{"id":76431,"date":"2020-05-14T17:09:15","date_gmt":"2020-05-14T15:09:15","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=76431"},"modified":"2020-05-04T07:59:43","modified_gmt":"2020-05-04T05:59:43","slug":"28-09-47","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=76431","title":{"rendered":"NA KA\u017bDYM KROKU PILNIE WYKLUCZANO \u017bYD\u00d3W"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>BIKONT: NA KA\u017bDYM KROKU PILNIE WYKLUCZANO \u017bYD\u00d3W Z POLSKIEJ SPO\u0141ECZNO\u015aCI<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\n

OLGA WR\u00d3BEL<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Bezdomne dzieci w getcie warszawskim. Fot. wikipedia<\/em><\/span><\/p>\n

\u2013 Gdyby liczy\u0107 \u201epopulacja polska a szmalcownicy\u201d, to nie by\u0142o ich du\u017co. \u201ePopulacja polska a sprawiedliwi\u201d \u2013 te\u017c nie by\u0142o ich du\u017co. Natomiast to niech\u0119\u0107 sfery pomi\u0119dzy, oboj\u0119tno\u015b\u0107 \u0142atwo przechodz\u0105ca w nienawi\u015b\u0107, to by\u0142o to, co nie dawa\u0142o prze\u017cy\u0107. Rozmowa z Ann\u0105 Bikont, autork\u0105 ksi\u0105\u017cki \u201eSendlerowa. W ukryciu\u201d.<\/strong><\/h4>\n

Olga Wr\u00f3bel: Dlaczego Irena Sendlerowa? Pisze pani, \u017ce do jej rzetelnej biografii przymierza\u0142o si\u0119 kilka os\u00f3b, mi\u0119dzy innymi Teresa Tora\u0144ska, kt\u00f3ra w trakcie pracy zniech\u0119ci\u0142a si\u0119 tym, co zacz\u0119\u0142a odkrywa\u0107.<\/strong><\/p>\n

Anna Bikont, autorka ksi\u0105\u017cki Sendlerowa. W ukryciu<\/em>: <\/strong>Szuka\u0142am klucza do opowiedzenia o uratowanych dzieciach \u2013 a mo\u017ce raczej o nieuratowanych. Ka\u017cda holocaustowa historia z happy endem w pewien spos\u00f3b \u015bwiadczy o tym, \u017ce nie umiemy opowiedzie\u0107 tych bez happy endu. Mia\u0142am nadziej\u0119, \u017ce znajd\u0119 te\u017c nieuratowane dzieci. Nie uda\u0142o si\u0119, to jest szalone tabu: kto\u015b tak si\u0119 stara\u0142, a i tak to dziecko zgin\u0119\u0142o. Sendlerowa wyda\u0142a mi si\u0119 dobrym kluczem, bo konfrontuje mit, \u017ce mo\u017cna by\u0142o uratowa\u0107 dwa i p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca dzieci z prawd\u0105 o tym, jak trudno by\u0142o uratowa\u0107 chocia\u017c jedno. Potem, kiedy si\u0119 tym zaj\u0119\u0142am, zobaczy\u0142am, jak bardzo Sendlerowa wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142a te mity. Zacz\u0119\u0142a mnie interesowa\u0107, potem fascynowa\u0107, zajmowa\u0142a coraz wi\u0119cej czasu. Ale jeszcze na etapie podejmowania decyzji w jakiej serii to b\u0119dzie, reporta\u017cu czy biografii, nie by\u0142am pewna, czy chc\u0119 mie\u0107 Sendlerow\u0105 w tytule, na ok\u0142adce. Chcia\u0142am przede wszystkim pisa\u0107 o dzieciach, a teraz one, mimo \u017ce stanowi\u0105 bardzo wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki, zesz\u0142y w cie\u0144 postaci Sendlerowej, kt\u00f3ra mnie po ich historiach prowadzi.<\/span><\/p>\n

Nie do ko\u0144ca <\/strong>\u2013 mia\u0142am wra\u017cenie, \u017ce Sendlerowa jest wprawdzie na pierwszym planie, firmuje t\u0119 opowie\u015b\u0107, ale tak naprawd\u0119 wcale nie gra pierwszych skrzypiec <\/strong>\u2013 du\u017co miejsca oddaje pani dzieciom i tym, kt\u00f3rzy razem z Sendlerow\u0105 je ratowali.<\/strong><\/p>\n

Tak, Sendlerowa jako posta\u0107 pojawia si\u0119 dopiero na pi\u0119\u0107dziesi\u0105tej stronie. Na pewno jest to opowie\u015b\u0107 o jej wsp\u00f3\u0142pracowniczkach, jednej z nich, Jadwidze Piotrowskiej, po\u015bwi\u0119cam nawet dwa rozdzia\u0142y, bo by\u0142a osob\u0105 wart\u0105 dowolnej ich ilo\u015bci. Dla mnie jest to jednak przede wszystkim opowie\u015b\u0107 o dzieciach.<\/span><\/p>\n

Czy zaczynaj\u0105c prac\u0119 wiedzia\u0142a pani, \u017ce Sendlerowa oka\u017ce si\u0119 postaci\u0105 tak silnie zmitologizowan\u0105?<\/strong><\/p>\n

Wiedzia\u0142am od pocz\u0105tku, \u017ce nie mo\u017cna by\u0142o uratowa\u0107 dw\u00f3ch i p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca dzieci. Ale to wie ka\u017cdy badacz Holocaustu, nie trzeba by\u0107 specjalnie m\u0105drym. Wiedzia\u0142am, \u017ce Sendlerowa grzeje si\u0119 w tym micie i cieszy\u0142am si\u0119 dla niej, bo przyjemnie zosta\u0107 pod koniec \u017cycia docenionym za co\u015b, za co si\u0119 cz\u0142owiek ju\u017c nie spodziewa\u0142 \u017cadnej nagrody. Nie wiedzia\u0142am, \u017ce a\u017c tyle razy, kiedy b\u0119d\u0119 sprawdza\u0107 fakty, oka\u017ce si\u0119, \u017ce zostaj\u0119 z pustymi r\u0119kami.<\/span><\/p>\n

I nie czu\u0142a pani tego, co Tora\u0144ska, zniech\u0119cenia?<\/strong><\/p>\n

