{"id":77026,"date":"2020-03-30T17:09:07","date_gmt":"2020-03-30T15:09:07","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=77026"},"modified":"2020-03-24T09:47:15","modified_gmt":"2020-03-24T07:47:15","slug":"30-09-38","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=77026","title":{"rendered":"Pa\u0144stwo polskie przeciw Ukrai\u0144com"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>“B\u0119dziemy wam szmatami g\u0119by zatyka\u0107 za wasz\u0105 mow\u0119”. Pa\u0144stwo polskie przeciw Ukrai\u0144com<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Anna Richter<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

\u0141osiatyn, wojew\u00f3dztwo wo\u0142y\u0144skie), lata 30. Osadnicy wojskowi (Fot. Jerzy Konrad Maciejewski \/ O\u015brodek KARTA)<\/em><\/span><\/p>\n

“Z tamtego czasu zachowa\u0142em tak\u0105 klisz\u0119: ojca purpurowego na twarzy i krzycz\u0105cego, cho\u0107 nie wolno mu si\u0119 by\u0142o denerwowa\u0107. Przera\u017cony s\u0142ucha\u0142em, jak przepowiada, \u017ce nas tu Rusini bez cienia lito\u015bci wyr\u017cn\u0105, \u017ce nam tego nigdy nie zapomn\u0105”.<\/h4>\n

*<\/strong><\/h4>\n

W latach 30. rzeczywisto\u015b\u0107 autorytarna zdawa\u0142a si\u0119 przes\u0105dzona. Po \u015bmierci J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego tendencja ta zaostrzy\u0142a si\u0119 jeszcze i skrajnie zdegenerowa\u0142a. Projekty asymilacji pa\u0144stwowej Ukrai\u0144c\u00f3w \u2013 przy zachowaniu ich odr\u0119bno\u015bci narodowej, j\u0119zykowej, kulturalnej \u2013 zosta\u0142y wyparte przez koncepcje nacjonalistyczne. Eksperyment wo\u0142y\u0144ski Henryka J\u00f3zewskiego, kt\u00f3ry w tym wojew\u00f3dztwie, odgraniczonym kordonem sokalskim od wp\u0142yw\u00f3w politycznych z radykalnej Galicji, wspar\u0142 ukrai\u0144skie \u017cycie kulturalne, o\u015bwiat\u0119, stowarzyszenia, zosta\u0142 zamkni\u0119ty. Nowy wojewoda Aleksander Hauke-Nowak postawi\u0142 na intensyfikacj\u0119 osadnictwa i polonizacji.<\/i><\/span><\/p>\n

Polityka antyukrai\u0144ska przyj\u0119\u0142a posta\u0107 akcji wymierzonej przeciw prawos\u0142awiu, kt\u00f3ra swoje apogeum osi\u0105gn\u0119\u0142a latem 1938. Mia\u0142a zminimalizowa\u0107 wp\u0142ywy Cerkwi, kojarzonej z rosyjskim imperializmem, ale te\u017c wzmacnianiem odr\u0119bno\u015bci narodowej Ukrai\u0144c\u00f3w. Cerkwie poddawano \u201erewindykacji\u201d.<\/i><\/span><\/p>\n

Pp\u0142k Mieczys\u0142aw W\u0119\u017cyk, by\u0142y prezydent \u0141ucka, do ministra spraw wojskowych Tadeusza Kasprzyckiego, Warszawa, 3 grudnia 1936 r.:<\/b><\/span><\/p>\n

Moim zdaniem polska racja stanu w wojew\u00f3dztwach wschodnich bazuje na miastach, dworach i ko\u015bcio\u0142ach. Bez Lwowa i Wilna, bez polskiego ziemia\u0144stwa i ko\u015bcio\u0142\u00f3w w wojew\u00f3dztwach wschodnich byliby\u015bmy tylko okupantami, poniewa\u017c wie\u015b nie jest polska.<\/span><\/p>\n

\n

Je\u015bli chcemy budowa\u0107 Polsk\u0119 w wojew\u00f3dztwach wschodnich, powinni\u015bmy tam wzmacnia\u0107 miasta, dwory i ko\u015bcio\u0142y, a jednocze\u015bnie rozbudowywa\u0107 przemys\u0142, sprowadzaj\u0105c w tym celu robotnik\u00f3w z zachodu, i opanowywa\u0107 handel, obsadzaj\u0105c go polskim kupiectwem. Parcelacja maj\u0105tk\u00f3w polskich jest dopuszczalna tylko w takich warunkach, aby polsk\u0105 kultur\u0119 dworu zast\u0105pi\u0142a polska kultura wsi \u2013 przez zak\u0142adanie na parcelowanych terenach polskich gospodarstw wzorowych wysoko uprzemys\u0142owionych (jak czeskie i niemieckie na Wo\u0142yniu). [3]<\/span><\/p>\n

