie \u017cadnych trudno\u015bci, bo ich celem jest pozbycie si\u0119 \u017byd\u00f3w za wszelk\u0105 cen\u0119.<\/span><\/p>\n

\n

W czasie obiadu, na kt\u00f3ry zaprosi\u0142 mojego ojca do domu, prof. Baeck zacz\u0105\u0142 oskar\u017ca\u0107 \u017byd\u00f3w i ich przyw\u00f3dc\u00f3w na ca\u0142ym \u015bwiecie o to, \u017ce nic nie robi\u0105, aby nie\u015b\u0107 pomoc swoim braciom pod w\u0142adz\u0105 Hitlera.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Centralna Rada Zjednoczonych Gmin \u017bydowskich wiele razy zwraca\u0142a si\u0119, za po\u015brednictwem rabina Ehrenpreisa w Sztokholmie, z krzykiem rozpaczy o pomoc do r\u00f3\u017cnych \u017cydowskich przyw\u00f3dc\u00f3w, ale znik\u0105d nie nadchodzi\u0142a cho\u0107by jaka\u015b odpowied\u017a. Panowa\u0142a zmowa milczenia. Nikt nic nie robi\u0142, nikt o niczym nie chcia\u0142 wiedzie\u0107.<\/span><\/p>\n

Pa\u0144stwa zachodnie po prostu zamkn\u0119\u0142y przed nami wszelkie drogi ratunku i nie mia\u0142y zamiaru nam pom\u00f3c. Bior\u0105c pod uwag\u0119 bezlitosne zachowanie si\u0119 niemieckich zbrodniarzy, by\u0142o oczywiste, \u017ce \u017byd\u00f3w czeka fizyczna zag\u0142ada.<\/span><\/p>\n

THE LEO BAECK INSTITUTE LONDON<\/em><\/span><\/p>\n

Prof. Baeck by\u0142 zdania, \u017ce Stany Zjednoczone mog\u0142yby uratowa\u0107 \u017byd\u00f3w, otwieraj\u0105c przed nimi swoje granice, a tak\u017ce wywieraj\u0105c nacisk, nie tylko na Niemc\u00f3w, aby pozwolili \u017bydom wyemigrowa\u0107, ale przede wszystkim na pa\u0144stwa zachodnie, aby ich przyj\u0119\u0142y.<\/span><\/p>\n

Profesor stwierdzi\u0142, \u017ce przyjazd delegacji z Polski ma du\u017ce znaczenie, bo pozwoli przekaza\u0107 delegacji ze Stambu\u0142u faktyczny obraz sytuacji \u017byd\u00f3w w Polsce, i \u017ce mo\u017ce jednak b\u0119d\u0105 oni mogli przekona\u0107 teraz Anglik\u00f3w do zmiany stanowiska. Wyrazi\u0142 przy tym obaw\u0119, \u017ce wkr\u00f3tce przyjd\u0105 mrozy i Dunaj pokryje si\u0119 lodem, co doprowadzi do zamkni\u0119cia i tej ostatniej drogi ratunku.<\/span><\/p>\n