Tora\u0144ska by\u0142a szalenie emocjonaln\u0105 osob\u0105, chcia\u0142a napisa\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119 o fantastycznej postaci, bohaterskiej kobiecie, kt\u00f3ra uratowa\u0142a dwa i p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca dzieci. Ja chcia\u0142am pisa\u0107 o czasach Holocaustu, a czasy Holocaustu s\u0105 czasami strasznymi i ciemnymi, podczas kt\u00f3rych wychodzi\u0142y najpi\u0119kniejsze cechy ludzkie, ale te\u017c najgorsze. Nigdy nie mia\u0142am pomys\u0142u takiego jak Tora\u0144ska: jasna historia o wspania\u0142ej kobiecie. Je\u017celi nawet Sendlerowej si\u0119 ona nale\u017cy, to nie jest prawdziwa opowie\u015b\u0107 o tamtym okresie.<\/span><\/p>\n

Przegl\u0105da\u0142am recenzje pani ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3ra cz\u0119sto odbierana jest jako burzenie pomnika Sendlerowej.<\/strong><\/p>\n

Tak, trzeba si\u0119 by\u0142o tego spodziewa\u0107. Je\u017celi chodzi o sam\u0105 posta\u0107, Marian Turski, napisa\u0142, \u017ce tworz\u0119 jej mit na nowo, tylko tym razem prawdziwy, i \u017ce pokazana przeze mnie samotno\u015b\u0107 ukrywaj\u0105cych jest du\u017co bardziej przejmuj\u0105ca ni\u017c to, co pisa\u0142 tygodnik \u201eNiedziela\u201d \u2013 \u017ce Sendlerowa jest przyk\u0142adem bohaterstwa Polak\u00f3w wobec \u017byd\u00f3w w czasie Holocaustu. Natomiast przeprowadzam ca\u0142kowicie \u015bwiadomie demitologizacj\u0119 narracji prawicowo-patriotyczno-katolickiej. Krytykom nie chodzi przecie\u017c o prawd\u0119 faktyczn\u0105, nie chodzi o to, \u017ce Irena Sendlerowa by\u0142a w komitecie wydzia\u0142u socjalnego KW PZPR i KC PZPR i wprowadza\u0142a r\u00f3\u017cne stalinowskie zarz\u0105dzania. Chodzi o \u015bwiat wyobra\u017ceniowy, nie obiektywny. W \u015bwiecie wyobra\u017ceniowym wszyscy komuni\u015bci byli \u017ali i tylko \u017bydzi byli komunistami, a Polacy, z\u0142ote ptacy, walczyli z kolejnymi wrogimi si\u0142ami, a przy tym ratowali \u017byd\u00f3w i Sendlerowa jest tego przyk\u0142adem. Teraz, \u017ceby by\u0107 polskim bohaterem, trzeba r\u00f3wno przecierpie\u0107 w kazamatach SB, co w katowni gestapo. Sendlerowa si\u0119 w to \u015bwietnie wpisa\u0142a \u2013 opowiada\u0142a, co jak si\u0119 wydaje nie ma \u017cadnego styku z prawd\u0105, \u017ce UB bardzo brutalnie j\u0105 przes\u0142uchiwa\u0142o, \u017ce by\u0142a zagro\u017cona kar\u0105 \u015bmierci\u2026<\/span><\/p>\n

Pisze pani, \u017ce na Pawiaku sp\u0119dzi\u0142a tylko trzy tygodnie, a nie trzy miesi\u0105ce.<\/strong><\/p>\n

Trzy tygodnie zupe\u0142nie wystarcz\u0105\u2026 Opowiada\u0142a, \u017ce by\u0142a tam trzy miesi\u0105ce, sto dni, pi\u0119\u0107 miesi\u0119cy, a mi si\u0119 wydaje, \u017ce to nie ma \u017cadnej r\u00f3\u017cnicy. Wtedy na Pawiaku codziennie rozstrzeliwano, kiedy otwiera\u0142y si\u0119 drzwi celi cz\u0142owiek od razu my\u015bla\u0142, \u017ce idzie pod mur. Czy si\u0119 to prze\u017cywa przez trzy tygodnie czy przez pi\u0119\u0107 miesi\u0119cy\u2026<\/span><\/p>\n

Ale istnieje tendencja do licytowania si\u0119 bohaterstwem, dlatego wyrwa\u0142y mi si\u0119 te \u201etylko\u201d trzy tygodnie.<\/strong><\/p>\n

Tak, natomiast opowiadanie, \u017ce si\u0119 by\u0142o prze\u015bladowanym przez UB, jest dodawaniem sobie czego\u015b do biografii. Bardzo nerwowo reagowa\u0142 na to Bartoszewski, kt\u00f3ry m\u00f3wi\u0142: \u201ePrze\u015bladowany to by\u0142em ja!\u201d i, zreszt\u0105 jak w wielu sprawach, tak\u017ce w tej mia\u0142 racj\u0119.<\/span><\/p>\n

Fronda i portale krytykuj\u0105ce pani ksi\u0105\u017ck\u0119 szermuj\u0105 bardzo ciekawym argumentem \u2013 wcale nie ukrywano formacji ideowej Ireny Sendler, wszyscy wiedzieli, \u017ce by\u0142a komunistk\u0105, ale by\u0142a te\u017c dobr\u0105 osob\u0105 \u2013 a pani robi jej straszn\u0105 krzywd\u0119 wyci\u0105gaj\u0105c nie wiadomo po co nie\u015bcis\u0142o\u015bci w biografii.<\/strong><\/p>\n

To interesuj\u0105ce, \u017ce wiedzieli, \u017ce by\u0142a komunistk\u0105 \u2013 jako\u015b nikt u nich nie porusza\u0142 tego w\u0105tku, przeciwnie, pisano o jej prze\u015bladowaniach w komunistycznych czaszach, nie m\u00f3wi\u0142, \u017ce to daje do my\u015blenia, \u017ce te\u017c dobrzy ludzie mogli nale\u017ce\u0107 do partii. Bardzo ciekawe jest w og\u00f3le analizowanie j\u0119zyka, kt\u00f3rym si\u0119 przy tej okazji operuje. Na przyk\u0142ad Sendlerowa w og\u00f3le nie wst\u0119puje do partii. Zostaje do niej na przyk\u0142ad \u201ewcielona\u201d poniewa\u017c jest w PPS-ie, zaci\u0105gni\u0119tym si\u0142\u0105 do PZPR-u. To jest nieprawda, Sendlerowa by\u0142a w PPR od 1947 roku, czyli sta\u0142a po stronie tych, co zaci\u0105gali. Dalej, pisze si\u0119, \u017ce z PZPR wyst\u0105pi\u0142a w 1968 roku. Nieprawda, by\u0142a w PZPR do ko\u0144ca. Czyli albo j\u0105 wci\u0105gn\u0119li, albo wyst\u0105pi\u0142a, nigdy nie jest tam aktywnie, z w\u0142asnego przekonania.<\/span><\/p>\n