Gen. Bruno Olbrycht, dow\u00f3dca 3. Dywizji Piechoty Legion\u00f3w, w podstawowych wytycznych do polonizacji Che\u0142mszczyzny,\u00a020 stycznia 1938 r.:<\/b><\/p>\n

A) Wszyscy prawos\u0142awni Che\u0142mszczyzny s\u0105 zruszczonymi Polakami, kt\u00f3rzy przez ucisk zaborc\u00f3w odpadli od polsko\u015bci. Prawos\u0142awnych, m\u00f3wi\u0105cych po polsku i podaj\u0105cych si\u0119 za Polak\u00f3w traktowa\u0107 nale\u017cy jak Polak\u00f3w i prowadzi\u0107 robot\u0119 pod k\u0105tem rewindykacji wyznaniowej. (\u2026)<\/span><\/p>\n

B) Akcj\u0119 polonizacyjn\u0105 w stosunku do prawos\u0142awnych, przywi\u0105zanych do religii prawos\u0142awnej oraz do Polak\u00f3w podaj\u0105cych si\u0119 za Rusin\u00f3w prowadzi\u0107 nale\u017cy nie pod k\u0105tem rewindykacji wyznaniowej, lecz pod k\u0105tem polonizacji prawos\u0142awia, albowiem wyznaniowe podej\u015bcie do ludno\u015bci prawos\u0142awnej mo\u017ce z miejsca zrazi\u0107 ludzi, kt\u00f3rzy w tym wyznaniu wyro\u015bli i do niego si\u0119 przywi\u0105zali. (\u2026)<\/span><\/p>\n

Pi\u0144sk, lata 20. XX w. Targ na Pinie Fot. O\u015brodek KARTA<\/em><\/span><\/p>\n

C) Przy polonizacji Cerkwi prawos\u0142awnej nale\u017cy osi\u0105gn\u0105\u0107, by kazania by\u0142y wyg\u0142aszane w j\u0119zyku polskim, by religia by\u0142a uczona po polsku, by duchowny zwraca\u0142 si\u0119 w mowie potocznej do otoczenia po polsku. Samo za\u015b odprawianie nabo\u017ce\u0144stw ma odbywa\u0107 si\u0119 w j\u0119zyku starocerkiewnym, tak jak w obrz\u0105dku rzymskokatolickim po \u0142acinie. [4]<\/span><\/p>\n

Gen. Bruno Olbrycht do ministra spraw wojskowych w Warszawie,\u00a0Zamo\u015b\u0107, 6 marca 1938 r.:<\/b><\/p>\n

Stwierdzam kategorycznie, \u017ce Cerkiew prawos\u0142awna na Che\u0142mszczy\u017anie jest instytucj\u0105 rusyfikacyjn\u0105 i jej wp\u0142yw, jak r\u00f3wnie\u017c rozrost musi by\u0107 absolutnie zahamowany. Jest to jednozgodny g\u0142os w\u0142adz i ludno\u015bci bez wzgl\u0119du na zapatrywania polityczne. W tym celu nale\u017cy jak najszybciej zrobi\u0107 nast\u0119puj\u0105ce poci\u0105gni\u0119cia:<\/span><\/p>\n

1) Rz\u0105d polski musi zmusi\u0107 Cerkiew prawos\u0142awn\u0105 na terenie Che\u0142mszczyzny (tak samo Podlasia), by kazania i mod\u0142y z wyj\u0105tkiem mszy \u015bwi\u0119tej oraz mowa potoczna by\u0142y tylko w j\u0119zyku polskim. Wszak nie powinno to przedstawia\u0107 \u017cadnej trudno\u015bci, gdy\u017c Cerkiew ta jest utrzymywana za polskie pieni\u0105dze i Rosja si\u0119 za ni\u0105 nie ujmie. (\u2026)<\/span><\/p>\n

3) Nale\u017cy natychmiast rozebra\u0107 i cz\u0119\u015bciowo przekaza\u0107 Ko\u015bcio\u0142owi katolickiemu 54 cerkwie zamkni\u0119te i stoj\u0105ce pustk\u0105, gdy\u017c s\u0105 one czynnikiem agitacji antypa\u0144stwowej \u2013 tak dla pop\u00f3w, jak i dla komunist\u00f3w. [3]<\/span><\/p>\n

