{"id":76730,"date":"2020-03-10T17:09:16","date_gmt":"2020-03-10T15:09:16","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=76730"},"modified":"2020-03-10T08:40:25","modified_gmt":"2020-03-10T06:40:25","slug":"15-09-47","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=76730","title":{"rendered":"Marzec 1968: dwie rewolucje"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Marzec 1968: dwie rewolucje<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

TW Redakcja<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

40. rocznica ostatniego publicznego spektaklu \u201eDziad\u00f3w\u201d, Teatr Narodowy w Warszawie. Fot. Archiwum Kancelarii Prezydenta RP<\/em><\/span><\/p>\n

Antysemityzm mia\u0142 by\u0107 lepiszczem pozwalaj\u0105cym zlepi\u0107 parti\u0119 i zbudowa\u0107 porozumienie mi\u0119dzy w\u0142adz\u0105 a\u00a0spo\u0142ecze\u0144stwem\u00a0\u2013 w<\/strong>\u00a040. rocznice Marca dyskutowali historycy: Jerzy Eisler, Andrzej Friszke, Piotr Os\u0119ka i\u00a0Marcin Zaremba oraz Tomasz Wi\u015bcicki (\u201eWi\u0119\u017a\u201d).<\/p>\n

Tekst ukaza\u0142 si\u0119 w miesi\u0119czniku\u00a0\u201eWi\u0119\u017a\u201d nr 2-3\/2008<\/a>.<\/strong><\/span><\/em><\/p>\n

Tomasz Wi\u015bcicki:\u00a0Na ile sterowana przez w\u0142adze marcowa kampania antysemicka pozosta\u0142a jedynie akcj\u0105 propagandow\u0105, a\u00a0na ile trafi\u0142a na podatny grunt i\u00a0zosta\u0142a podchwycona przez spo\u0142ecze\u0144stwo? W\u00a0jakim stopniu okaza\u0142a si\u0119 skuteczna?<\/strong><\/p>\n

Jerzy Eisler:<\/strong>\u00a0Tego nie da si\u0119 wymierzy\u0107 ani nawet opisa\u0107 zgodnie z\u00a0naukowymi standardami. W\u00a0pe\u0142ni podzielam pogl\u0105d wyra\u017cony ponad \u0107wier\u0107 wieku temu przez Jana J\u00f3zefa Lipskiego, \u017ce ka\u017cdy cz\u0142owiek, kt\u00f3ry wtedy \u017cy\u0142, zw\u0142aszcza w\u00a0du\u017cym mie\u015bcie, w\u00a0\u015brodowisku inteligenckim, b\u0119dzie potrafi\u0142 poda\u0107 przyk\u0142ady zachowa\u0144 pozytywnych, szlachetnych \u2013 solidarno\u015bci z\u00a0lud\u017ami opluwanymi, atakowanymi, i\u00a0postaw nikczemnych, odra\u017caj\u0105cych \u2013 przy\u0142\u0105czania si\u0119 do atakowania os\u00f3b \u017cydowskiego pochodzenia. Nie da si\u0119 naukowo wyliczy\u0107, kt\u00f3rych by\u0142o wi\u0119cej. Mam coraz mocniej ugruntowane prze\u015bwiadczenie, oparte na badaniach naukowych, \u017ce dominuj\u0105ce by\u0142y postawy neutralne i\u00a0bierne, o\u00a0kt\u00f3rych wiele nie mo\u017cemy powiedzie\u0107. Je\u015bli kto\u015b si\u0119 anga\u017cuje po jednej lub po drugiej stronie, wypowiada si\u0119, zabiera publicznie g\u0142os, to wiemy, jakie by\u0142y pogl\u0105dy tego cz\u0142owieka. Natomiast w\u0142a\u015bciwie nic nie wiemy o\u00a0pogl\u0105dach i\u00a0postawach cz\u0119\u015bci milcz\u0105cej.<\/span><\/p>\n

Nie natrafi\u0142em nigdy na cz\u0142owieka, kt\u00f3ry po 1945 roku m\u00f3wi\u0142by o\u00a0sobie otwarcie: jestem antysemit\u0105 i\u00a0domaga\u0142by si\u0119 usuni\u0119cia z\u00a0Polski \u017byd\u00f3w, co w\u00a0okresie mi\u0119dzywojennym by\u0142o niestety do\u015b\u0107 cz\u0119ste. W\u00a0latach trzydziestych na bramie Uniwersytetu Warszawskiego wisia\u0142y transparenty: \u201e\u015amier\u0107 \u017cydo-komunie!\u201d czy \u201e\u017b\u0105damy getta dla \u017byd\u00f3w i\u00a0obni\u017cki op\u0142at!\u201d. Po wojnie czego\u015b takiego nie by\u0142o nawet wtedy, gdy dochodzi\u0142o do pogrom\u00f3w czy zaj\u015b\u0107 anty\u017cydowskich. W\u00a0Marcu antysemityzm trafi\u0142 na pierwsze strony gazet, do g\u0142\u00f3wnych wyda\u0144 dziennik\u00f3w radiowych i\u00a0telewizyjnych, ale ten antysemityzm czy antysyjonizm, jak go wtedy nazywano, by\u0142 taki \u2013 powiedzia\u0142bym \u2013 oficjalny.<\/span><\/p>\n

Marcin Zaremba<\/strong>: To prawda, \u017ce trudno znale\u017a\u0107 wypowied\u017a z\u00a0tego czasu, na przyk\u0142ad list czy zapis z\u00a0pods\u0142uchu, w\u00a0kt\u00f3rym kto\u015b by, twierdzi\u0142, \u017ce jest antysemit\u0105. W\u00a0og\u00f3le problem \u017cydowski od roku 1946-1947 stanowi w\u00a0Polsce Ludowej tabu. P\u00f3\u017aniej, w\u00a01956 roku, mamy tekst Leszka Ko\u0142akowskiego o\u00a0antysemityzmie. Poza tym nad antysemityzmem i\u00a0w og\u00f3le stosunkiem do innych kultur i\u00a0narod\u00f3w zapada milczenie, o\u00a0tym si\u0119 nie m\u00f3wi. Mimo \u017ce w\u00a0gazetach partyjnych czytamy \u201eProletariusze wszystkich kraj\u00f3w, \u0142\u0105czcie si\u0119\u201d, obraz \u015bwiata propagowany przez \u00f3wczesne media i\u00a0szko\u0142\u0119 jest zamkni\u0119ty.<\/span><\/p>\n