Prof. Baeck zako\u0144czy\u0142 s\u0142owami:<\/span><\/p>\n

\n

\u201eJe\u017celi Zach\u00f3d nam nie pomo\u017ce, to \u017bydzi zostan\u0105 wyci\u015bni\u0119ci jak cytryna ze wszystkiego, co im jeszcze pozosta\u0142o i pozbawieni wszelkiej mo\u017cliwo\u015bci \u017cycia, a potem wyrzuceni i spaleni jak zu\u017cyta sk\u00f3rka cytryny\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Nast\u0119pnie ojciec pojecha\u0142 do PAL-AMT (Pal\u00e4stina-Amt). W piwnicy tego domu mie\u015bci\u0142o si\u0119 zakamuflowane biuro podziemnej organizacji \u017cydowskiej, Irgun Zwei Leumi, kt\u00f3ra zajmowa\u0142a si\u0119 nielegaln\u0105 emigracj\u0105 do Palestyny. Tam okaza\u0142o si\u0119, \u017ce istnieje pewna mo\u017cliwo\u015b\u0107 otrzymania obywatelstwa r\u00f3\u017cnych pa\u0144stw po\u0142udniowoameryka\u0144skich, ale zwi\u0105zane jest to z posiadaniem tam ziemi. W Berlinie istnieje biuro podr\u00f3\u017cy, przez kt\u00f3re mo\u017cna kupi\u0107 w tych krajach dzia\u0142ki ziemi i oni te\u017c za\u0142atwiaj\u0105 paszporty. Mo\u017cliwo\u015b\u0107 ta by\u0142a jednak zwi\u0105zana z du\u017cymi kosztami i dlatego nie nadawa\u0142a si\u0119 dla \u017byd\u00f3w z Polski, kt\u00f3rzy nie dysponowali takimi funduszami.<\/span><\/p>\n

\u017bydom bardzo trudno by\u0142o otrzyma\u0107 normaln\u0105 wiz\u0119 wjazdow\u0105 do kt\u00f3rego\u015b z pa\u0144stw zachodnich. Ambasady \u017c\u0105da\u0142y do\u0142\u0105czenia do podania o wiz\u0119 \u015bwiadectwa moralno\u015bci. W\u0142adze niemieckie natomiast gotowe by\u0142y wyda\u0107 takie \u015bwiadectwo tylko wtedy, gdy do pro\u015bby o jego wydanie do\u0142\u0105czona b\u0119dzie przyznana ju\u017c wiza wjazdowa do jakiego\u015b kraju.<\/span><\/p>\n

W ka\u017cdym razie tam, w PAL-AMT, delegacja dowiedzia\u0142a si\u0119, \u017ce jedyna mo\u017cliwo\u015b\u0107 emigracji, jaka pozosta\u0142a polskim \u017bydom, to droga przez Warn\u0119 i Sulin\u0119.<\/span><\/p>\n

Berlin, 1937 r. Fot. Thomas Neumann \/ Riksarkivet (National Archives of Norway)<\/em><\/span><\/p>\n

Nazajutrz przyszed\u0142 rozkaz, aby delegacja z Polski stawi\u0142a si\u0119 niezw\u0142ocznie w Reichssicherheitshauptamcie i zameldowa\u0142a si\u0119 u kierownika Referatu \u017bydowskiego, Adolfa Eichmanna. Eichmann za\u017c\u0105da\u0142, aby zda\u0107 mu sprawozdanie z organizacji i dzia\u0142alno\u015bci Biura Emigracyjnego w O\u015bwi\u0119cimiu, kt\u00f3re ma zajmowa\u0107 si\u0119 sprawami emigracji \u017byd\u00f3w z ca\u0142ego \u015al\u0105ska. Ojciec m\u00f3j i jeszcze jeden z cz\u0142onk\u00f3w delegacji przedstawili mu sprawozdanie, z kt\u00f3rego wynika\u0142o, \u017ce \u017bydzi \u015bl\u0105scy gotowi s\u0105 do emigracji. Eichmann s\u0142ucha\u0142 z uwag\u0105 i nie zadawa\u0142 \u017cadnych pyta\u0144.<\/span><\/p>\n

Nazajutrz wieczorem delegacja zosta\u0142a wezwana do natychmiastowego powrotu do Polski i tej samej nocy wyjecha\u0142a.<\/span><\/p>\n

Berlin 1937 r. Fot. Thomas Neumann \/ Riksarkivet (National Archives of Norway<\/em><\/span><\/p>\n