Polanka (ko\u0142o Krosna), 19 marca 1935 r. Uroczysto\u015b\u0107 z okazji imienin marsza\u0142ka J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiegow ukrai\u0144skiej szkole powszechnej Fot. NAC<\/em><\/span><\/p>\n

P\u0142k Marian Turkowski, kierownik akcji rewindykacyjnej na Che\u0142mszczy\u017anie, do powiatowych kierownik\u00f3w akcji,\u00a0Zamo\u015b\u0107, 27 maja 1938 r.:<\/b><\/p>\n

21 maja 1938 obj\u0105\u0142em kierownictwo akcji rewindykacyjnej na Che\u0142mszczy\u017anie od p. gen. Olbrychta. (\u2026) Ustalam:<\/span><\/p>\n

(\u2026) Akcj\u0119 przeciw duchownym prawos\u0142awnym nale\u017cy prowadzi\u0107 w ten spos\u00f3b, \u017ce ostrze dzia\u0142alno\u015bci skierowa\u0107 przeciw duchownym prawos\u0142awnym nieoficjalnym, prowadz\u0105cym robot\u0119 przeciwpolsk\u0105.<\/span><\/p>\n

a) Nie wyst\u0119powa\u0107 przeciwko ludno\u015bci prawos\u0142awnej, a zaznacza\u0107 w spos\u00f3b zdecydowany i wyra\u017any, \u017ce nie wyst\u0119puje si\u0119 przeciw prawos\u0142awnym jako takim, lecz przeciw rusyfikacyjnej akcji ich duchowie\u0144stwa. W zwi\u0105zku z tym prawos\u0142awnych o stwierdzonym nastawieniu polskim przyjmowa\u0107 do organizacji polskich.<\/span><\/p>\n

b) W dzia\u0142alno\u015bci przeciw duchownym prawos\u0142awnym unika\u0107 akt\u00f3w, kt\u00f3re by, rozdmuchane przez pop\u00f3w, mog\u0142y robi\u0107 z nich wobec ludno\u015bci m\u0119czennik\u00f3w za wiar\u0119. Niemniej akcja spo\u0142ecze\u0144stwa winna obrzydzi\u0107 im pobyt w terenie i zmusi\u0107 przez to do usuni\u0119cia si\u0119 z niego, wzgl\u0119dnie z prowadzonej przez siebie przeciwpolskiej dzia\u0142alno\u015bci. W najbli\u017cszym czasie wyjd\u0105 z g\u00f3ry w tym kierunku zasadnicze poci\u0105gni\u0119cia. [3]<\/span><\/p>\n

P\u0142k Marian Turkowski do powiatowych kierownik\u00f3w akcji rewindykacyjnej,\u00a0Zamo\u015b\u0107, 5 czerwca 1938 r.:<\/b><\/p>\n

W zwi\u0105zku z rozpocz\u0119ciem przez w\u0142adze administracyjne akcji usuwania z terenu pop\u00f3w nieetatowych nale\u017cy t\u0119 akcj\u0119 jak najsilniej poprze\u0107 poprzez obrzydzanie popom \u017cycia w terenie a\u017c do osobistego sekowania. (\u2026)<\/span><\/p>\n

\n

Zaznaczam, \u017ce nale\u017cy wstrzyma\u0107 si\u0119 jeszcze ze stosowaniem radykalnych sposob\u00f3w, jak palenie cerkwi itp.<\/p>\n<\/blockquote>\n

B\u0119dzie to mog\u0142o by\u0107 stosowane ju\u017c tylko jako spos\u00f3b ostateczny, przy czym zaznaczam, \u017ce wojskowi nie mog\u0105 by\u0107 w \u017caden spos\u00f3b wci\u0105gni\u0119ci do tej akcji. [1]<\/span><\/p>\n

Eustachy \u015awie\u017cawski, w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku Go\u0142\u0119bie (powiat hrubieszowski):<\/b><\/p>\n

Tylko ja jeden w tej wsi mia\u0142em telefon. Wie\u015b prawie czysto ukrai\u0144ska, pi\u0119\u0107 rodzin polskich, le\u017ca\u0142a w szerokiej dolinie Bugu. (\u2026) Pracowa\u0142em w moim gabinecie, gdy gwar g\u0142os\u00f3w za oknem kaza\u0142 mi wsta\u0107 od biurka i przej\u015b\u0107 przez sie\u0144 do drzwi wej\u015bciowych. Kilkunastu moich s\u0105siad\u00f3w, ch\u0142op\u00f3w ukrai\u0144skich, sta\u0142o przed schodami. Zaproszeni przeze mnie wype\u0142nili gabinet. Oczy ich, przera\u017cone, niepewne, a zarazem jakby czego\u015b wyczekuj\u0105ce skierowa\u0142y si\u0119 na czarny sprz\u0119t, wisz\u0105cy na \u015bcianie: telefon.<\/span><\/p>\n