J. Eisler:\u00a0<\/strong>W\u00a0Polsce by\u0142 i\u00a0jest nadal pewien rodzaj antysemityzmu, nawet nie do ko\u0144ca uzmys\u0142awianego. Cz\u0142owiek, kt\u00f3ry m\u00f3wi: ,,Bardzo \u0142adna \u017byd\u00f3weczka\u201d albo ,,Bardzo inteligentny \u017bydek\u201d, w\u00a0swoim mniemaniu nie zachowuje si\u0119 jak antysemita \u2013 przecie\u017c wyrazi\u0142 si\u0119 pozytywnie o\u00a0tych osobach. Natomiast gdyby kto\u015b o\u00a0nas m\u00f3wi\u0142: ,,Bardzo b\u0142yskotliwy Polaczek\u201d, raczej nie byliby\u015bmy z\u00a0tego powodu zadowoleni. My\u015bl\u0119, \u017ce podsk\u00f3rnego, nie do ko\u0144ca u\u015bwiadamianego antysemityzmu by\u0142o wtedy sporo. Wystarczy\u0142o zapyta\u0107 s\u0105siada o\u00a0\u017cydowskich korzeniach: ,,A pan nie wyje\u017cd\u017ca?\u201d. W\u00a0normalnej sytuacji w\u00a0takim pytaniu nie by\u0142oby nic z\u0142ego, wtedy natomiast cz\u0119sto odbierano to jako oczekiwanie, \u017ce wreszcie Polska b\u0119dzie dla Polak\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Piotr Os\u0119ka:<\/strong>\u00a0Poj\u0119cie \u201ew\u0142adza\u201d w\u00a0PRL jest niejednoznaczne, a\u00a0w Marcu 1968 jeszcze bardziej. W\u0142adza rozpada si\u0119 na wiele r\u00f3\u017cnych poziom\u00f3w, warstw, oboz\u00f3w. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce marcowa propaganda stworzona przez w\u0142adz\u0119 spodoba\u0142a si\u0119 przede wszystkim tej\u017ce w\u0142adzy. O\u00a0ile, jak m\u00f3wi\u0142 Jerzy Eisler, bardzo trudno stwierdzi\u0107, jak reagowa\u0142o spo\u0142ecze\u0144stwo, o\u00a0tyle wiemy, \u017ce \u015bredni szczebel organizacji partyjnych reagowa\u0142 entuzjastycznie, daleko wyprzedzaj\u0105c inicjatyw\u0119 i\u00a0sygna\u0142y id\u0105ce z\u00a0g\u00f3ry. Nie wiemy zreszt\u0105 dok\u0142adnie, sk\u0105d te sygna\u0142y sz\u0142y. One zapewne wychodzi\u0142y troch\u0119 z\u00a0g\u00f3ry, troch\u0119 \u201ez boku\u201d: z\u00a0MSW, ni\u017cszych struktur w\u0142adzy. Na przyk\u0142ad inicjatywa dotycz\u0105ca artyku\u0142\u00f3w prasowych wychodzi\u0142a gdzie\u015b z\u00a0poziomu departamentu MSW, szefa czy zast\u0119pcy wojew\u00f3dzkiego komendanta MO do spraw S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa. Autorzy tych artyku\u0142\u00f3w pracowali na przetworzonych, cz\u0119sto niechlujnie, materia\u0142ach operacyjnych SB. Pewne zwroty, kt\u00f3re pojawiaj\u0105 si\u0119 w\u00a0raportach jeszcze w\u00a0roku 1967, powtarzaj\u0105 si\u0119 s\u0142owo w\u00a0s\u0142owo w\u00a0artyku\u0142ach z\u00a01968. P\u00f3\u017aniej te artyku\u0142y s\u0105 powielane przez dziennikarzy, a\u00a0ich fragmenty odczytywane na r\u00f3\u017cnych zebraniach partyjnych. To rzeczywi\u015bcie \u017cyje w\u0142asnym \u017cyciem i\u00a0jest entuzjastycznie przyjmowane przez aparat partyjny.<\/span><\/p>\n

DO CZEGO S\u0141U\u017bY ANTYSEMITYZM<\/strong><\/p>\n

Antysemityzm jest zreszt\u0105 tylko jednym obliczem propagandy. Jest form\u0105 antyelitarnego egalitaryzmu. To, moim zdaniem, jeszcze wa\u017cniejsza tre\u015b\u0107 propagandy marcowej: d\u0142ugo oczekiwana okazja do zemsty na salonie, uprzywilejowanych. To co\u015b wi\u0119cej ni\u017c populizm: to m\u015bciwy populizm.<\/span><\/p>\n

M. Zaremba<\/strong>: To mieszanina antyinteligenckiego resentymentu z\u00a0syndromem relatywnej deprywacji wywo\u0142uj\u0105ca siln\u0105 frustracj\u0119. Grup\u0105 odniesienia dla tych ludzi s\u0105 osoby pochodzenia \u017cydowskiego, kt\u00f3re w\u00a0\u00f3wczesnej Polsce rzeczywi\u015bcie zajmowa\u0142y raczej wy\u017csze stanowiska, inteligenckie.<\/span><\/p>\n

Nie zgodzi\u0142bym si\u0119 z\u00a0tym, \u017ce nie mo\u017cemy pozna\u0107 skuteczno\u015bci marcowej propagandy. Je\u015bli historycy zastanawiaj\u0105 si\u0119 nad my\u015bleniem potocznym w\u00a0\u015bredniowieczu czy w\u00a0czasach Rewolucji Francuskiej, to my te\u017c mo\u017cemy wyci\u0105gn\u0105\u0107 wnioski z\u00a0materia\u0142u \u017ar\u00f3d\u0142owego. Oczywi\u015bcie, nie da si\u0119 tego policzy\u0107, uj\u0105\u0107 w\u00a0sonda\u017cowe s\u0142upki, ale mo\u017cemy mimo wszystko co\u015b na ten temat powiedzie\u0107. Ot\u00f3\u017c propaganda antysemicka 1968 roku rozbudza pewne ukryte my\u015blenie. W\u0142adza narzuca definicj\u0119 konfliktu jak syjonistycznej prowokacji, kt\u00f3ra w\u00a0ci\u0105gu kilku dni zyskuje spo\u0142eczny poklask, zw\u0142aszcza w\u00a0\u015br\u00f3d ludzi gorzej wykszta\u0142conych i\u00a0sytuowanych. Prosz\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na sprawno\u015b\u0107, z\u00a0jak\u0105 przeprowadzono czystk\u0119. To ostatnia du\u017ca czystka w\u00a0Polsce Ludowej \u2013 jak szybko i\u00a0bez oporu zosta\u0142a przeprowadzona! Mamy informacje o\u00a0tym, jak ona si\u0119 odbywa\u0142a w\u00a0IBJ w\u00a0\u015awierku czy w\u00a0innych zak\u0142adach pracy. Nie by\u0142o oporu ze strony cz\u0142onk\u00f3w partii, a\u00a0kim oni byli, jak nie cz\u0119\u015bci\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa. To nie by\u0142 aktyw, partyjni funkcjonariusze.<\/span><\/p>\n

J. Eisler:\u00a0<\/strong>W\u00a0Polsce by\u0142 i\u00a0jest nadal pewien rodzaj antysemityzmu, nawet nie do ko\u0144ca uzmys\u0142awianego<\/span><\/p><\/blockquote>\n

Gdy we\u017amiemy pod uwag\u0119 wypowiedzi robotnik\u00f3w z\u00a0tego okresu, wida\u0107 w\u00a0nich deprywacj\u0119 materialn\u0105 tych ludzi, ich poczucie, \u017ce powinno by\u0107 inaczej, \u017ce oni chcieliby lepiej \u017cy\u0107, ich frustracj\u0119, \u017ce kto\u015b je\u017adzi samochodem, \u017ce jest czerwona bur\u017cuazja, \u017ce sekretarki maluj\u0105 sobie paznokcie, a\u00a0oni mniej zarabiaj\u0105, \u017ce na Zachodzie si\u0119 strajkuje itd. Wida\u0107 autorytaryzm tych robotnik\u00f3w \u2013 oni chc\u0105 zrobi\u0107 porz\u0105dek z\u00a0tymi szczeniakami. W\u00a0tych wypowiedziach robotniczych pojawiaj\u0105 si\u0119 bardzo silne akcenty antysemickie. U\u017cyjmy wobec nich kategorii: lud, ludzie s\u0142abo wykszta\u0142ceni. My\u015bl\u0119, \u017ce w\u00a0tej grupie spo\u0142ecznej pogl\u0105dy antysemickie by\u0142y bardzo silne.<\/span><\/p>\n

M. Zaremba<\/strong>: S\u0105 odnotowywane w\u00a0aktach partyjnych i\u00a0esbeckich. Ci robotnicy zabieraj\u0105 g\u0142os na r\u00f3\u017cnych zebraniach. Mo\u017cna znale\u017a\u0107 wiele takich informacji z\u00a0kwietnia 1968. Oczywi\u015bcie, w\u00a0ich drodze mi\u0119dzy komend\u0105 milicji, wojew\u00f3dzkim wydzia\u0142em III SB, central\u0105 MSW, gazet\u0105 mog\u0142y by\u0107 manipulacje. Jednak takich informacji jest naprawd\u0119 bardzo wiele \u2013 wszystko nie mog\u0142o by\u0107 zmanipulowane. G\u0142osy antysemickie pojawiaj\u0105 si\u0119 tak\u017ce w\u00a0listach robotnik\u00f3w do radia i\u00a0telewizji, a\u00a0tak\u017ce w\u00a0listach przejmowanych przez SB.<\/span><\/p>\n