To chyba w og\u00f3le jest du\u017cy problem, \u017ceby w binarnych postawach z\u0142y komunista-dobry wykl\u0119ty, znale\u017a\u0107 miejsce dla ludzi, kt\u00f3rzy w komunizm po prostu wierzyli i po wojnie identyfikowali si\u0119 w pe\u0142ni z tym ruchem bez g\u0142\u0119bokiej \u015bwiadomo\u015bci w zakresie wielkiej polityki.<\/strong><\/p>\n

Zainteresowa\u0142a mnie wypowied\u017a Dariusz Stoli w jednej z audycji radiowych \u2013 jest historykiem, dyrektorem Muzeum Historii \u017byd\u00f3w Polskich Polin a powiedzia\u0142, \u017ce to, co najbardziej da\u0142o mu do my\u015blenia w ksi\u0105\u017cce o Sendlerowej, nie dotyczy\u0142o spraw \u017cydowskich, tylko dok\u0142adnie tego, o czym m\u00f3wi\u0142am: \u017ce Sendlerowa, polska \u015bwi\u0119ta, wst\u0105pi\u0142a do PZPR-u, podobnie jak ca\u0142e grono ludzi i to powinno sk\u0142oni\u0107 nas do przemy\u015ble\u0144 na temat tych postaw, w miejsce prostego za\u0142o\u017cenia, \u017ce komunizm by\u0142 z\u0142y i ju\u017c.<\/span><\/p>\n

Pisze pani, przywo\u0142uj\u0105c posta\u0107 Jana Dobraczy\u0144skiego, \u017ce najbezpieczniejszym schronieniem by\u0142y klasztory i plac\u00f3wki prowadzone przez siostry zakonne, ale ludziom bez odpowiednich koneksji nie\u0142atwo by\u0142o umie\u015bci\u0107 tam dziecko. Mo\u017ce st\u0105d to proste prze\u0142o\u017cenie <\/strong>\u2013 skoro Sendlerowa ratowa\u0142a dzieci umieszczaj\u0105c je u si\u00f3str, musia\u0142a pewnie by\u0107 katoliczk\u0105.<\/strong><\/p>\n

Nie, Sendlerowa musia\u0142a by\u0107 katoliczk\u0105, bo jest bohaterk\u0105 polsk\u0105, a bohaterzy polscy musz\u0105 by\u0107 katolikami, to jest zrozumia\u0142e samo przez si\u0119.<\/span><\/p>\n

Jak si\u0119 strukturyzuje tak\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119? Przeprowadzi\u0142a pani niezwykle g\u0142\u0119bok\u0105 kwerend\u0119, dziesi\u0105tki rozm\u00f3w, wywiad\u00f3w, przejrza\u0142a pani setki tysi\u0119cy stron dokument\u00f3w, a do tego uda\u0142o si\u0119 pani nada\u0107 ksi\u0105\u017cce bardzo \u0142adn\u0105, nieoczywist\u0105 struktur\u0119. To nie jest prosta biograficzna opowie\u015b\u0107, w kt\u00f3rej bohaterka rodzi si\u0119 w takiej a takiej rodzinie, idzie do szk\u00f3\u0142, dorasta, zaczyna dzia\u0142a\u0107.<\/strong><\/p>\n

Mam dwa sposoby strukturalizacji: pierwszy, o kt\u00f3rym marz\u0119 i kt\u00f3ry mi si\u0119 nigdy nie uda\u0142, to strukturalizacja inteligentna: mam pomys\u0142 na ksi\u0105\u017ck\u0119, mam pomys\u0142 na struktur\u0119 i wk\u0142adam elementy do struktury. A p\u00f3ki co pisz\u0119 po prostu kolejne wersje ksi\u0105\u017cki. Budz\u0119 si\u0119 w nocy: wiem, \u017ce nie mam struktury, \u017ce musz\u0119 j\u0105 wymy\u015bli\u0107, bo je\u015bli pojawia si\u0119 p\u00f3\u017ano, to potem nie mieszcz\u0105 si\u0119 w niej rzeczy, w kt\u00f3re si\u0119 w\u0142o\u017cy\u0142o ci\u0119\u017ck\u0105 prac\u0119 i kt\u00f3re przez to wypadaj\u0105 z ksi\u0105\u017cki.<\/span><\/p>\n

W pierwszej strukturze to by\u0142y opowie\u015bci o dzieciach i na ko\u0144cu by\u0142 rozdzia\u0142 o mitach stworzonych przez obecn\u0105 polityk\u0119 historyczna wok\u00f3\u0142 Sendlerowej. Ale okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ten rozdzia\u0142 na ko\u0144cu kompletnie wisi. Potem by\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 pierwsza, opowie\u015b\u0107 o Sendlerowej i cz\u0119\u015b\u0107 druga, opowie\u015b\u0107 o dzieciach. Potem by\u0142y opowie\u015bci o dzieciach, w kt\u00f3rych pojawia\u0142a si\u0119 Sendlerowa po to, \u017ceby w og\u00f3le pokaza\u0107, \u017ce chodzi te\u017c o ni\u0105. To by\u0142o takie przeci\u0105ganie liny, bo mia\u0142am bardzo ma\u0142o materia\u0142u, ma\u0142o konkret\u00f3w. O Sendlerowej tak naprawd\u0119 wiadomo nadal niewiele, to jest osoba, kt\u00f3ra zawsze powtarza\u0142a to samo. Odnalaz\u0142am wywiady na strychach dom\u00f3w w Jerozolimie i w Polsce, jej teksty w archiwach, zrobi\u0142am wszystko co mog\u0142am. Mam takie do\u015bwiadczenie, \u017ce w \u015bwiadectwach wszystko si\u0119 w ko\u0144cu znajduje. To jest niesamowite, zgin\u0105\u0142 nar\u00f3d, zgin\u0105\u0142 j\u0119zyk, a jednak jak si\u0119 czego\u015b szuka, natrafia si\u0119 na bezmiar informacji, bo wszyscy \u017bydzi mieli potrzeb\u0119 notowania w kryj\u00f3wkach, notowania po wojnie. W przypadku Sendlerowej szuka\u0142am wsz\u0119dzie. W archiwum Spielberga, gdzie s\u0105 relacje uratowanych, Sendlerowa wyst\u0119puje chyba dwa razy w \u015bwiadectwach \u017cydowskich \u2013 a tam jest kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy \u015bwiadectw! Jest wielk\u0105 nieobecn\u0105, poniewa\u017c zajmowa\u0142a si\u0119 bardzo tajn\u0105 struktur\u0105, logistyk\u0105 pomocy. Nie spotyka\u0142a tych ludzi, oni nie mogli o niej opowiedzie\u0107.<\/span><\/p>\n