\u2013 W jakiej sprawie? \u2013 spyta\u0142em.<\/span><\/p>\n

\u2013 Policja przyjecha\u0142a do wsi \u2013 odpowiedzia\u0142 g\u0142osem jakby troch\u0119 zdyszanym i schrypni\u0119tym stary Pa\u0144ko Gurskij, dawny \u0142awnik, pi\u0119kny, postawny ch\u0142op o szarych oczach, ciemnym, kr\u00f3tkim w\u0105sie, a mlecznobia\u0142ej, k\u0119dzierzawej czuprynie.<\/span><\/p>\n

\u2013 Przyjechali awtami, przywie\u017ali drabiny jak stra\u017cackie, haki; no i karabiny maszynowe maj\u0105. M\u00f3wi\u0105, \u017ce cerkwu naszu maj\u0105 rozkaz rozwali\u0107. Panie, czy to mo\u017ce by\u0107?! Wy macie telefon, znacie si\u0119 z panem starost\u0105, zapytajcie go, co to znaczy. (\u2026)<\/span><\/p>\n

Po\u0142\u0105czenie otrzyma\u0142em szybko; rozmowa by\u0142a kr\u00f3tka. Starosta potwierdzi\u0142 wiadomo\u015b\u0107. Wczoraj, m\u00f3wi\u0142, rozebra\u0142a policja ju\u017c kilka cerkwi, to idzie pr\u0119dko, maj\u0105 dobrych fachowc\u00f3w; dzisiaj kolej na wasz\u0105 wie\u015b i kilka s\u0105siednich. (\u2026) Na moj\u0105 uwag\u0119, \u017ce cerkiew w naszej wsi pozostaje pod opiek\u0105 konserwatora jako zabytek budownictwa drewnianego z ko\u0144ca XVII wieku odpowiedzia\u0142, \u017ce niestety to jej nie ocali. Ubolewa\u0142 nad tym, jego zdaniem, nieprzemy\u015blanym rozkazem, ale rozkaz jest, rozkaz z wojew\u00f3dztwa, rozkaz do pilnego wykonania \u2013 musi go szybko wykona\u0107. (\u2026)<\/span><\/p>\n

Sz\u0142a ca\u0142a wie\u015b. (\u2026) Wiedzieli, \u017ce jestem katolikiem, \u017ce kieruj\u0119 Akcj\u0105 Katolick\u0105 w powiecie, ale czuli, \u017ce \u0142\u0105czy mnie z nimi i chrze\u015bcija\u0144stwo (\u2026), i wreszcie stary duch tej wsp\u00f3lnej ziemi, duch Rzeczypospolitej. (\u2026)<\/span><\/p>\n

Cerkiew by\u0142a otoczona szeregiem ludzi w granatowych mundurach. Dwa karabiny maszynowe grozi\u0142y tym, kt\u00f3rzy chcieliby ich czynno\u015bciom przeszkodzi\u0107. D\u0142ugie drabiny sta\u0142y oparte o szare, modrzewiowe \u015bciany, a na omsza\u0142ym gontowym dachu uwijali si\u0119 ludzie z siekierami, odbijaj\u0105c krokwie i zak\u0142adaj\u0105c mocne, grube liny. T\u0142um zbiera\u0142 si\u0119 wok\u00f3\u0142, g\u0119stnia\u0142 \u2013 sta\u0142 milcz\u0105cy.<\/span><\/p>\n

Ludzie z dachu zsun\u0119li si\u0119 po drabinie i odstawili je. Ko\u0144ce zwisaj\u0105cych spod okap\u00f3w lin przymocowali do samochod\u00f3w. Motory zawarcza\u0142y na pe\u0142nym gazie. Rozrywane wi\u0105zania starych zr\u0119b\u00f3w zatrzeszcza\u0142y, za\u0142ama\u0142y si\u0119 z hukiem, \u015bciany zachwia\u0142y si\u0119. Ale nim run\u0119\u0142y, pad\u0142 na kolana t\u0142um i j\u0119k przeci\u0105g\u0142y, szloch i zawodzenie zag\u0142uszy\u0142y grzmot wal\u0105cego si\u0119 na stos belek dachu.<\/span><\/p>\n