J. Eisler<\/strong>: Mimo wszystko te opinie poznajemy jednak na podstawie dokument\u00f3w wytworzonych przez jedn\u0105 ze stron w\u00a0marcowym sporze. Poza tym je\u017celi z\u00a0jednego zebrania partyjnego mieliby\u015bmy na przyk\u0142ad informacje dw\u00f3ch tajnych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w i\u00a0jeden z\u00a0nich informowa\u0142by \u017ce zdecydowanie dominowa\u0142y g\u0142osy \u201eszczere, otwarte, polskie, patriotyczne\u201d, a\u00a0drugi zanotowa\u0142by, \u017ce zebranie by\u0142o burzliwe i\u00a0wiele wypowiedzi mia\u0142o charakter kontrowersyjny, to nie wiem, kt\u00f3ry dokument by\u0142by w\u00a0tamtym klimacie w\u00a0wi\u0119kszym stopniu wykorzystany przy tworzeniu sprawozdania dla prze\u0142o\u017conych?<\/span><\/p>\n

By\u0142bym du\u017co ostro\u017cniejszy w\u00a0interpretacjach i\u00a0zatrzyma\u0142bym si\u0119 na stwierdzeniu, \u017ce pojawiaj\u0105 si\u0119 cz\u0119sto g\u0142osy \u015bwiadcz\u0105ce o\u00a0antysemityzmie. Nie powiedzia\u0142bym, \u017ce to \u015bwiadczy o\u00a0silnych postawach antysemickich polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa, chocia\u017c co\u015b mi podpowiada, \u017ce te postawy by\u0142y silne. Nie chc\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce antysemityzmu nie by\u0142o, ale jako naukowiec chcia\u0142bym mie\u0107 to jako\u015b \u017ar\u00f3d\u0142owo udokumentowane, opisane i\u00a0w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci policzone.<\/span><\/p>\n

M. Zaremba<\/strong>: Nie chc\u0119 formu\u0142owa\u0107 surowych ocen. Nie powiedzia\u0142em, \u017ce ca\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo by\u0142o antysemickie. Stwierdzam, \u017ce takie postawy by\u0142y rozpowszechnione w\u00a0pewnej grupie spo\u0142ecznej: ludzi s\u0142abo wykszta\u0142conych, raczej biednych, cz\u0119sto pochodz\u0105cych ze wsi, robotnik\u00f3w niewykwalifikowanych. PRL nie walczy\u0142a z\u00a0postawami ksenofobicznymi, antysemickimi. Przeciwnie \u2013 budzi\u0142a upiory, wszczynaj\u0105c kampanie antyniemieckie albo antyanglosaskie w\u00a0okresie stalinowskim, na co nak\u0142ada\u0142 si\u0119 brak mo\u017cliwo\u015bci wymiany kulturalnej, niemo\u017cliwo\u015b\u0107 wyjazdu.<\/span><\/p>\n

Andrzej Friszke<\/strong>: By\u0142em podrastaj\u0105cym dzieckiem w\u00a0tym czasie, ale pami\u0119tam, \u017ce w\u00a0otoczeniu powsta\u0142 wtedy klimat \u201emy i\u00a0oni\u201d. By\u0142o co\u015b takiego w\u00a0powietrzu. Mo\u017cna si\u0119 zastanawia\u0107, w\u00a0jakim stopniu istnia\u0142o to wcze\u015bniej. My\u015bl\u0119, \u017ce jako\u015b tkwi\u0142o na zasadzie poczucia obco\u015bci. W\u00a0spo\u0142ecze\u0144stwie w\u00a0powojennym kszta\u0142cie kulturowym obcego identyfikowa\u0142o si\u0119 silniej ni\u017c przed wojn\u0105, kiedy ten obcy by\u0142 tu\u017c obok. Bardzo silne bombardowanie propagandowe zmusi\u0142o do my\u015blenia w\u00a0kategoriach \u201emy i\u00a0oni\u201d \u2013 albo oparcia si\u0119 im. Opr\u00f3cz tego, co pisano, by\u0142o to, co wnoszono w\u00a0r\u00f3\u017cne \u015brodowiska w\u00a0postaci s\u0142owa m\u00f3wionego: referat\u00f3w, audycji radiowych, wiec\u00f3w. Po takim wiecu przynajmniej niekt\u00f3rzy rozmawiali, zastanawiali si\u0119, o\u00a0co chodzi. W\u00a0dokumentach z\u00a0tego okresu s\u0105 stwierdzenia, \u017ce teraz Polacy nareszcie b\u0119d\u0105 sami stanowi\u0107 o\u00a0sobie, nasi b\u0119d\u0105 rz\u0105dzi\u0107. Ci ludzie oczywi\u015bcie nie okre\u015bliliby si\u0119 jako antysemici, bo tego poj\u0119cia w\u00a0og\u00f3le niech\u0119tnie w\u00a0Polsce u\u017cywano. Ludzie w\u00a0og\u00f3le niech\u0119tnie si\u0119 okre\u015blali w\u00a0kategoriach ideologicznych. M\u00f3wili raczej, \u017ce my to jeste\u015bmy Polacy, a\u00a0tamci to \u017bydzi, czyli \u201eobcy\u201d. Istnia\u0142a te\u017c w\u00a0licznych rozmowach taka niezdrowa atmosfera zastanawiania si\u0119, czy ten lub \u00f3w jest \u017bydem, czy nie.<\/span><\/p>\n

P. Os\u0119ka<\/strong>: Pytanie, co by\u0142o przyczyn\u0105, a\u00a0co skutkiem. Generacja czterdziestolatk\u00f3w, kt\u00f3ra by\u0142a motorem i\u00a0pospolitym ruszeniem marcowej czystki, mia\u0142a poczucie, \u017ce \u017cycie i\u00a0kariery im uciekaj\u0105 i\u00a0poszukiwa\u0142a uzasadnie\u0144. Antysemityzm by\u0142 bardzo no\u015bnym wyja\u015bnieniem. \u017byd odgrywa\u0142 rol\u0119 koz\u0142a ofiarnego, ale pierwotna by\u0142a potrzeba znalezienia winnych w\u0142asnych \u017cyciowych niepowodze\u0144.<\/span><\/p>\n

A. Friszke<\/strong>: Dla du\u017cej cz\u0119\u015bci tej generacji kampania anty\u017cydowska by\u0142a pewnego rodzaju narz\u0119dziem, co nie znaczy, \u017ce oni nie mieli antysemityzmu w\u00a0podglebiu swojej formacji kulturowej. Ta formacja w\u00a0latach siedemdziesi\u0105tych rz\u0105dzi Polsk\u0105 i\u00a0oczywi\u015bcie nie organizuje kolejnych kampanii antysemickich. Nie ma na to przyzwolenia ani takiej potrzeby. Jednak poczucie niech\u0119ci, obco\u015bci, zbrzydzenia \u017cydostwem w\u00a0tym \u015brodowisku si\u0119 utrzymuje, a\u00a0w spos\u00f3b najbardziej drastyczny w\u00a0kr\u0119gach zwi\u0105zanych z\u00a0bezpiek\u0105. To jest paradoks, bo przecie\u017c wcze\u015bniej by\u0142o tam wielu ludzi pochodzenia \u017cydowskiego czy nawet \u017byd\u00f3w. Ich podw\u0142adni z\u00a0lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ju\u017c na pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, sporo przed Marcem, pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 bardzo drastycznymi, antysemickimi schematami. Wida\u0107 to cho\u0107by w\u00a0charakterystykach os\u00f3b inwigilowanych. W\u00a0ubeckich dokumentach nie ma tego tabu, kt\u00f3re funkcjonowa\u0142o w\u00a0sferze publicznej \u2013 tam m\u00f3wi si\u0119 wprost, \u017ce kto\u015b jest \u017bydem, i\u00a0wyci\u0105ga si\u0119 z\u00a0tego wnioski polityczne. Zachowa\u0142 si\u0119 list studentki Beaty D\u0105browskiej do Gomu\u0142ki. By\u0142a ona przes\u0142uchiwana na okoliczno\u015b\u0107 zbierania podpis\u00f3w pod listami w\u00a0sprawie ,,Dziad\u00f3w\u201d i\u00a0by\u0142a tak oburzona, \u017ce napisa\u0142a ten list. Ubek jej powiedzia\u0142: Pani jest przecie\u017c czystej krwi aryjk\u0105. Pani taka inteligentna i\u00a0nie zauwa\u017cy\u0142a zalewu \u017cydostwa na katedrach u\u00a0pani na wydziale? My, Polacy, musimy wreszcie doj\u015b\u0107 do g\u0142osu, bo tak d\u0142ugo jak \u017bydzi zajmuj\u0105 wszystkie stanowiska, Polacy nie mog\u0105 si\u0119 wybi\u0107. Pada\u0142y sformu\u0142owania w\u00a0rodzaju \u201e\u017bydek Baczko\u201d. A\u00a0przecie\u017c ten ubek rozmawia\u0142 ze studentk\u0105 ponadprzeci\u0119tnie \u015bwiadom\u0105, skoro zbiera\u0142a podpisy pod petycj\u0105. A\u00a0zatem ten j\u0119zyk traktowano jako zupe\u0142nie normalny.<\/span><\/p>\n