Nawet nie zdawali sobie sprawy z tego, \u017ce by\u0142a zaanga\u017cowana w ich ocalenie?<\/strong><\/p>\n

Tak, dawa\u0142a pieni\u0105dze, kontaktowa\u0142a ze strukturami, za\u0142atwia\u0142a pomoc medyczn\u0105, dokumenty. Wydaje mi si\u0119, \u017ce mia\u0142a ma\u0142o bezpo\u015bredniego kontaktu z dzie\u0107mi, nie mia\u0142a jak zosta\u0107 zapami\u0119tana.<\/span><\/p>\n

To odbywa\u0142o si\u0119 r\u00f3wnolegle, szukanie i pisanie?<\/strong><\/p>\n

Nie lubi\u0119 pisa\u0107, lubi\u0119 zbiera\u0107 materia\u0142y. Zawsze pr\u00f3buj\u0119, \u017ceby to si\u0119 zaz\u0119bia\u0142o, pr\u00f3buj\u0119 pisa\u0107 nawet p\u00f3\u0142 stroniczki dziennie, zmusi\u0107 si\u0119 do tego. Mia\u0142am bardzo du\u017co napisanych rzeczy, kt\u00f3re mi si\u0119 nie uk\u0142ada\u0142y. Bardzo d\u0142ugo nie wpad\u0142am na rzecz do\u015b\u0107 prost\u0105, \u017ce to si\u0119 mo\u017ce przeplata\u0107, dzieci i Sendlerowa. Ale i tak nie by\u0142o \u0142atwo. Na pocz\u0105tku mia\u0142am rodzin\u0119 G\u0142owi\u0144skich. W pierwszych rozdzia\u0142ach musz\u0119 opowiedzie\u0107 wojn\u0119: zamkni\u0119cie bramy getta, powstanie w getcie, i to wszystko na przyk\u0142adzie G\u0142owi\u0144skich, na ich opowie\u015bci. No a potem na przyk\u0142ad G\u0142owi\u0144ski si\u0119 przesuwa, na pocz\u0105tek wchodz\u0105 Turkowowie i musz\u0119 zmieni\u0107 t\u0119 histori\u0119 tak, \u017ceby to w ich opowie\u015bci pojawi\u0142y si\u0119 elementy konstytuuj\u0105ce chronologi\u0119 wojny.<\/span><\/p>\n

To brzmi jak nieko\u0144cz\u0105ce si\u0119 zadanie.<\/strong><\/p>\n

Ja jestem bardzo pracowita.<\/span><\/p>\n

A kiedy pani poczu\u0142a, \u017ce to dzia\u0142a, mo\u017cna ju\u017c nie przestawia\u0107, ksi\u0105\u017cka jest sko\u0144czona?<\/strong><\/p>\n

W pewnym momencie wiedzia\u0142am, \u017ce \u015bwiadectwa s\u0105 ju\u017c wyczerpane, znalaz\u0142am potem jeszcze informacje niebezpo\u015brednie, czytaj\u0105c przypisy. Kiedy mia\u0142am ju\u017c struktur\u0119, mniej wi\u0119cej p\u00f3\u0142tora roku temu, postanowi\u0142am, \u017ce do ko\u0144ca roku zamkn\u0119 temat, nad kt\u00f3rym siedzia\u0142am ju\u017c prawie cztery lata. I rzeczywi\u015bcie 31 grudnia 2016, przed dwunast\u0105 w nocy, wys\u0142a\u0142am tekst do wydawnictwa Czarne. Mia\u0142am bardzo dobr\u0105 redakcj\u0119, Magda Budzy\u0144ska wysy\u0142a\u0142a mi pytania, kt\u00f3re powodowa\u0142y, \u017ce znowu co\u015b dopisywa\u0142am, czego\u015b szuka\u0142am w archiwach, wi\u0119c nadanie ksi\u0105\u017cce ostatecznego kszta\u0142tu zaj\u0119\u0142o jeszcze jakie\u015b p\u00f3\u0142 roku.<\/span><\/p>\n

W podzi\u0119kowaniach wspomina pani, \u017ce lubi pracowa\u0107 daleko od domu. Z czego to wynika? Nie lubi pani przynosi\u0107 trudnych temat\u00f3w do przestrzeni prywatnej? \u0141atwiej si\u0119 pani skoncentrowa\u0107?<\/strong><\/p>\n

Kiedy jestem tutaj, staram si\u0119 nie czyta\u0107 gazet, nie s\u0142ycha\u0107 radia, nie ogl\u0105da\u0107 telewizji. Moja ksi\u0105\u017cka jest g\u0142osem dotycz\u0105cym wsp\u00f3\u0142czesnej Polski, ale nie tylko, jest te\u017c opowie\u015bci\u0105 o Holocau\u015bcie, potrzebuj\u0119 wi\u0119c dystansu. Poza tym bardzo lubi\u0119 du\u017co pracowa\u0107, a jednak w Warszawie du\u017co rzeczy mnie od tego odrywa. W Warszawie jest du\u017co archiw\u00f3w do ogl\u0105dania, w \u017bydowskim Instytucie Historycznym jest bardzo du\u017co powojennych materia\u0142\u00f3w dotycz\u0105cych dzieci, opisuj\u0105cych ich losy. Je\u017celi mam wybra\u0107 pomi\u0119dzy pisaniem a p\u00f3j\u015bciem do archiwum, to zawsze p\u00f3jd\u0119 do archiwum, dobrze jest wi\u0119c, \u017cebym by\u0142a w miejscu, gdzie tego archiwum po prostu nie ma.<\/span><\/p>\n