Pi\u0119kne rajskie wrota z lipowego drzewa, oryginalne dzie\u0142o miejscowych snycerzy z XVIII wieku, malowane i z\u0142ocone, le\u017ca\u0142y po\u0142amane. T\u0142um kl\u0119cza\u0142, modl\u0105c si\u0119 i p\u0142acz\u0105c.<\/p><\/blockquote>\n

Ludzie w granatowych mundurach i ci z siekierami zabierali karabiny maszynowe, narz\u0119dzia, liny, sk\u0142adali drabiny i wsiadali do samochod\u00f3w. Odje\u017cd\u017cali, by dalej wype\u0142nia\u0107 rozkazy. [4]<\/span><\/p>\n

Towarzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich do kierownika akcji rewindykacyjnej w Zamo\u015bciu,\u00a0Tomasz\u00f3w Lubelski, 30 czerwca 1938 r.:<\/b><\/p>\n

Rozbi\u00f3rki na og\u00f3\u0142 odbywa\u0142y si\u0119 spokojnie i bez przeszk\u00f3d. Jedynie w \u017babczu ludno\u015b\u0107 nie chcia\u0142a dopu\u015bci\u0107 do rozbi\u00f3rki, lecz policja wszelkie przeszkody usun\u0119\u0142a i cerkiew zosta\u0142a rozebrana. Je\u015bli chodzi o g\u0142osy, to s\u0105 r\u00f3\u017cne. Jedni m\u00f3wi\u0105, \u017ce tak powinno by\u0107. Za ruskiego burzy\u0142y ko\u015bcio\u0142y i za polskiego cerkwie. Drudzy solidaryzuj\u0105 si\u0119 ca\u0142kowicie, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce jak mia\u0142y sta\u0107 zamkni\u0119te, to lepiej, \u017ce je rozebrali. (\u2026) U ludno\u015bci prawos\u0142awnej wyczuwa si\u0119 nienawi\u015b\u0107 i wzburzenie, kt\u00f3re nie przejawia si\u0119 w manifestacjach lub wyst\u0105pieniach oficjalnych, a tylko pomi\u0119dzy sob\u0105. Rozbi\u00f3rki powy\u017csze wp\u0142yn\u0119\u0142y dodatnio na Polak\u00f3w, a przygniataj\u0105co na Rusin\u00f3w. S\u0142ysza\u0142em od powa\u017cnych gospodarzy prawos\u0142awnych g\u0142osy rezygnacji i podporz\u0105dkowania si\u0119. Niechby si\u0119 to wszystko sko\u0144czy\u0142o i nast\u0105pi\u0142a zgoda i jedno\u015b\u0107. Przy lekkim nacisku wielu zmieni\u0142oby wyznanie z ulg\u0105 i zadowoleniem. [1]<\/span><\/p>\n

Kpt. Piotr Pe\u0142ka, kierownik referatu Dow\u00f3dztwa Okr\u0119gu Korpusu II, do szefa Oddzia\u0142u II Sztabu Generalnego w Warszawie,\u00a0Lublin, 11 lipca 1938 r.:<\/b><\/p>\n

Dotychczas rozebrane zosta\u0142y cerkwie prawos\u0142awne w nast\u0119puj\u0105cych powiatach: tomaszowskim 23 cerkwi, hrubieszowskim 15, che\u0142mskim 10, bi\u0142gorajskim 1.<\/span><\/p>\n

\n

Do rozbierania cerkwi u\u017cywana jest m\u0142odzie\u017c polska, przewa\u017cnie spo\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w miejscowych oddzia\u0142\u00f3w stra\u017cy ogniowej.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Ludno\u015b\u0107 prawos\u0142awna wspomnianych wiosek nie stawia oporu przy rozbieraniu cerkwi, jest jednak oburzona na w\u0142adze polskie, lecz wyraz oburzenia daje tylko w rozmowach mi\u0119dzy sob\u0105. [3]<\/span><\/p>\n