J. Eisler<\/strong>: Funkcjonariusze aparatu bezpiecze\u0144stwa byli starannie selekcjonowani. Nie mogli mie\u0107 w\u00a0rodzinach akowc\u00f3w. W\u00a0ich dokumentach personalnych wida\u0107 wyra\u017anie kryterium selekcji. W\u00a0czasie okupacji rodzice powinni by\u0107 raczej bierni, cho\u0107 najlepiej by\u0142oby oczywi\u015bcie, gdyby nale\u017celi do Gwardii Ludowej. Jednak najcz\u0119\u015bciej byli bierni, wr\u0119cz ugodowi wobec w\u0142adzy okupacyjnej.<\/span><\/p>\n

A. Friszke<\/strong>: W\u00a0tej grupie przewa\u017ca pochodzenie ludowe, warstwa ch\u0142opska, czasem robotnicza, prowincja, ma\u0142e miasteczka. Je\u017celi do SB rekrutowano ludzi po studiach, to g\u0142\u00f3wnie z\u00a0akademik\u00f3w. Nie jest to lud w\u00a0sensie zwi\u0105zku z\u00a0ruchem ludowym, Batalionami Ch\u0142opskimi czy AK, tylko lud pozbawiony w\u0142asnych tradycji, taki, w\u00a0kt\u00f3rym wcze\u015bniej nie pojawi\u0142y si\u0119 istotne polskie ruchy ideowe, kt\u00f3re pr\u00f3bowa\u0142y zagospodarowa\u0107 i\u00a0umeblowa\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107 tych ludzi.<\/span><\/p>\n

P. Os\u0119ka<\/strong>: Taki otwarty antysemicki j\u0119zyk jest te\u017c w\u00a0materia\u0142ach Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej, w\u00a0zespole orzekaj\u0105cym, kt\u00f3ry obradowa\u0142 w\u00a0KC. Oni ju\u017c nie m\u00f3wili o\u00a0syjonistach, tylko o\u00a0\u017bydach.<\/span><\/p>\n

A dlaczego w\u0142a\u015bciwie ta marcowa czystka przeprowadzona zosta\u0142a akurat wed\u0142ug kryterium antysemickiego?<\/strong><\/p>\n

A. Friszke<\/strong>: To wynik\u0142o z\u00a0r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w. Po pierwsze, by\u0142a przyczyna mi\u0119dzynarodowa, czyli konflikt Sowiet\u00f3w i\u00a0komunizmu z\u00a0Izraelem. On si\u0119 zaczyna na pocz\u0105tku lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, od sprawy Rudolfa Slanskiego w\u00a0Czechos\u0142owacji i\u00a0sprawy lekarzy kremlowskich oskar\u017conych o\u00a0pr\u00f3b\u0119 zabicia Stalina. Przez kilkana\u015bcie lat rodzi si\u0119 sowiecki antysemityzm, bardzo wa\u017cny w\u00a0sensie legitymizacyjnym, bo Rosja carska by\u0142a ojczyzn\u0105 antysemityzmu. Powraca on w\u00a0roku 1956 w\u00a0Polsce, gdzie jest cz\u0119\u015bci\u0105 wyposa\u017cenia ideologicznego Natolina, wed\u0142ug kt\u00f3rego towarzysze inteligenci \u017cydowscy r\u00f3wna si\u0119 stalinowcy i\u00a0jak ich si\u0119 wyczy\u015bci, to w\u0142adza wpadnie w\u00a0r\u0119ce krzepkich robotnik\u00f3w-komunist\u00f3w, kt\u00f3rzy s\u0105 w\u00a0grupie natoli\u0144skiej. Na VII plenum KC Zenon Nowak wyg\u0142asza przem\u00f3wienia mniej wi\u0119cej tej tre\u015bci. Ten element przejmuj\u0105 moczarowcy, bo maj\u0105 takie wyposa\u017cenie kulturowe. Po drugie, to jest dogodne narz\u0119dzie walki o\u00a0stanowiska w\u00a0ramach tego aparatu. Jak si\u0119 usuwa \u017byd\u00f3w, to si\u0119 na ich stanowiska awansuje. Po trzecie, nast\u0119puje wyczerpywanie si\u0119 ideologicznej legitymizacji marksistowsko-leninowskiej r\u00f3wnie\u017c w\u00a0obr\u0119bie partii. W\u00a0marksizm i\u00a0leninizm wierzyli komuni\u015bci kapepowskiego chowu, mo\u017ce jeszcze pepeerowskiego. Natomiast ci, kt\u00f3rzy wchodzili w\u00a0doros\u0142e \u017cycie w\u00a0latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych czy sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, to byli cynicy. Antysemityzm by\u0142 jednym z\u00a0czynnik\u00f3w tworzenia lepiszcza pozwalaj\u0105cego zlepi\u0107 parti\u0119, a\u00a0zw\u0142aszcza zbudowa\u0107 porozumienie mi\u0119dzy w\u0142adz\u0105 a\u00a0spo\u0142ecze\u0144stwem, daj\u0105ce w\u0142adzy jak\u0105\u015b prawomocno\u015b\u0107. Innymi narz\u0119dziami budowania tego lepiszcza by\u0142y kwestia ziem zachodnich, pokoju, post\u0119pu spo\u0142ecznego. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce w\u00a0tej roli antysemityzm jest w\u00a0pewnym sensie atrakcyjny, tym bardziej \u017ce zbieg\u0142 si\u0119 z\u00a0jednej strony z\u00a0tymi tendencjami w\u00a0Rosji, z\u00a0drugiej strony \u2013 z\u00a0wojn\u0105 na Bliskim Wschodzie i\u00a0reakcj\u0105 Moskwy na ni\u0105. W\u00a0grach wewn\u0105trzpartyjnych do czasu wojny sze\u015bciodniowej nie u\u017cywano tego argumentu. Jak si\u0119 zacz\u0119\u0142a wojna sze\u015bciodniowa i\u00a0Gomu\u0142ka powiedzia\u0142 o\u00a0pi\u0105tej kolumnie, p\u0119k\u0142y wszystkie tamy. To, co by\u0142o w\u00a0g\u0142owach, ale wiadomo by\u0142o, \u017ce nie mo\u017cna tego ujawni\u0107 na pi\u015bmie, nagle okaza\u0142o si\u0119 mo\u017cliwe i\u00a0w tym momencie ruszy\u0142a lawina.<\/span><\/p>\n

P. Os\u0119ka<\/strong>: Na te wszystkie procesy i\u00a0zjawiska spo\u0142eczne nak\u0142adaj\u0105 si\u0119 konkretne zadawnione urazy i\u00a0konflikty personalne. Istotnym w\u0105tkiem w\u00a0Marcu jest osobista zemsta Moczara na tych, kt\u00f3rzy go upokorzyli w\u00a0latach czterdziestych. On zapami\u0119ta\u0142 Leona Kasmana, kt\u00f3ry go upokorzy\u0142 w\u00a0latach wojny, i\u00a0Romana Zambrowskiego, kt\u00f3ry na nim wymusi\u0142 samokrytyk\u0119 w\u00a01948 roku.<\/span><\/p>\n

A. Friszke<\/strong>: Moczar i\u00a0jemu podobni ludzie odczuwali organiczn\u0105 wrogo\u015b\u0107 wobec inno\u015bci, po prostu jej nie akceptowali. Gdy Moczar by\u0142 wojewod\u0105 olszty\u0144skim, nie mia\u0142 nic wsp\u00f3lnego z\u00a0\u017bydami, bo tam w\u00a0og\u00f3le nie by\u0142o \u017byd\u00f3w, natomiast jego stosunek do Niemc\u00f3w i\u00a0Mazur\u00f3w by\u0142 r\u00f3wnie okropny. On nie znosi\u0142 tego, \u017ceby kto\u015b m\u00f3wi\u0142 po niemiecku. Oko\u0142o stu przedwojennych polskich dzia\u0142aczy mazurskich aresztowano.<\/span><\/p>\n