Chcia\u0142am zapyta\u0107 o emocje, kt\u00f3re towarzyszy\u0142y pani podczas pisania. Czy ta ksi\u0105\u017cka by\u0142a dla pani emocjonalnie trudna?<\/strong><\/p>\n

W por\u00f3wnaniu do Jedwabnego \u2013 nie, to w og\u00f3lne nie by\u0142o trudne. Jedwabne to by\u0142o horror na wielu poziomach, tak\u017ce na poziomie mojej odpowiedzialno\u015bci za ludzi. Wyje\u017cd\u017ca\u0142am z Jedwabnego, oni tam zostawali: jedn\u0105 kobiet\u0119 bi\u0142a rodzina, drugiej ksi\u0105dz m\u00f3wi\u0142, \u017ce nie da pogrzebu katolickiego, odwo\u0142ywano burmistrza\u2026 Zostawia\u0142am za sob\u0105 ludzi, kt\u00f3rym robiono krzywd\u0119 i to by\u0142 koszmar. Bardzo szybko zacz\u0119\u0142am miesza\u0107 role, by\u0142am na po\u0142y dziennikark\u0105, na po\u0142y terapeutk\u0105, a jednocze\u015bnie wiedzia\u0142am, \u017ce nie wolno ich miesza\u0107. Jestem z wykszta\u0142cenia psychologiem, zajmowa\u0142am si\u0119 psychoterapi\u0105, to wszystko by\u0142o niesamowicie stresuj\u0105ce ze wzgl\u0119du na ludzi, kt\u00f3rzy byli w Jedwabnem teraz, prze\u015bladowani i ostracyzowani przez swoj\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107. Natomiast nie mia\u0142am tego stresu w stosunku do \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rych odpytywa\u0142am \u2013 zajmowa\u0142am si\u0119 psychoterapi\u0105 w czasach psychologii humanistycznej. Uwa\u017cali\u015bmy, \u017ce kiedy cz\u0142owiek zacznie m\u00f3wi\u0107 i si\u0119 otworzy, to b\u0119dzie mu od tego lepiej. Bardzo p\u00f3\u017ano zrozumia\u0142am, \u017ce niekoniecznie tak to dzia\u0142a, \u017ce niekt\u00f3rym jest bardzo ci\u0119\u017cko, \u017ce z jakiego\u015b powodu zamykaj\u0105 wspomnienia. Do Sendlerowej przyst\u0119powa\u0142am z tym baga\u017cem \u2013 kiedy rozmawia\u0142am z lud\u017ami, kt\u00f3rzy prze\u017cyli wojn\u0119, mia\u0142am poczucie odpowiedzialno\u015bci: ile mog\u0119 cisn\u0105\u0107, ile razy mog\u0119 pyta\u0107 Wojdowsk\u0105 o to, co si\u0119 sta\u0142o. Z G\u0142owi\u0144skim by\u0142o \u0142atwiej, bo jednak on to wielokrotnie opisa\u0142.<\/span><\/p>\n

Troch\u0119 si\u0119 denerwowa\u0142am, kiedy rzeczywi\u015bcie zostawa\u0142am z niczym i my\u015bla\u0142am: tej ksi\u0105\u017cki nie b\u0119dzie. Mog\u0119 napisa\u0107 o dzieciach, ale nie b\u0119dzie Sendlerowej, bo nie mam jej, bo ona mi ucieka po ka\u017cdej z tych opowie\u015bci. Dlatego zaczyna\u0142am od opowie\u015bci o rodzinie G\u0142owi\u0144skich, oni byli najbardziej zaprzyja\u017anieni z Sendlerow\u0105. To by\u0142 fantastyczny wst\u0119p: tr\u00f3jka takich umorusanych dzieci z kana\u0142\u00f3w przychodzi do niej o czwartej rano i ona musi prosi\u0107 o myd\u0142o. A potem si\u0119 okaza\u0142o, \u017ce nic si\u0119 w tej opowie\u015bci nie zgadza: ani tak nie przeszli, nie u niej nocowali. My\u015bla\u0142am: przecie\u017c wiem, \u017ce by\u0142a bohaterk\u0105, \u017ce codziennie ryzykowa\u0142a \u017cycie, \u017ceby ratowa\u0107 \u017byd\u00f3w, a nie mam nic, \u017ceby to opowiedzie\u0107!<\/span><\/p>\n

Czy na Holocaust mo\u017cna si\u0119 jako\u015b uodporni\u0107, mo\u017ce nie tyle w sensie ludzkim co w badawczym?<\/strong><\/p>\n

Nie mo\u017cna. Ale ja niezale\u017cnie od ksi\u0105\u017cki jestem w nim codziennie, bo czytam g\u0142\u00f3wnie o Holocau\u015bcie.<\/span><\/p>\n

Pi<\/strong>sze pani <\/strong>przy okazji<\/strong> Sendlerowej, \u017ce dzia\u0142acze s\u0105 rzadko dobrymi rodzicami. Sendlerow\u0105 znamy jako \u201ematk\u0119 \u017cydowskich dzieci\u201d, w\u0142asnymi natomiast zajmowa\u0142a si\u0119 niezbyt troskliwie.<\/strong><\/p>\n

Alina Margolis m\u00f3wi\u0142a, \u017ce jej dzia\u0142alno\u015b\u0107 zawsze by\u0142a ucieczk\u0105. Mo\u017ce wi\u0119c ci ludzie nie dlatego s\u0105 z\u0142ymi rodzicami, \u017ce s\u0105 zaj\u0119ci w czasie, kiedy jednak powinni wychowywa\u0107 swoje dzieci, tylko dlatego si\u0119 tak anga\u017cuj\u0105, \u017ce rodzicielstwo jest sfer\u0105, w kt\u00f3rej i tak nie dawaliby sobie rady \u2013 a tak przynajmniej robi\u0105 co\u015b, co jest po\u017cyteczne, albo w co wierz\u0105, \u017ce jest po\u017cyteczne. Wydaje mi si\u0119, \u017ce Sendlerowa nie radzi\u0142a sobie z dzie\u0107mi nie tylko dlatego, \u017ce jej ca\u0142y czas nie by\u0142o w domu. Na pewno te\u017c jej dzieci urodzi\u0142y si\u0119 w momencie, kiedy by\u0142a dzia\u0142aczk\u0105 polityczn\u0105, spo\u0142eczn\u0105, kariera zawodowa na full: wychodzi\u0142a rano i wraca\u0142a w nocy, nie mia\u0142a czasu na \u017cadn\u0105 wywiad\u00f3wk\u0119 szkoln\u0105, \u017ceby z dzie\u0107mi gdzie\u015b p\u00f3j\u015b\u0107, wyjecha\u0107 czy po prostu posiedzie\u0107 w domu popo\u0142udniu, obiad podawa\u0142a gosposia, co z gorycz\u0105 wspomina\u0142a c\u00f3rka. Oczywi\u015bcie to te\u017c jest kwestia pokoleniowa, wtedy si\u0119 ma\u0142o zajmowa\u0142o dzie\u0107mi.<\/span><\/p>\n