Na dworcu w Katowicach, czekaj\u0105c na poci\u0105g do O\u015bwi\u0119cimia, cz\u0142onkowie delegacji spotkali \u017byda, kt\u00f3ry przekaza\u0142 im straszn\u0105 wiadomo\u015b\u0107 \u2013 Wielka Synagoga w O\u015bwi\u0119cimiu zosta\u0142a doszcz\u0119tnie spalona. Tego haniebnego czynu dokona\u0142 specjalny oddzia\u0142 gestapo, kt\u00f3ry nagle zjawi\u0142 si\u0119 w mie\u015bcie, zamkn\u0105\u0142 ulice naoko\u0142o synagogi, aby nikt nie m\u00f3g\u0142 jej gasi\u0107 i, po rozlaniu benzyny, podpali\u0142 ten pi\u0119kny gmach. Sta\u0142o si\u0119 to w listopadzie 1939.<\/span><\/p>\n

W mie\u015bcie zapanowa\u0142y \u017ca\u0142oba i strach. Wszyscy czuli, \u017ce utracili co\u015b bardzo bliskiego i drogiego, co\u015b, co by\u0142o sednem ich dotychczasowego \u017cycia. Tak\u017ce cmentarz \u017cydowski w O\u015bwi\u0119cimiu zosta\u0142 zdewastowany, wiele nagrobk\u00f3w rozbito, inne poprzewracano.<\/span><\/p>\n

Miejsce po Wielkiej Synagodze w O\u015bwi\u0119cimiu, rok 2019 Fot. Andrzej Rudiak<\/em><\/span><\/p>\n

Jaki\u015b czas p\u00f3\u017aniej ojciec zosta\u0142 wezwany do burmistrza miasta, kt\u00f3ry o\u015bwiadczy\u0142 mu, \u017ce otrzyma\u0142 rozkaz z gestapo w Bielsku, aby zape\u0142ni\u0107 \u017cydowskimi mieszka\u0144cami puste baraki znajduj\u0105ce si\u0119 na Zasolu, dzielnicy za rzek\u0105 So\u0142\u0105. To z tych barak\u00f3w wyr\u00f3s\u0142 p\u00f3\u017aniej Konzentrazionslager Auschwitz.<\/span><\/p>\n

Burmistrzem O\u015bwi\u0119cimia by\u0142 wtedy Niemiec, by\u0142y piekarz ze \u015al\u0105ska. Ojciec podejrzewa\u0142, \u017ce chce on stworzy\u0107 w naszym mie\u015bcie getto i stanowczo si\u0119 temu sprzeciwi\u0142. Zdawa\u0142 sobie spraw\u0119 z niebezpiecze\u0144stwa, na jakie si\u0119 nara\u017ca, ale mia\u0142 nadziej\u0119, \u017ce rozkaz burmistrza by\u0142 jego w\u0142asn\u0105 inicjatyw\u0105, bo w sprawach \u017cydowskich, jak dotychczas, wszystkie rozkazy z gestapo przychodzi\u0142y do komendanta miasta. Dlatego te\u017c uda\u0142 si\u0119 wprost do niego. Komendant natychmiast po\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 z burmistrzem i w ostrych s\u0142owach powiedzia\u0142 mu, \u017ce on jako cz\u0142onek partii powinien stosowa\u0107 si\u0119 do jej zarz\u0105dze\u0144 i nie miesza\u0107 si\u0119 do spraw \u017cydowskich.<\/span><\/p>\n

Koszary Wojska Polskiego w O\u015bwi\u0119cimiu przed 1939 r. Archiwum Pa\u0144stwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau<\/em><\/span><\/p>\n

Nast\u0119pnym krokiem Niemc\u00f3w wobec \u017byd\u00f3w by\u0142 rozkaz noszenia na ramieniu gwiazdy Dawida. I tu ojciec nie spieszy\u0142 si\u0119 z wykonaniem rozkazu. Niekt\u00f3rzy cz\u0142onkowie Gminy \u017bydowskiej uwa\u017cali, \u017ce pr\u00f3buje pope\u0142ni\u0107 samob\u00f3jstwo. Inni uwa\u017cali, \u017ce post\u0119puje s\u0142usznie, bo wa\u017cne, aby Niemcy wiedzieli, \u017ce i ze strony \u017byd\u00f3w mog\u0105 napotka\u0107 op\u00f3r.<\/span><\/p>\n