M. Zaremba: To ostatnia du\u017ca czystka w\u00a0Polsce Ludowej \u2013 jak szybko i\u00a0bez oporu zosta\u0142a przeprowadzona!<\/span><\/p><\/blockquote>\n

M. Zaremba:<\/strong>Z\u00a0dokument\u00f3w wynika, \u017ce w\u00a0Komitecie Centralnym obawiano si\u0119 czego\u015b w\u00a0rodzaju powt\u00f3rki z\u00a01956 roku. W\u00a0listach przechwyconych przez SB pojawia si\u0119 nadzieja, \u017ce zawieje wiatr po\u0142udniowo-zachodni. W\u00a0Marcu m\u00f3wi si\u0119: \u201eCa\u0142a Polska czeka na swego Dub\u010deka\u201d. Oni si\u0119 tego naprawd\u0119 boj\u0105. W\u00a0zwi\u0105zku z\u00a0tym starali si\u0119 znale\u017a\u0107 jaki\u015b klucz, prost\u0105 interpretacj\u0119 dla spo\u0142ecze\u0144stwa. Oni sobie tego antysemityzmu nie wymy\u015blili \u2013 na sw\u00f3j prosty spos\u00f3b, na miar\u0119 lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, analizowali nastroje spo\u0142eczne.<\/span><\/p>\n

A. Friszke<\/strong>: Wed\u0142ug mnie w\u0142adze bardzo d\u0142ugo nie spodziewaj\u0105 si\u0119 wybuchu. Natomiast jak ju\u017c do niego dosz\u0142o, to pierwsza ich my\u015bl jest taka, \u017ceby zamkn\u0105\u0107 konflikt w\u00a0\u015brodowisku studenckim, inteligenckim. Antysemityzm uznaj\u0105 za bardzo dogodne narz\u0119dzie.<\/span><\/p>\n

J. Eisler<\/strong>: My\u015bl\u0119, \u017ce troch\u0119 bezwiednie i\u00a0niepotrzebnie zastanawiamy si\u0119 ca\u0142kiem na serio nad tym, co kierowa\u0142o dzia\u0142aniami Gomu\u0142ki czy Moczara, pr\u00f3buj\u0105c wydoby\u0107 z\u00a0tego jakie\u015b racjonalne j\u0105dro. Mam wra\u017cenie, \u017ce w\u00a0rzeczywisto\u015bci byli to do\u015b\u0107 typowi nienawistnicy, ludzie, kt\u00f3rzy nie znali \u015bwiata zewn\u0119trznego, nie lubili r\u00f3\u017cnych obcych, w\u00a0tym mo\u017ce przede wszystkim \u017byd\u00f3w. Naszymi powa\u017cnymi analizami niechc\u0105cy i\u00a0zb\u0119dnie budujemy intelektualny pomnik brutalno\u015bci, chamstwu, zawi\u015bci, kt\u00f3ra nie mobilizuje ani nie sk\u0142ania do wysi\u0142ku, aby by\u0107 lepszym, lecz ogranicza si\u0119 do zazdroszczenia komu\u015b stanowiska, samochodu, sekretarki itd. czyli najgorszym cechom ludzkiego charakteru, kt\u00f3re w\u00f3wczas ujawni\u0142y si\u0119 z\u00a0wielk\u0105 si\u0142\u0105. Mo\u017cna by\u0107 cz\u0142owiekiem prawym, szlachetnym, kulturalnym nie maj\u0105c wykszta\u0142cenia. A\u00a0mo\u017cna mie\u0107 wykszta\u0142cenie uniwersyteckie i\u00a0posiada\u0107 dusz\u0119 pa\u0142karza, antysemity, p\u00f3\u0142inteligenta. Dzisiaj np. wiemy, \u017ce w\u00a0\u201eaktywie robotniczym\u201d, kt\u00f3ry 8 marca przyby\u0142 na teren Uniwersytetu Warszawskiego byli te\u017c przedstawiciele Ministerstwa Handlu Zagranicznego. Z\u00a0pa\u0142kami pojechali bi\u0107 student\u00f3w pracownicy central handlu zagranicznego czy\u00a0attach\u00e9s<\/em>. Opr\u00f3cz \u015blusarzy z\u00a0\u201eWary\u0144skiego\u201d czy \u201eNowotki\u201d byli tam r\u00f3wnie\u017c oficerowie z\u00a0G\u0142\u00f3wnego Zarz\u0105du Politycznego Wojska Polskiego oraz docent Marian Dobrosielski.<\/span><\/p>\n

WOLNO\u015a\u0106, D\u017bINSY I POSADY<\/strong><\/p>\n

Wiadomo, \u017ce Marzec mia\u0142 wiele twarzy i\u00a0r\u00f3\u017cne rzeczy si\u0119 wtedy wydarzy\u0142y. Co jednak, Pan\u00f3w zdaniem, by\u0142o jego istot\u0105? Jak wpisa\u0107 Marzec w\u00a0histori\u0119 Polski drugiej po\u0142owy XX wieku?<\/strong><\/p>\n

A. Friszke:<\/strong>Wydarzy\u0142o si\u0119 bardzo du\u017co naraz i\u00a0dlatego konflikt by\u0142 tak rozleg\u0142y. Jerzy Eisler napisa\u0142 o\u00a0roku 1968 ksi\u0105\u017ck\u0119, kt\u00f3ra ma osiemset stron, i\u00a0bynajmniej nie wyczerpa\u0142 tematu. Ka\u017cdy rozdzia\u0142 mo\u017cna rozwin\u0105\u0107 w\u00a0osobn\u0105 monografi\u0119, co nie przy ka\u017cdym konflikcie, nawet du\u017cym, da si\u0119 zrobi\u0107. To jest wielki, wielop\u0142aszczyznowy prze\u0142om, ogromna zmiana, nast\u0119puj\u0105 wa\u017cne procesy polityczne, socjologiczne w\u00a0aparacie partyjnym, w\u00a0strukturze w\u0142adzy., w\u00a0j\u0119zyku w\u0142adzy, w\u00a0wojsku, w\u00a0policji.<\/span><\/p>\n

M. Zaremba:<\/strong>Zwr\u00f3ci\u0142bym uwag\u0119 na ruch generacyjny. M\u00f3wi si\u0119, \u017ce Maj 1968 to zupe\u0142nie co innego ni\u017c polski Marzec. Moim zdaniem jest inaczej. W\u00a01968 roku 48 proc. spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego urodzi\u0142o si\u0119 po 1945 roku. Podobnie jest na Zachodzie Europy. W\u00a0ci\u0105gu lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych liczba strajk\u00f3w we Francji, w\u00a0Belgii, w\u00a0Holandii, w\u00a0miastach Europy Zachodniej ro\u015bnie o\u00a0200 proc. U\u00a0nas pojawia si\u0119 nowe pokolenie, kt\u00f3re nie jest tak skonformizowane przez stalinizm jak ich rodzice, pokolenie maj\u0105ce zupe\u0142nie inne aspiracje \u017cyciowe. Wed\u0142ug bada\u0144 konsumenckich z\u00a0ko\u0144ca lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, ci m\u0142odzi ludzie chc\u0105 nie tylko wolno\u015bci, o\u00a0czym wiemy czytaj\u0105c ich ulotki z\u00a0Marca, ale te\u017c sprz\u0119tu sportowego, magnetofon\u00f3w, porz\u0105dnych d\u017cins\u00f3w itd. Pod koniec lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych narodzi\u0142 si\u0119 olbrzymi potencja\u0142 buntu i\u00a0sprzeciwu pewnej grupy pokoleniowej, kt\u00f3ry wybuch\u0142 nie tylko w\u00a0Marcu 1968, ale tak\u017ce w\u00a0Grudniu 1970, bo na ulicach Szczecina, Gda\u0144ska s\u0105 m\u0142odzi robotnicy.<\/span><\/p>\n