Chcia\u0142am zapyta\u0107 o Sprawiedliwych. Pisze pani, \u017ce w polskiej narracji historycznej u\u017cywani s\u0105 instrumentalnie: po raz pierwszy wyp\u0142yn\u0119li przy okazji marca \u201968, potem w zwi\u0105zku z Jedwabnem. Lubimy chwali\u0107 si\u0119, \u017ce po\u015br\u00f3d Sprawiedliwych jest najwi\u0119cej Polak\u00f3w, ale rzadko wspominamy o tym, \u017ce Sprawiedliwi cz\u0119sto chowali medal g\u0142\u0119boko do szuflady w obawie, \u017ceby nikt nie dowiedzia\u0142 si\u0119 o tym, \u017ce pomagali \u017bydom.<\/strong><\/p>\n

Tak, bardzo du\u017co by\u0142o takich Sprawiedliwych. Wydaje mi si\u0119, \u017ce jeste\u015bmy na przegranych pozycjach w narracji o nich. Sprawiedliwi tak fantastycznie wpisuj\u0105 si\u0119 w rozbuchane obecnie polskie ego. Jan Grabowski napisa\u0142, \u017ce obecnie Holocaust i \u017bydzi to aktorzy drugiego planu, potrzebni do tego, \u017ceby na podium w pe\u0142nej krasie stali Sprawiedliwi, czyli Polacy, kt\u00f3rzy ratowali jako Polacy \u2013 nie jako ludzie czy jako jednostki. Ksi\u0105\u017cka Grossa spowodowa\u0142a otwarcie cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa, ale to otwarcie okaza\u0142o si\u0119, poza nielicznymi wyj\u0105tkami, do\u015b\u0107 powierzchowne, na poziomie konstatacji, \u017ce by\u0142o takie miasteczko jak Jedwabne, \u017ce si\u0119 dzia\u0142y straszne rzeczy w tym miasteczku, bo specyficzne warunki, \u017ce powinni\u015bmy o tym pisa\u0107 w podr\u0119cznikach. A niestety, w sprawach stosunk\u00f3w polsko-\u017cydowskich jest tak, \u017ce zawsze co\u015b puka od do\u0142u, jest gorzej i gorzej. To nie by\u0142o jedno specyficzne miasteczko. Akurat tam zabili wszystkich \u017byd\u00f3w, a w innych \u201etylko\u201d niekt\u00f3rych, albo wszystkich, ale po prostu by\u0142o ma\u0142o i nie zwr\u00f3ci\u0142o to takiej uwagi, albo zabijano po wojnie tych, kt\u00f3rzy nie wracali w obstawie policji. Ten koszmar wymaga\u0142by tak m\u0105drego przepracowania, takiej pracy historyk\u00f3w, nauczycieli, wychowawc\u00f3w w szko\u0142ach, m\u0105drej polityki \u2013 ale to jest tak dalekie od wszystkiego, co mamy\u2026 Wydaje mi si\u0119, \u017ce szansa jest \u017cadna.<\/span><\/p>\n

Jedwabne nie by\u0142o wyj\u0105tkowe \u2013 dla mnie absolutnie szokuj\u0105ce w pani ksi\u0105\u017cce by\u0142o to, \u017ce w relacjach dzieci praktycznie zawsze pojawia si\u0119 w\u0105tek innych dzieci, kt\u00f3re bardzo sprawnie i z pasj\u0105 tropi\u0105 \u017byd\u00f3w. Dla dzieci r\u00f3wie\u015bnik, kt\u00f3ry przybywa do sieroci\u0144ca, nie jest kim\u015b neutralnym, one maj\u0105 wpojone, \u017ce to podejrzana sprawa, \u017ce powinny si\u0119 ni\u0105 zaj\u0105\u0107.<\/strong><\/p>\n

Tak, a te chmary dzieci przy bramie getta? Dlaczego harcerze zajmowali si\u0119 \u0107wiczeniami z broni\u0105 zamiast si\u0119 zajmowa\u0107 tym? Dlaczego nikt nie wysy\u0142a\u0142 ich pod bramy getta, \u017ceby tym g\u00f3wniarzom przem\u00f3wili do rozs\u0105dku, mo\u017ce nawet pobili na jakim\u015b podw\u00f3rku? No dobrze, bicie to mo\u017ce nie jest harcerskie zachowanie, ale \u017ceby chocia\u017c wzi\u0119li za koszul\u0119, zaprowadzili do mamy i taty. Jak to jest mo\u017cliwe, \u017ce nie by\u0142o tu \u017cadnej pracy, nie s\u0142ysza\u0142am o ani jednym przyk\u0142adzie pracy wychowawczej takiej organizacji jak harcerstwo polskie czy podziemne pa\u0144stwo, z chmar\u0105 tych dzieciak\u00f3w, krzycz\u0105cych \u201eJude!\u201d.<\/span><\/p>\n

Tak, ale sp\u00f3jrzmy na <\/strong>autorytety m\u0142odzie\u017cy \u2013 Aleksander Kami\u0144ski w Kamieniach na szaniec<\/em> nie wspomina ani o getcie, ani o powstaniu\u2026<\/strong><\/p>\n

Tak, Aleksander Kami\u0144ski, to jest po prostu niesamowite. On by\u0142 przecie\u017c wzorcem zachowania, przed wojn\u0105 organizowa\u0142 dru\u017cyny \u017cydowskie, w czasie wojny ratowa\u0142 \u017byd\u00f3w, przyk\u0142ad najszlachetniejszej mo\u017cliwej postawy, a mimo to wiedzia\u0142, \u017ce je\u017celi ma napisa\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119, kt\u00f3ra b\u0119dzie czytana, to nie powinien wspomina\u0107 tam o \u017bydach, \u017bydzi nie istniej\u0105. Ja nawet nie my\u015bl\u0119, \u017ce zrobi\u0142 to \u015bwiadomie, to by\u0142o po prostu oczywiste, \u017ce pewnymi sprawami si\u0119 nie zajmujemy.<\/span><\/p>\n