Dla wszystkich by\u0142o jasne, \u017ce ten stan nie mo\u017ce d\u0142ugo trwa\u0107 i je\u017celi nie rozpocznie si\u0119 emigracja, je\u017celi nie znajdzie si\u0119 pa\u0144stwo, kt\u00f3re zgodzi si\u0119 na przyj\u0119cie \u017byd\u00f3w, to znajd\u0105 si\u0119 oni w obliczu katastrofy. Rzadko kto jednak zdawa\u0142 sobie spraw\u0119 z jej rzeczywistych rozmiar\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Na specjalnym posiedzeniu Gminy \u017bydowskiej ojciec zda\u0142 dok\u0142adne i bardzo smutne sprawozdanie z pobytu delegacji w Berlinie. Wszyscy zrozumieli, \u017ce jedyna nadzieja w tym, i\u017c mo\u017ce jednak co\u015b si\u0119 stanie i kto\u015b tam, daleko, za granic\u0105, zlituje si\u0119 nad nimi.<\/span><\/p>\n

Do O\u015bwi\u0119cimia przyje\u017cd\u017ca\u0142o coraz wi\u0119cej \u017byd\u00f3w i coraz trudniej by\u0142o znale\u017a\u0107 dla ka\u017cdego dach nad g\u0142ow\u0105. Wszyscy czekali na pomoc. Za\u0142o\u017cono publiczne kuchnie, ka\u017cdy dawa\u0142, co m\u00f3g\u0142, ale wsz\u0119dzie panowa\u0142a bieda. Pisano pro\u015bby, rozsy\u0142ano petycje, b\u0142agano, ale pomoc znik\u0105d nie nadchodzi\u0142a. \u017bydzi w O\u015bwi\u0119cimiu, tak jak wszyscy \u017bydzi w Polsce, zostali sami, zdani na sw\u00f3j los.<\/span><\/p>\n

Z \u0142kaj\u0105cym sercem powt\u00f3rz\u0119 to straszne zdanie: \u017bYDZI W POLSCE ZOSTALI SAMI.<\/span><\/p>\n

W tym czasie nie chodzi\u0142em do szko\u0142y, bo dzieci \u017cydowskie nie mia\u0142y prawa do nauki. Natomiast niemal co rano chodzi\u0142em nad rzek\u0119 So\u0142\u0119, gdzie zaprzyja\u017ani\u0142em si\u0119 z pewnym niedorozwini\u0119tym umys\u0142owo ch\u0142opcem, nieco starszym ode mnie. Mia\u0142 mo\u017ce jedena\u015bcie lat, a na imi\u0119 Aleks, ale wszyscy nazywali go Aleks \u201eBocian\u201d. Przezwisko \u201eBocian\u201d pochodzi\u0142o st\u0105d, \u017ce gdy dawa\u0142o mu si\u0119 jak\u0105\u015b drobn\u0105 monet\u0119 i m\u00f3wi\u0142o: \u201eZr\u00f3b bociana\u201d, stawa\u0142 na jednej nodze, wykrzywia\u0142 r\u0119ce tak, jakby to by\u0142y skrzyd\u0142a, wysuwa\u0142 wargi do przodu, jakby mia\u0142 dzi\u00f3b i wydawa\u0142 z siebie skrzecz\u0105cy d\u017awi\u0119k, kt\u00f3ry mia\u0142 przypomina\u0107 g\u0142os bociana. Wszyscy si\u0119 \u015bmiali i Aleks \u201eBocian\u201d te\u017c, chocia\u017c jego u\u015bmiech przypomina\u0142 mi raczej smutny grymas. Gdy dawa\u0142o mu si\u0119 wi\u0119ksz\u0105 monet\u0119, to w tej pozycji ta\u0144czy\u0142. By\u0142o mi go \u017cal.<\/span><\/p>\n