P. Os\u0119ka<\/strong>: W\u00a0Marcu mamy dwie rewolty pokoleniowe dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych pokole\u0144: dwudziestolatk\u00f3w i\u00a0czterdziestolatk\u00f3w. To s\u0105 dwie oddzielne rewolucje. Wydaje mi si\u0119, \u017ce rewolucja czterdziestolatk\u00f3w mia\u0142a du\u017co wi\u0119kszy zasi\u0119g ni\u017c rewolta m\u0142odzie\u017cowa, cho\u0107 by\u0142a mniej widoczna.<\/span><\/p>\n

J. Eisler:<\/strong>Na ulicach mieli\u015bmy w\u00a0r\u00f3\u017cnych miastach \u0142\u0105cznie blisko sto tysi\u0119cy ludzi. Natomiast tych towarzyszy mo\u017ce by\u0142o z\u00a0dziesi\u0119\u0107 tysi\u0119cy, ale dla przysz\u0142o\u015bci Polski (w wymiarze nast\u0119pnych dwudziestu lat) mia\u0142o to du\u017co wi\u0119ksze znaczenie, gdy\u017c ci ludzie w\u00a0latach siedemdziesi\u0105tych i\u00a0osiemdziesi\u0105tych byli kierownikami wydzia\u0142\u00f3w KC, sekretarzami komitet\u00f3w wojew\u00f3dzkich, zast\u0119pcami cz\u0142onk\u00f3w Biura Politycznego, ministrami \u2013 oni po prostu rz\u0105dzili Polsk\u0105.<\/span><\/p>\n

A. Friszke:<\/strong>Te sto tysi\u0119cy ludzi, mo\u017ce jednak mniej, to najwi\u0119cej jawnie buntuj\u0105cych si\u0119 w\u00a0okresie mi\u0119dzy rokiem 1956 a\u00a01980. To rzeczywi\u015bcie bunt pokolenia. M\u00f3wimy o\u00a0inteligencji, studentach, ale w\u00a0marcu \u2013 jak wskazuj\u0105 klasyfikacje aresztowanych \u2013 wyst\u0119powa\u0142a te\u017c m\u0142odzie\u017c ucz\u0105ca si\u0119 i\u00a0robotnicza. A\u00a0Grudzie\u0144 1970 jest kolejn\u0105 ods\u0142on\u0105 buntu tego pokolenia. My\u015bl\u0119, \u017ce w\u00a0sensie dora\u017anym wa\u017cniejsza jest zmiana, kt\u00f3r\u0105 wprowadzaj\u0105 czterdziestolatkowie. Natomiast Marzec ma ogromne znaczenie dla cichej delegitymizacji systemu i\u00a0pojawienia si\u0119 dystansu wobec tej rzeczywisto\u015bci w\u00a0du\u017cych grupach spo\u0142ecznych, inteligencji i\u00a0nie tylko.<\/span><\/p>\n

M. Zaremba<\/strong>: Tak\u017ce w\u0142adza odczytuje, \u017ce straci\u0142a legitymacj\u0119 w\u00a0grupie dwudziestolatk\u00f3w. St\u0105d p\u00f3\u017aniejsze \u2013 na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych \u2013 bardzo silne odwo\u0142anie si\u0119 Gierka do m\u0142odzie\u017cy, zwi\u0105zane z\u00a0budownictwem, rozwojem gospodarczym, nowymi miejscami pracy, zmian\u0105 cywilizacyjn\u0105.<\/span><\/p>\n

J. Eisler<\/strong>: Z\u00a0dzisiejszej perspektywy, z\u00a0rewolucji czterdziestolatk\u00f3w zosta\u0142o nam troch\u0119 emeryt\u00f3w. Natomiast z\u00a0rewolucji dwudziestolatk\u00f3w wy\u0142oni\u0142a si\u0119 grupa bardzo wa\u017cna w\u00a0III Rzeczypospolitej, od Adama Michnika po Antoniego Macierewicza i\u00a0od Marka Borowskiego po Jadwig\u0119 Staniszkis. To jest cz\u0105stka tych stu tysi\u0119cy kontestuj\u0105cych.<\/span><\/p>\n

A. Friszke<\/strong>: Oni pojawi\u0105 si\u0119 na horyzoncie jako bardzo du\u017ca grupa w\u00a01980 roku, jak si\u0119 zacz\u0119\u0142a \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d. Oni j\u0105 zak\u0142adali i\u00a0w niej pozostali. Je\u017celi byli w\u00a0partii, to bardzo cz\u0119sto tworzyli struktury poziome. Ich bunt wobec systemu to by\u0142o dziedzictwo Marca. Poniewa\u017c ten ruch przegra\u0142, oni pr\u00f3bowali jako\u015b \u017cy\u0107, chowaj\u0105c idea\u0142y g\u0142\u0119boko w\u00a0duszy, ale gdy si\u0119 pojawi\u0142a szansa, to okaza\u0142o si\u0119, \u017ce to by\u0142o bardzo wa\u017cne do\u015bwiadczenie.<\/span><\/p>\n

P. Os\u0119ka<\/strong>: Mo\u017cna zada\u0107 pytanie, z\u00a0kt\u00f3r\u0105 z\u00a0tych dwu rewolucji z\u00a0wi\u0119kszym prawdopodobie\u0144stwem zetkn\u0105\u0142 si\u0119 wiosn\u0105 1968 roku przeci\u0119tny Kowalski. Czy gonili go po uniwersytecie albo po ulicy, czy te\u017c uczestniczy\u0142 w\u00a0swoim zak\u0142adzie pracy w\u00a0antysyjonistycznym wiecu, w\u00a0kt\u00f3rego czasie by\u0142 \u015bwiadkiem wprawdzie tylko cywilnej, ale egzekucji, i\u00a0jej si\u0119 nie sprzeciwi\u0142, bo si\u0119 ba\u0142?<\/span><\/p>\n

M. Zaremba: Pod koniec lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych narodzi\u0142 si\u0119 olbrzymi potencja\u0142 buntu i\u00a0sprzeciwu pewnej grupy pokoleniowej, kt\u00f3ry wybuch\u0142 nie tylko w\u00a0Marcu 1968, ale tak\u017ce w\u00a0Grudniu 1970<\/span><\/p><\/blockquote>\n

J. Eisler<\/strong>: Gdy si\u0119 pyta dzisiejszych sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciolatk\u00f3w o\u00a0wspomnienia z\u00a0roku 1968, to prawie zawsze mowa jest o\u00a0studenckich wiecach czy ulicznych demonstracjach. Tylko pojedyncze relacje m\u00f3wi\u0105 o\u00a0pot\u0119pianiu \u017byd\u00f3w na zebraniach partyjnych czy wiecach. Trzeba jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce o\u00a0ulicznych manifestacjach i\u00a0strajkach na uczelniach \u2013 zw\u0142aszcza w\u00a0o\u015brodkach akademickich \u2013 na og\u00f3\u0142 wiedziano, natomiast te zebrania z\u00a0natury odbywa\u0142y si\u0119 w\u00a0murach rozmaitych instytucji. Mo\u017cna by\u0142o \u017cy\u0107 wtedy w\u00a0Polsce i\u00a0naprawd\u0119 o\u00a0tym nie wiedzie\u0107. Oczywi\u015bcie, wiece by\u0142y w\u00a0radiu, telewizji i\u00a0prasie relacjonowane, ale tam by\u0142y ukazywane g\u0142\u00f3wnie monotonne przem\u00f3wienia partyjnych dygnitarzy. Natomiast tego, jak na zebraniach partyjnych czy pracowniczych \u201elinczowano\u201d konkretnych ludzi, prasa na og\u00f3\u0142 nie relacjonowa\u0142a ze szczeg\u00f3\u0142ami. \u0141atwiej by\u0142o zobaczy\u0107 m\u0142odzie\u017cow\u0105 uliczn\u0105 demonstracj\u0119 ni\u017c to, co si\u0119 odbywa\u0142o w\u00a0zamkni\u0119ciu: w\u00a0jednostce wojskowej, w\u00a0organizacji partyjnej, w\u00a0komendzie milicji, w\u00a0ministerstwie czy innej instytucji.<\/span><\/p>\n