W jednej z relacji pani b<\/strong>ohaterek<\/strong> pojawia si\u0119 w\u0105tek molestowania seksualnego. Czy s\u0105 jakie\u015b badania na ten temat?<\/strong><\/p>\n

Bada\u0144 to ju\u017c nie spos\u00f3b zrobi\u0107, ale to jest tak oczywiste\u2026 To widzimy po Weinsteinie. Je\u017celi kto\u015b ma w\u0142adz\u0119 \u2013 a ci, kt\u00f3rzy przechowywali mieli w\u0142adz\u0119 nad tymi, kt\u00f3rych ukrywali \u2013 rodz\u0105 si\u0119 straszne zachowania. Jest taki wstrz\u0105saj\u0105cy przyk\u0142ad w ksi\u0105\u017cce Rejwach<\/em> Miko\u0142aja Grynberga, kobieta, kt\u00f3ra opowiada, \u017ce j\u0105 wzi\u0119li pa\u0144stwo, ale pan spa\u0142 w innym pokoju a pani w innym, i ona spa\u0142a w tym pokoju z panem. W czasie wojny wysz\u0142a z domu dwa czy trzy razy \u2013 to by\u0142y skrobanki. Ona mia\u0142a chyba 13 lat. To nie przestaje za mn\u0105 chodzi\u0107, wyobra\u017cam sobie t\u0119 dziewczynk\u0119. Znam te\u017c histori\u0119 kobiety, kt\u00f3ra by\u0142a przechowywana przez starszego m\u0119\u017cczyzn\u0119. Gwa\u0142ci\u0142 przez dwa lata. Kiedy zacz\u0119\u0142o si\u0119 robi\u0107 g\u0142o\u015bno o Sprawiedliwych, odnalaz\u0142 j\u0105 w jakim\u015b ma\u0142ym miasteczku w Polsce i powiedzia\u0142, \u017ce ma mu da\u0107 Medal Sprawiedliwych, bo w innym przypadku rozpowie po ca\u0142ym mie\u015bcie, \u017ce jest \u017byd\u00f3wk\u0105, o czym nie wiedzia\u0142 nikt, nawet jej m\u0105\u017c. Wyst\u0105pi\u0142a o odznaczenie dla niego, otrzyma\u0142 medal i pieni\u0105dze. Kiedy\u015b to by\u0142o chyba 100 dolar\u00f3w raz na trzy miesi\u0105ce, Sprawiedliwy cz\u0119sto prosili, \u017ceby przesy\u0142a\u0107 je dyskretnie, w nieoznakowanych kopertach, tak \u017ceby nie by\u0142o tam \u017cadnego \u201e\u017cydowskiego znaku\u201d czy nazwy instytucji. Hanna Krall opowiada\u0142a kiedy\u015b, \u017ce w sieroci\u0144cu \u017cydowskim badano wszystkie dzieci na obecno\u015b\u0107 chor\u00f3b wenerycznych i \u017ce by\u0142a taka pi\u0119cio- czy sze\u015bcioletnia dziewczynka, chora. To jest co\u015b ze z\u0142ego snu.<\/span><\/p>\n

Czyli by\u0142a \u015bwiadomo\u015b\u0107 tego, co mog\u0142o si\u0119 dzia\u0107 z ukrywanymi dzie\u0107mi.<\/strong><\/p>\n

G\u0142owi\u0144ski te\u017c chyba opisuje tak\u0105 histori\u0119 w jednej z ksi\u0105\u017cek, o garbatym panu, kt\u00f3ry \u015bpi z nim w jednym \u0142\u00f3\u017cku i G\u0142owi\u0144ski czuje, \u017ce co\u015b jest nie w porz\u0105dku, ale m\u0119\u017cczyzna nie przekracza granicy.<\/span><\/p>\n

W czasie wojny Polacy nie pomagali \u017cydowskim s\u0105siadom, dzi\u015b l\u0119kaj\u0105 si\u0119 fali uchod\u017ac\u00f3w i nie reaguj\u0105 na opluwanie cudzoziemc\u00f3w w tramwajach. Czy jeste\u015bmy s\u0142abym moralnie narodem?<\/strong><\/p>\n

To jest chyba cecha og\u00f3lnoludzka, \u017ce nie jeste\u015bmy bardzo odwa\u017cni jako gatunek i nie mo\u017cna odwagi od kogokolwiek wymaga\u0107. Ona jest darem, nie jest przyrodzona. Mo\u017cna by\u0107 przyzwoitym cz\u0142owiekiem, ale do\u015b\u0107 strachliwym, kt\u00f3ry nie umie si\u0119 zachowa\u0107 w takich sytuacjach. Nie wyobra\u017cam sobie, \u017ceby mo\u017cna by\u0142o mie\u0107 pretensje do kogokolwiek osobi\u015bcie albo do Polak\u00f3w generalnie, \u017ce nie pomagali \u017bydom: problem polega na tym, dlaczego oni przeszkadzali. To nie polega na tym, \u017ce za ma\u0142o os\u00f3b pomaga\u0142o. Sprawiedliwych by\u0142o tyle, ile mog\u0142o by\u0107, bo to wymaga\u0142o tak szalonej odwagi, \u017ce trudno, \u017ceby takich os\u00f3b by\u0142o wi\u0119cej. Ale chodzi o to, \u017ce przecie\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w, kt\u00f3ra wychodzi\u0142a z getta, to byli ludzie zamo\u017cni, mieli koneksje, byli na tyle zasymilowani, \u017ce znali Polak\u00f3w. Mogli sobie za\u0142atwi\u0107 papiery, wynaj\u0105\u0107 mieszkanie i prze\u017cy\u0107 do ko\u0144ca wojny, gdyby nie to, \u017ce natychmiast ca\u0142a kamienica zaczyna\u0142a szepta\u0107: czy to nie s\u0105 \u017bydzi? To jest szale\u0144stwo. Na ka\u017cdym kroku pilnie wykluczano \u017byd\u00f3w z polskiej spo\u0142eczno\u015bci, nie daj\u0105c im \u017cy\u0107.<\/span><\/p>\n