Aleks godzinami, a czasem nawet ca\u0142ymi dniami, siedzia\u0142 nad So\u0142\u0105 i patrzy\u0142 w niebo, obserwuj\u0105c ptaki. By\u0142o to jego g\u0142\u00f3wne zaj\u0119cie. Rzadko kiedy co\u015b m\u00f3wi\u0142, a je\u015bli ju\u017c si\u0119 odezwa\u0142, to by\u0142y to niezrozumia\u0142e i nie powi\u0105zane ze sob\u0105 s\u0142owa lub zdania.<\/span><\/p>\n

Nasza przyja\u017a\u0144 polega\u0142a na tym, \u017ce codziennie rano przynosi\u0142em mu dwa kawa\u0142ki chleba z mas\u0142em, a on pozwala\u0142 mi siedzie\u0107 ko\u0142o siebie i obejmowa\u0142 mnie ramieniem. Czu\u0142em, \u017ce to m\u00f3j jedyny prawdziwy przyjaciel. Innych nie mia\u0142em, cho\u0107 bardzo tego potrzebowa\u0142em. Aleks by\u0142 zawsze g\u0142odny, wi\u0119c czasem przynosi\u0142em mu te\u017c obiad, chocia\u017c i nam si\u0119 nie przelewa\u0142o.<\/span><\/p>\n

Siedzia\u0142em z Aleksem nad So\u0142\u0105 i patrzy\u0142em godzinami na ptaki. Wiedzia\u0142em, \u017ce nie mo\u017cna z nim rozmawia\u0107, wi\u0119c milcza\u0142em, tak jak on.<\/span><\/p>\n

Pewnego dnia Aleks nagle odwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do mnie, wskaza\u0142 r\u0119k\u0105 na drug\u0105 stron\u0119 rzeki i zupe\u0142nie normalnym g\u0142osem powiedzia\u0142:<\/span><\/p>\n

\u2013 Tam, na Zasolu, Niemcy wybuduj\u0105 kominy i spal\u0105 wszystkie dzieci Abrahama.<\/span>
\nZerwa\u0142em si\u0119 i spojrza\u0142em na niego z przestrachem i zdumieniem. Nie rozumia\u0142em znaczenia jego przepowiedni, ale czu\u0142em, \u017ce chodzi o co\u015b bardzo wa\u017cnego.<\/span><\/p>\n

On przyci\u0105gn\u0105\u0142 mnie z powrotem do siebie i powiedzia\u0142:<\/span><\/p>\n

\u2013 Ty nie masz si\u0119 czego ba\u0107.<\/span><\/p>\n

\u2013 Sk\u0105d o tym wiesz? \u2013 spyta\u0142em z trwog\u0105.<\/span><\/p>\n

\u2013 Ptaki\u2026 ptaki mi o tym powiedzia\u0142y \u2013 brzmia\u0142a jego odpowied\u017a i jeszcze silniej obj\u0105\u0142 mnie ramieniem, jakby chcia\u0142 mnie ustrzec przed jakim\u015b niewidzialnym niebezpiecze\u0144stwem.<\/span><\/p>\n

Siedzieli\u015bmy chwil\u0119 w milczeniu, po czym Aleks patrz\u0105c na niebo, doda\u0142:<\/span><\/p>\n

\u2013 Powiedzia\u0142y mi, \u017ce b\u0119dzie tu du\u017cy sw\u0105d i b\u0119d\u0105 musia\u0142y mnie opu\u015bci\u0107.<\/span><\/p>\n

Jego g\u0142os i twarz by\u0142y pe\u0142ne smutku. Chcia\u0142em go jeszcze o co\u015b spyta\u0107, ale jego oczy zn\u00f3w si\u0119 zamgli\u0142y i straci\u0142 kontakt ze \u015bwiatem. Siedzieli\u015bmy dalej w milczeniu i wydawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce obejmuje mnie z jeszcze wi\u0119ksz\u0105 troskliwo\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n