A. Friszke<\/strong>: Jednak w\u00a0zasadzie te zebrania odbywaj\u0105 si\u0119 prawie wsz\u0119dzie, nawet tam, gdzie nie ma nikogo konkretnego do wyrzucenia. To jest strategia legitymizacji w\u0142adzy, kt\u00f3ra \u017c\u0105da, \u017ceby obywatel nie zachowa\u0142 si\u0119 biernie. Ma przynajmniej uczestniczy\u0107 w\u00a0zebraniu i, kiedy trzeba, podnie\u015b\u0107 r\u0119k\u0119 za rezolucj\u0105.<\/span><\/p>\n

M. Zaremba<\/strong>: Broni\u0119 tych \u00f3wczesnych czterdziestolatk\u00f3w z\u00a0tego wzgl\u0119du, \u017ce w\u00a0tym systemie w\u00f3wczas nie by\u0142o \u0142atwo si\u0119 przeciwstawi\u0107, zw\u0142aszcza je\u015bli nie mia\u0142o si\u0119 jakiego\u015b poparcia \u015brodowiskowego, dorobku, zaplecza aksjologicznego. A\u00a0to pokolenie mia\u0142o za sob\u0105 do\u015bwiadczenie stalinizmu.<\/span><\/p>\n

A. Friszke<\/strong>: Oczywi\u015bcie, sprzeciw wymaga\u0142 pewnego rodzaju heroizmu, zaryzykowania kariery.<\/span><\/p>\n

PTASZKI W KLATCE?<\/strong><\/p>\n

W imi\u0119 czego protestowali studenci? Czego oni chcieli: niepodleg\u0142o\u015bci Polski, naprawy socjalizmu, d\u00f3br konsumpcyjnych? W\u00a0jakim stopniu mo\u017cna odczyta\u0107 ich stan \u015bwiadomo\u015bci?<\/strong><\/p>\n

M. Zaremba<\/strong>: Na prze\u0142omie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i\u00a0sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych Zygmunt Bauman przeprowadzi\u0142 badania socjologiczne m\u0142odzie\u017cy, g\u0142\u00f3wnie licealnej i\u00a0studenckiej, ale nie tylko. Pytano o\u00a0\u015bwiatopogl\u0105d, o\u00a0horyzont, o\u00a0marzenia, z\u00a0kt\u00f3rych wynika\u0142o, \u017ce raczej nic buntowniczego w\u00a0tej m\u0142odzie\u017cy nie ma, \u017ce ona akceptuje ten system, socjalizm. Co wi\u0119cej, coraz mniej pot\u0119pia stalinizm w\u00a0miar\u0119 jak si\u0119 od niego oddala. Coraz mniej si\u0119 interesuje polityk\u0105, zajmuje si\u0119 zorganizowaniem sobie wygodnego i\u00a0bezpiecznego \u017cycia. A\u00a0z\u00a0drugiej strony jest w\u00a0niej jaka\u015b niezwerbalizowana t\u0119sknota za czym\u015b wielkim, wznios\u0142ym. Nie mo\u017ce swoich wielkich aspiracji zrealizowa\u0107 ani nawet ukaza\u0107. Otaczaj\u0105cy \u015bwiat jest beznadziejnie przewidywalny. Ta reakcja \u0142a\u0144cuchowa protest\u00f3w m\u0142odzie\u017cy w\u00a0Marcu jest r\u00f3wnie\u017c zwi\u0105zana z\u00a0nag\u0142ym rozpr\u0119\u017ceniem si\u0119 czego\u015b \u015bci\u015bni\u0119tego.<\/span><\/p>\n

J. Eisler<\/strong>: Moje pokolenie Polski innej ni\u017c PRL nie zna\u0142o z\u00a0autopsji. Wszyscy byli\u015bmy ptaszkami urodzonymi w\u00a0klatce. Nie znali\u015bmy alternatywy dla PRL: wolnej, niepodleg\u0142ej, suwerennej i\u00a0demokratycznej Polski. Dlatego mo\u017ce has\u0142a niepodleg\u0142o\u015bci otwarcie nie podnoszono. Has\u0142o walki o\u00a0wolno\u015bci, owszem wyst\u0119powa\u0142o, ale chyba raczej w\u00a0rozumieniu Pa\u017adziernika 1956 ni\u017c w\u00a0naszym dzisiejszym rozumieniu. To mia\u0142a by\u0107 taka wolno\u015b\u0107 na miar\u0119 realnego socjalizmu: \u017ceby system mia\u0142 ludzk\u0105 twarz i\u00a0by\u0142 efektywniejszy, bo jak b\u0119dzie efektywny, to b\u0119d\u0105 te d\u017cinsy i\u00a0magnetofony. Bardzo skutecznie, ale na kr\u00f3tka met\u0119, \u201ezamanipulowa\u0142a\u201d w\u00a0ten spos\u00f3b po 1970 roku ekipa Edwarda Gierka, czyni\u0105c Polsk\u0119 prawie jak za dotkni\u0119ciem czarodziejskiej r\u00f3\u017cd\u017cki krajem du\u017co bardziej kolorowym.<\/span><\/p>\n

W latach 1980-1981 perspektyw\u0105 by\u0142a \u201enormalna\u201d wolno\u015b\u0107 czy wr\u0119cz niepodleg\u0142o\u015b\u0107, cho\u0107 takich hase\u0142 \u015bwiadomie nie podnoszono ze wzgl\u0119du na realia. Wiadomo by\u0142o, \u017ce \u017cyjemy w\u00a0klatce i\u00a0\u017ce nie jeste\u015bmy w\u00a0stanie tego zmieni\u0107. Czy w\u00a01968 roku by\u0142o podobnie, czy te\u017c ptaszki urodzone w\u00a0klatce nie wyobra\u017ca\u0142y sobie \u017cycia na wolno\u015bci i\u00a0chcia\u0142y tylko karmy lepszej jako\u015bci?<\/strong><\/p>\n

A. Friszke<\/strong>: Ludzie nie mieli w\u00f3wczas \u015bwiadomo\u015bci klatki. Zdawali sobie spraw\u0119 z\u00a0podzia\u0142u \u015bwiata i\u00a0tego, \u017ce Polska nie nale\u017cy do Zachodu, a\u00a0\u015bwiat jest stabilny, mimo konfliktu radziecko-chi\u0144skiego, na Bliskim Wschodzie, w\u00a0Wietnamie. Nikt si\u0119 nie spodziewa\u0142, \u017ceby te odleg\u0142e konflikty wp\u0142yn\u0119\u0142y na sytuacj\u0119 w\u00a0Polsce. Taki \u015bwiat mia\u0142 trwa\u0107 przez czas trudny do wyobra\u017cenia, w\u00a0zwi\u0105zku z\u00a0tym nie za bardzo si\u0119 szuka alternatyw. My\u015bli si\u0119 w\u00a0kategoriach ewolucji tego, co istnieje. Ta ewolucja jest przez ca\u0142e lata sze\u015b\u0107dziesi\u0105te sugerowana z\u00a0r\u00f3\u017cnych stron \u2013 i\u00a0w publicystyce emigracyjnej, i\u00a0w Wolnej Europie, i\u00a0w dzia\u0142aniach w\u00a0kraju, w\u00a0dw\u00f3ch kierunkach: z\u00a0jednej strony praworz\u0105dno\u015b\u0107, z\u00a0drugiej wolno\u015b\u0107 s\u0142owa, czyli to, \u017ce mamy prawo powiedzie\u0107, co my\u015blimy.<\/span><\/p>\n