O tym pisze Jerzy Jurandot we wst\u0119pie do swoich pami\u0119tnik\u00f3w \u2013 \u017ce Niemcy nie potrafili rozpozna\u0107 \u017byda na ulicy, bo my\u015bleli stereotypami: czarne w\u0142osy, \u015bniada cera, zakrzywiony nos. To Polacy przodowali we wskazywaniu odpowiednich os\u00f3b.<\/strong><\/p>\n

Jest du\u017co opowie\u015bci o tym, \u017ce Niemcy tego po prostu nie widzieli, co, prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c, wydaje mi si\u0119 naturalne. Jak wspomnia\u0142am, ci \u017bydzi, kt\u00f3rzy wychodzili, mieli zazwyczaj \u201edobry wygl\u0105d\u201d. Rozpoznawano ich na podstawie drobiazg\u00f3w, innego ruchu, \u017ce zawi\u0105zuj\u0105 lew\u0105 r\u0119k\u0105 sznurowad\u0142o, sama nie wiem czego jeszcze. Jedna pani wspomina\u0142a o zakonnicach, kt\u00f3re budzi\u0142y j\u0105 w nocy, bo uwa\u017ca\u0142y, \u017ce wyrwana ze snu powie jakie\u015b s\u0142owo w jidysz i wtedy rozpoznaj\u0105 w niej \u017byd\u00f3wk\u0119. I jest do kompletu tyle samo opowie\u015bci o Niemcach, kt\u00f3rzy twierdzili, \u017ce \u017byda rozpoznaj\u0105 na sto krok\u00f3w. A potem stawa\u0142 przed nim rudy ch\u0142opak, wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cy si\u0119 z grona dzieci i zakonnice by\u0142y przekonane, \u017ce rozstrzelaj\u0105 wszystkich na miejscu, a Niemiec wdawa\u0142 si\u0119 z nim w mi\u0142\u0105 rozmow\u0119, bo mia\u0142 synka w jego wieku. Najtrudniejsza jest ta sfera pomi\u0119dzy, gdyby liczy\u0107 \u201epopulacja polska a szmalcownicy\u201d, to nie by\u0142o ich du\u017co. \u201ePopulacja polska a sprawiedliwi\u201d \u2013 te\u017c nie by\u0142o ich du\u017co. Natomiast to niech\u0119\u0107 sfery pomi\u0119dzy, oboj\u0119tno\u015b\u0107 \u0142atwo przechodz\u0105ca w nienawi\u015b\u0107, to by\u0142o to, co nie dawa\u0142o prze\u017cy\u0107.<\/span><\/p>\n

My\u015bli pani, \u017ce pani ksi\u0105\u017cka uczyni jaki\u015b wy\u0142om w tej narracji?<\/strong><\/p>\n

Moje do\u015bwiadczenie z ksi\u0105\u017ck\u0105 o Jedwabnem jest takie, \u017ce do\u015b\u0107 regularnie kto\u015b do mnie pisze, to s\u0105 pojedyncze osoby, \u017ce to zmieni\u0142o im \u017cycie, \u017ce zacz\u0119li my\u015ble\u0107, \u017ce co\u015b z tym robi\u0105. Dlatego zawsze mam poczucie, \u017ce to gdzie\u015b, komu\u015b, co\u015b powie. Ale teraz jestem raczej ma\u0142\u0105 \u0142\u00f3deczk\u0105 nawiguj\u0105c\u0105 przez wezbran\u0105 rzek\u0119 polskich uczu\u0107 narodowych i jak mnie nie zatopi\u0105, to b\u0119dzie dobrze.<\/span><\/p>\n

* * *<\/h3>\n

Anna Bikont<\/strong> \u2013 dziennikarka i pisarka, z wykszta\u0142cenia psycholo\u017cka. Od pierwszego do ostatniego numeru (1982\u20131989) pracowa\u0142a w zespole \u201eTygodnika Mazowsze\u201d, pisma podziemnej Solidarno\u015bci, wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142a \u201eGazet\u0119 Wyborcz\u0105\u201d, z kt\u00f3r\u0105 zwi\u0105zana jest do dzisiaj. Jej ksi\u0105\u017cka My z Jedwabnego otrzyma\u0142a m.in. nagrod\u0119 historyczn\u0105 \u201ePolityki\u201d oraz European Book Prize. Wydanie ameryka\u0144skie znalaz\u0142o si\u0119 na li\u015bcie stu najwa\u017cniejszych ksi\u0105\u017cek 2016 roku wed\u0142ug \u201eNew York Timesa\u201d i zosta\u0142o nagrodzone National Jewish Book Award. Wraz z Joann\u0105 Szcz\u0119sn\u0105 napisa\u0142a wyr\u00f3\u017cnion\u0105 Wielk\u0105 Nagrod\u0105 Fundacji Kultury ksi\u0105\u017ck\u0119 Lawina i kamienie. Pisarze wobec komunizmu oraz Pami\u0105tkowe rupiecie. Biografia Wis\u0142awy Szymborskiej. Jej ksi\u0105\u017cka Sendlerowa. W ukryciu ukaza\u0142a si\u0119 pod koniec 2017 roku nak\u0142adem wydawnictwa Czarne.<\/span><\/p>\n

\n

OLGA WR\u00d3BEL<\/strong> | Kulturoznawczyni, autorka komiks\u00f3w<\/em><\/span>
\nKulturoznawczyni, autorka komiks\u00f3w, pracownica muzeum. Prowadzi (wraz z Wojciechem Szotem) bloga ksi\u0105\u017ckowego Kurzojady.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

BIKONT: NA KA\u017bDYM KROKU PILNIE WYKLUCZANO \u017bYD\u00d3W Z POLSKIEJ SPO\u0141ECZNO\u015aCI OLGA WR\u00d3BEL Bezdomne dzieci w getcie warszawskim. Fot. wikipedia \u2013 Gdyby liczy\u0107 \u201epopulacja polska a szmalcownicy\u201d, to nie by\u0142o ich du\u017co. \u201ePopulacja polska a sprawiedliwi\u201d \u2013 te\u017c nie by\u0142o ich du\u017co. Natomiast to niech\u0119\u0107 sfery pomi\u0119dzy, oboj\u0119tno\u015b\u0107 \u0142atwo przechodz\u0105ca w nienawi\u015b\u0107, to by\u0142o to, co […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/76431"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=76431"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/76431\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":76516,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/76431\/revisions\/76516"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=76431"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=76431"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=76431"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}