Nina \u0141uciuk, mieszkanka Mi\u0119dzylesia (powiat bialski):<\/b><\/p>\n

Przyjecha\u0142y samochody. Wyskoczyli z nich policjanci. Otoczyli plac cerkiewny. Ludzie ze wsi i okolic przybiegli pod cerkiew. Ale gdzie tam, do cerkwi podej\u015b\u0107 nie mo\u017cna by\u0142o. Tego, kto si\u0119 odwa\u017cy\u0142, bito nahajkami. Podeszli\u015bmy do w\u00f3jta z Matiasz\u00f3wki. Jego ojciec by\u0142 prawos\u0142awny, on ju\u017c \u2013 rzymski katolik. \u201eW\u00f3jcie \u2013 m\u00f3wimy do niego \u2013 ratujcie nasz\u0105 cerkiew\u201d. A on tylko mrugn\u0105\u0142 do policji.<\/span><\/p>\n

\n

Zaraz jedna ze starszych kobiet tak dosta\u0142a nahajem, \u017ce a\u017c jej koszula p\u0119k\u0142a na plecach. No i wyrzucili wszystko z cerkwi \u2013 czasz\u0119, ikony, m\u00f3j Bo\u017ce!<\/p>\n<\/blockquote>\n

Taka obraza boska! Potem rozci\u0119li cerkiew na cztery cz\u0119\u015bci. A by\u0142a nasza cerkiew pi\u0119kna, drewno pi\u0119ciocalowe, smolne. Na dachu blacha. Wi\u0119c tam wskoczyli. Blach\u0119 zerwali, na ziemi\u0119 zrzucili. To samo zrobili z dzwonnic\u0105. Lud p\u0142acze. Jedni rozmawiaj\u0105, inni krzycz\u0105. Wszystko w naszym, miejscowym j\u0119zyku. A policjanci do nas: \u201eB\u0119dziemy wam szmatami g\u0119by zatyka\u0107 za tak\u0105 wasz\u0105 mow\u0119\u201d. A my do nich: \u201eKto wie, mo\u017ce nie zd\u0105\u017cycie\u201d. [1]<\/span><\/p>\n

Iwan Korowicki, nauczyciel akademicki,\u00a0powiat bialski, 15 lipca 1938 r.:<\/b><\/p>\n

Zburzono cerkiew w Mi\u0119dzylesiu. Ludzie domy\u015blali si\u0119 tego jeszcze w przeddzie\u0144, gdy rozebrano cerkiew w niedalekim Zahorowie. Zeszli si\u0119 ludzie, powynosili i pochowali niekt\u00f3re cenniejsze rzeczy. Zdejmuj\u0105c dzwony kupione kilka miesi\u0119cy wcze\u015bniej, trzykrotnie na po\u017cegnanie uderzyli w wielki dzwon. Zebrani zacz\u0119li p\u0142aka\u0107 i ca\u0142\u0105 noc nie opuszczali swojej \u015bwi\u0105tyni. I ca\u0142\u0105 noc we wsi, czuj\u0105c nieszcz\u0119\u015bcie, wy\u0142y psy. Rano o godzinie si\u00f3dmej na o\u015bmiu ci\u0119\u017carowych samochodach do wsi przyjechali policjanci i robotnicy Polacy. Policja zacz\u0119\u0142a gumowymi pa\u0142kami rozgania\u0107 ludno\u015b\u0107 i g\u0119sto otoczy\u0142a cerkiew. W\u00f3jt zacz\u0105\u0142 szuka\u0107 duchownego, kt\u00f3ry ukry\u0142 si\u0119 w s\u0105siedniej wsi. Robotnicy zacz\u0119li zdziera\u0107 dach, \u0142ama\u0107 i wyrzuca\u0107 z cerkwi ikony i ikonostas. Oko\u0142o godziny dwunastej przewr\u00f3cili wielk\u0105 bani\u0119 [kopu\u0142\u0119], potem zacz\u0119li pi\u0142ami rozcina\u0107 z g\u00f3ry do do\u0142u \u015bciany cerkwi i rozci\u0105ga\u0107 je sznurami. Oko\u0142o godziny trzeciej w nocy, sko\u0144czywszy sw\u0105 kainow\u0105 prac\u0119, policja i robotnicy odjechali. [4]<\/span><\/p>\n

Z memorandum Soboru Biskup\u00f3w \u015awi\u0119tego Autokefalicznego Ko\u015bcio\u0142a Prawos\u0142awnego w Polsce do najwy\u017cszych w\u0142adz RP,\u00a0Warszawa, 16 lipca 1938 r.:<\/b><\/p>\n

Jeszcze tak niedawno nikomu nie mog\u0142o przyj\u015b\u0107 do g\u0142owy, \u017ce tak bliski jest srogi i niezas\u0142u\u017cony cios, kt\u00f3ry spadnie na \u015bwi\u0105tynie chrze\u015bcija\u0144skie w kraju chrze\u015bcija\u0144skim, a kt\u00f3ry mo\u017cna przyr\u00f3wna\u0107 do tego, co dzieje si\u0119 w krajach bezbo\u017cniczych.<\/span><\/p>\n