Warto zacytowa\u0107 sporz\u0105dzone przez SB notatki z\u00a0publicznych wypowiedzi \u201ekomandos\u00f3w\u201d. One pokazuj\u0105 j\u0119zyk, kt\u00f3rym ta grupa najbardziej \u015bwiadoma politycznie nie mog\u0142a si\u0119\u00a0de facto\u00a0<\/em>komunikowa\u0107 z\u00a0mas\u0105, bo to nie by\u0142 jej j\u0119zyk. 22 listopada 1967 roku na spotkaniu z\u00a0Walerym Namiotkiewiczem, sekretarzem Gomu\u0142ki, Henryk Szlajfer powiedzia\u0142, \u017ce: ,,dowodem imperialnej polityki Zwi\u0105zku Radzieckiego by\u0142 pakt Ribbentrop-Mo\u0142otow, sojusz z\u00a0Hitlerem\u201d. Z\u00a0kolei J\u00f3zef Dajczgewand m\u00f3wi\u0142: ,,Zwi\u0105zek Radziecki to pa\u0144stwo imperialistyczne, dla kt\u00f3rego najwa\u017cniejsze s\u0105 interesy mocarstwowe, dlatego ZSRR wywo\u0142a\u0142 w\u00a01939 roku wojn\u0119 z\u00a0Finlandi\u0105, zagarn\u0105\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 Polski, anektowa\u0142 republiki ba\u0142tyckie. Za pi\u0119knymi has\u0142ami internacjonalizmu kry\u0142 si\u0119 zab\u00f3r\u201d. Adam Michnik natomiast powiedzia\u0142: ,,pakt Ribbentrop-Mo\u0142otow w\u00a01939 wykaza\u0142, \u017ce ZSRR ma na uwadze tylko swoje interesy. Bzdur\u0105 jest, \u017ce ZSRR broni interes\u00f3w narod\u00f3w. Robi wy\u0142\u0105cznie tak, jak jest wygodnie dla idei wielkomocarstwowej polityki. Jak ZSRR mo\u017ce broni\u0107 interes\u00f3w innych narod\u00f3w, gdy 27 milion\u00f3w jego obywateli znajduje si\u0119 w\u00a0\u0142agrach\u201d. 13 grudnia 1967 roku Michnik stwierdzi\u0142, \u017ce: ,,demokratyzm wywalczony przez libera\u0142\u00f3w na Zachodzie daje aktualnie robotnikom mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyboru partii, zawi\u0105zywania nowej, og\u0142aszania swoich pogl\u0105d\u00f3w, wyboru informacji prasowej. Nasz socjalistyczny demokratyzm nie daje \u017cadnego wyboru. Istnieje jedna partia, jeden zwi\u0105zek zawodowy, a\u00a0nad tym wszystkim stoj\u0105 jedni i\u00a0ci sami ludzie, jeden system wyborczy, kt\u00f3ry jest jedn\u0105 fikcj\u0105. PZPR \u2013 wed\u0142ug Michnika \u2013 nie jest parti\u0105 klasy robotniczej. Klasa robotnicza w\u00a0Polsce jest odg\u00f3rnie zdezorganizowana. Nie mo\u017ce upomnie\u0107 si\u0119 o\u00a0swoje prawa\u201d.<\/span><\/p>\n

Wida\u0107 tu radykalnie wyra\u017con\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce \u017cyjemy w\u00a0dyktaturze, a\u00a0powinno by\u0107 zupe\u0142nie inaczej. Jednocze\u015bnie wszyscy maj\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce to si\u0119 nie mo\u017ce zmieni\u0107. Ten radykalizm nie odbije si\u0119 w\u00a0rezolucjach marcowych. Taka jest \u015bwiadomo\u015b\u0107 czo\u0142\u00f3wki, kt\u00f3ra w\u00a0Marcu ju\u017c b\u0119dzie siedzia\u0142a, ale kt\u00f3ra nie jest w\u00a0stanie wok\u00f3\u0142 tak radykalnych diagnoz i\u00a0postulat\u00f3w zorganizowa\u0107 szerszego ruchu. Ludzie zwykle my\u015bl\u0105 bardziej realistycznie, to znaczy zastanawiaj\u0105 si\u0119, co mo\u017cna osi\u0105gn\u0105\u0107 jutro, pojutrze, a\u00a0nie jak przyjdzie trzecia wojna \u015bwiatowa, Zwi\u0105zku Radzieckiego nie b\u0119dzie. Ludzie tak nie my\u015bl\u0105.<\/span><\/p>\n

M. Zaremba<\/strong>: \u015alady podobnego my\u015blenia pojawiaj\u0105 si\u0119 u\u00a0robotnik\u00f3w. Oni nie potrafi\u0105 tego wyrazi\u0107 tym j\u0119zykiem, kt\u00f3rym m\u00f3wi czo\u0142\u00f3wka, ale na przyk\u0142ad zastanawiaj\u0105 si\u0119, dlaczego we Francji robotnicy mog\u0105 strajkowa\u0107.<\/span><\/p>\n

Nawet je\u015bli w\u00a0powszechnym my\u015bleniu m\u0142odzie\u017cy nie m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o\u00a0Katyniu ani o\u00a017 wrze\u015bnia, trzeba zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na to, co si\u0119 dzieje po zawieszeniu \u201eDziad\u00f3w\u201d. To pokazuje, \u017ce pewne imponderabilia narodowe zosta\u0142y naruszone. W\u00a0powszechnym my\u015bleniu na to zgody nie by\u0142o. Istnia\u0142o przekonanie, \u017ce w\u0142adza nie dopuszcza do g\u0142osu pewnych warto\u015bci kultury narodowej.<\/span><\/p>\n

A. Friszke<\/strong>: W\u0142adza pr\u00f3buje cenzurowa\u0107 kultur\u0119 narodow\u0105, je\u017celi przes\u0142anie ideowe jest jej niewygodne. Interes w\u0142adzy okazuje si\u0119 wa\u017cniejszy ni\u017c przes\u0142anie narodowe. I\u00a0na to nie ma zgody.<\/span><\/p>\n

P. Os\u0119ka<\/strong>: Tre\u015b\u0107 ,,Dziad\u00f3w\u201d jest tak szczeg\u00f3lna, \u017ce ingerencja w\u0142adzy jest jak w\u00a0jakiej\u015b awangardowej sztuce \u2013 to, co na scenie, zaczyna si\u0119 przeplata\u0107 z\u00a0tym, co w\u00a0\u017cyciu. Studenci maj\u0105 poczucie, \u017ce wyst\u0119puj\u0105 w\u00a0charakterze filaret\u00f3w.<\/span><\/p>\n

A. Friszke<\/strong>: To, co wyliczyli\u015bmy, pokazuje, jak wa\u017cny i\u00a0skomplikowany proces ujawni\u0142 si\u0119 w\u00a0Marcu i\u00a0jak trwa\u0142e ma konsekwencje. Dotyczy\u0142 spraw generacyjnych, \u015bwiadomo\u015bci, legitymizacji w\u0142adzy, horyzontu programowego, postawy robotnik\u00f3w, student\u00f3w, intelektualist\u00f3w, \u017byd\u00f3w, sekretarzy i\u00a0ubek\u00f3w. Uwa\u017cam, \u017ce jest to bardzo wa\u017cny prze\u0142om ze wzgl\u0119du na swoj\u0105 wielowarstwowo\u015b\u0107. Nie chc\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce najwa\u017cniejszy, ale jestem bliski tego, by powiedzie\u0107, \u017ce jednak najwa\u017cniejszy pomi\u0119dzy rokiem 1956 a\u00a01980. W\u00a0\u017cadnym wypadku nie chc\u0119 przy tym deprecjonowa\u0107 znaczenia Grudnia 1970.<\/span><\/p>\n

M. Zaremba<\/strong>: To s\u0105 elementy tego samego buntu.
\n<\/span><\/p>\n

\n

Oprac. TW<\/em><\/span><\/p>\n

Tekst ukaza\u0142 si\u0119 w miesi\u0119czniku\u00a0\u201eWi\u0119\u017a\u201d nr 2-3\/2008<\/span><\/strong><\/a>.<\/span><\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Marzec 1968: dwie rewolucje TW Redakcja 40. rocznica ostatniego publicznego spektaklu \u201eDziad\u00f3w\u201d, Teatr Narodowy w Warszawie. Fot. Archiwum Kancelarii Prezydenta RP Antysemityzm mia\u0142 by\u0107 lepiszczem pozwalaj\u0105cym zlepi\u0107 parti\u0119 i zbudowa\u0107 porozumienie mi\u0119dzy w\u0142adz\u0105 a\u00a0spo\u0142ecze\u0144stwem\u00a0\u2013 w\u00a040. rocznice Marca dyskutowali historycy: Jerzy Eisler, Andrzej Friszke, Piotr Os\u0119ka i\u00a0Marcin Zaremba oraz Tomasz Wi\u015bcicki (\u201eWi\u0119\u017a\u201d). Tekst ukaza\u0142 si\u0119 w […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/76730"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=76730"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/76730\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":76739,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/76730\/revisions\/76739"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=76730"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=76730"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=76730"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}