Wydarzenie to mia\u0142o miejsce zim\u0105 1939\/40. Aleks przepowiedzia\u0142 to, co sta\u0142o si\u0119 o wiele p\u00f3\u017aniej, a r\u0119k\u0105 wskaza\u0142 dok\u0142adnie na miejsce, gdzie to si\u0119 mia\u0142o sta\u0107. Rozkaz zbudowania obozu o\u015bwi\u0119cimskiego wydany zosta\u0142 przez Himmlera 27 kwietnia 1940. Budowa rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 kr\u00f3tko potem, gdy nas ju\u017c nie by\u0142o w O\u015bwi\u0119cimiu. Ob\u00f3z powsta\u0142 w miejscu, kt\u00f3re nazywano Zasolem. Pierwsi wi\u0119\u017aniowie przybyli tam w czerwcu 1940. Byli to Polacy, wi\u0119\u017aniowie polityczni. W marcu 1941 zacz\u0119to budowa\u0107 drug\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 obozu, du\u017co wi\u0119ksz\u0105, o nazwie Birkenau. My nazywali\u015bmy to miejsce Brzezinka; ono te\u017c mie\u015bci\u0142o si\u0119 na Zasolu. Na to w\u0142a\u015bnie miejsce Aleks wskaza\u0142 r\u0119k\u0105 [\u2026]<\/span><\/p>\n

Henryk Sch\u00f6nker, ‘Dotkni\u0119cie anio\u0142a’ Fot. Fundacja O\u015brodka KARTA<\/em><\/span><\/p>\n

\n

Tematy KARTY<\/strong><\/span>
\nTematy KARTY to wsp\u00f3lny cykl magazynu “Ale Historia” oraz Fundacji O\u015brodka KARTA, kt\u00f3re prowadzi najwi\u0119ksze w Polsce archiwum spo\u0142eczne XX wieku. B\u0119d\u0105 w nim prezentowane relacje \u015bwiadk\u00f3w historii opowiadaj\u0105cych o jednostkowych losach na tle najwa\u017cniejszych wydarze\u0144 minionego stulecia.<\/span><\/p>\n

KARTA oddaje g\u0142os przewodnikom po czasie minionym \u2013 ich pochodz\u0105cym z pierwszej r\u0119ki \u015bwiadectwom. Historia ma tu przem\u00f3wi\u0107 wprost, bez po\u015brednik\u00f3w i partykularnych interpretacji. W Polsce spolaryzowanej, w kt\u00f3rej u\u017cywa si\u0119 przesz\u0142o\u015bci dla wzmacniania podzia\u0142\u00f3w, odrywanych od rzeczywisto\u015bci, powr\u00f3t do czystych \u017ar\u00f3de\u0142 mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 odnalezieniu<\/span> gruntu.<\/span><\/p>\n

Fundacja O\u015brodka KARTA Fot. materia\u0142y prasowe<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

M\u00f3j ojciec us\u0142ysza\u0142 w Berlinie: “Je\u017celi Zach\u00f3d nam nie pomo\u017ce, \u017bydzi zostan\u0105 spaleni jak zu\u017cyta sk\u00f3rka cytryny” Henryk Sch\u00f6nker Lusia, Mina Leon i Henryk Sch\u00f6nkerowie w swoim domu, O\u015bwi\u0119cim, 1946 r. (Fot. Archiwum rodzinne Henryka Sch\u00f6nkera \/ Fundacja O\u015brodka KARTA) \u017bydom bardzo trudno by\u0142o otrzyma\u0107 normaln\u0105 wiz\u0119 wjazdow\u0105 do kt\u00f3rego\u015b z pa\u0144stw zachodnich. Ambasady \u017c\u0105da\u0142y […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/76002"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=76002"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/76002\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":76013,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/76002\/revisions\/76013"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=76002"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=76002"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=76002"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}