\n

I za co to? W imi\u0119 czego dopuszczono si\u0119 u nas takiego okrucie\u0144stwa i niesprawiedliwo\u015bci?<\/p>\n<\/blockquote>\n

Przecie\u017c na Lubelszczy\u017anie spokojnie zamieszkuje 250 tysi\u0119cy najlojalniejszych prawos\u0142awnych obywateli polskich, kt\u00f3rych przodkowie od wiek\u00f3w byli prawos\u0142awni, a oni sami swoj\u0105 lojalno\u015bci\u0105, swym zrozumieniem niezb\u0119dno\u015bci pokojowego wsp\u00f3\u0142\u017cycia z obywatelami innych wyzna\u0144 w Polsce zas\u0142uguj\u0105 na lepsz\u0105 dol\u0119 i inny stosunek do swych najistotniejszych potrzeb, a szczeg\u00f3lnie potrzeb duchowych. [3]<\/span><\/p>\n

Pose\u0142 Stefan Baran (UNDO) w interpelacji do premiera Felicjana S\u0142awoja Sk\u0142adkowskiego,\u00a0Warszawa, 21 lipca 1938 r.:<\/b><\/p>\n

W poniedzia\u0142ek 4 lipca rano zjawi\u0142 si\u0119 ko\u0142o cerkwi w \u0141aszczowie w\u00f3jt gminy Kazimierz Chmiel w asy\u015bcie licznego oddzia\u0142u policji pa\u0144stwowej z psem policyjnym oraz robotnik\u00f3w Polak\u00f3w z okolicznych miejscowo\u015bci i od razu przyst\u0105piono do burzenia cerkwi, jedynej \u015bwi\u0105tyni prawos\u0142awnej na ca\u0142\u0105 okolic\u0119 z kilkoma tysi\u0105cami wiernych prawos\u0142awnych. Na widok burzenia cerkwi zbieg\u0142a si\u0119 w ilo\u015bci kilkuset ludzi miejscowa ukrai\u0144ska ludno\u015b\u0107 prawos\u0142awna. Przybieg\u0142y ma\u0142e dzieci, przyszli i starcy nad grobem, zjawi\u0142a si\u0119 m\u0142odzie\u017c, kobiety i m\u0119\u017cczy\u017ani. Rozleg\u0142 si\u0119 straszny p\u0142acz i lament w\u015br\u00f3d zebranych prawos\u0142awnych.<\/span><\/p>\n

\n

W\u00f3wczas policja pa\u0144stwowa pu\u015bci\u0142a psa swego na ma\u0142e dzieci, a starszych zacz\u0119\u0142a bi\u0107 pa\u0142kami gumowymi i ok\u0142ada\u0107 kolbami karabin\u00f3w, staraj\u0105c si\u0119 odp\u0119dzi\u0107 ich od cerkwi.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Wielu ludzi wtedy pobito. Policja utworzy\u0142a wok\u00f3\u0142 kordon i asystowa\u0142a przez ca\u0142y czas burzenia cerkwi trwaj\u0105cy trzy dni.<\/span><\/p>\n

Miejscowa ukrai\u0144ska ludno\u015b\u0107 prawos\u0142awna by\u0142a oczywi\u015bcie bezsilna wobec licznego uzbrojonego oddzia\u0142u policyjnego i tylko g\u0142o\u015bnym p\u0142aczem i szlochaniem protestowa\u0142a przeciw burzeniu swej cerkwi. [2]<\/span><\/p>\n

Stanis\u0142aw Cat-Mackiewicz w \u201eS\u0142owie\u201d,\u00a0Wilno, 31 lipca 1938 r.:<\/b><\/p>\n

Ci\u015bnie si\u0119 na usta pytanie: Po co to by\u0142o potrzebne? (\u2026) Poniewa\u017c w Polsce zamieszkuje 3.762.500 prawos\u0142awnych, wi\u0119c ten fakt, \u017ce Cerkiew i jej hierarchowie, nie maj\u0105c podtrzymania od bolszewik\u00f3w, nie maj\u0105c oparcia u Ukrai\u0144c\u00f3w czy separatyst\u00f3w bia\u0142oruskich, uzale\u017cniali si\u0119 coraz bardziej od naszych rz\u0105d\u00f3w, by\u0142 dla nas faktem pomy\u015blnym i trzeba by\u0142o upa\u015b\u0107 na g\u0142ow\u0119, aby si\u0119 tego atutu pozby\u0107 przez ukrainizacj\u0119 wzgl\u0119dnie bia\u0142orutenizacj\u0119 tej Cerkwi.<\/span><\/p>\n

Jednak to\u015bmy zrobili. Jakie s\u0105 teraz skutki ostatniego wyczynu rozumu pa\u0144stwowego?<\/span><\/p>\n

Oto po zburzeniu 114 cerkwi:<\/span><\/p>\n

1) Metropolita Dionizy, ten ultralojalny metropolita Dionizy, wyda\u0142 z innymi archijerejami prawos\u0142awnymi list pasterski, kt\u00f3ry uleg\u0142 konfiskacie. Trzeba by\u0142o istotnie kunsztu, aby takiego zdecydowanego ugodowca jak Dionizy pchn\u0105\u0107 do roli biskupa Krasi\u0144skiego czy Hryniewieckiego.<\/span><\/p>\n

2) Ukrai\u0144cy i Rosjanie \u2013 kt\u00f3rzy dotychczas byli mi\u0119dzy sob\u0105 na no\u017ce \u2013 pogodzili si\u0119 i id\u0105 razem w obronie Cerkwi prawos\u0142awnej, wo\u0142aj\u0105c g\u0142o\u015bno o jej prze\u015bladowaniu. Niech sobie kto chce z publicyst\u00f3w polskich napisze, \u017ce to oskar\u017cenie o prze\u015bladowanie jest nies\u0142uszne \u2013 ja tego nie napisz\u0119! [4]<\/span><\/p>\n

Ze sprawozdania sytuacyjnego wojewody lubelskiego Jerzego de Tramecourt,\u00a0Lublin, sierpie\u0144 1938 r.:<\/b><\/p>\n

Straszy si\u0119 ludno\u015b\u0107, \u017ce w\u0142adze pa\u0144stwowe zarz\u0105dz\u0105 zabranie z cerkwi obraz\u00f3w, \u017ce cmentarze zostan\u0105 zaorane, a zw\u0142oki przeniesione na jeden wsp\u00f3lny cmentarz, \u017ce rz\u0105d sowiecki ma interweniowa\u0107 u Rz\u0105du polskiego z powodu zburzonych \u015bwi\u0105ty\u0144, \u017ce Rz\u0105d b\u0119dzie musia\u0142 odbudowa\u0107 zlikwidowane cerkwie, \u017ce spraw\u0105 cerkwi interesuj\u0105 si\u0119 te\u017c inne pa\u0144stwa, g\u0142\u00f3wnie Niemcy, \u017ce w razie wojny sprawa cerkwi b\u0119dzie wysuni\u0119ta na pierwszy plan przez Ukrai\u0144c\u00f3w. [4]<\/span><\/p>\n

Mjr J. Szyma\u0144ski w imieniu naczelnika Wydzia\u0142u Spo\u0142eczno-Politycznego Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego do starost\u00f3w powiatowych i starosty grodzkiego w Lublinie,\u00a0Lublin, 1 wrze\u015bnia 1938 r.:<\/b><\/p>\n

Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki komunikuje, i\u017c Pan Premier i Minister Spraw Wewn\u0119trznych [Felicjan S\u0142awoj Sk\u0142adkowski] uzna\u0142 spraw\u0119 likwidacji pewnych obiekt\u00f3w prawos\u0142awnych na terenie wschodnich powiat\u00f3w w wojew\u00f3dztwie lubelskim za dotycz\u0105c\u0105 najbardziej istotnych potrzeb pa\u0144stwa i religii. Z tych te\u017c wzgl\u0119d\u00f3w Pan Premier nie mo\u017ce uzna\u0107 za dopuszczaln\u0105 jak\u0105kolwiek krytyk\u0119 dzia\u0142a\u0144 rz\u0105du na tym odcinku w akcji prasowej. W razie gdyby kt\u00f3re\u015b z pism wykaza\u0142o niezrozumienie dla tej sprawy, Pan Premier zdecydowany jest zastosowa\u0107 wobec w\u0142a\u015bciwych redaktor\u00f3w czy publicyst\u00f3w represje do Berezy w\u0142\u0105cznie. [4]<\/span><\/p>\n

Z informacji proboszcza z Wojs\u0142awic dla dziekana Okr\u0119gu Che\u0142mskiego ks. A. Kisiela,\u00a0Wojs\u0142awice, 19 pa\u017adziernika 1938 r.:<\/b><\/p>\n

Zburzono kaplic\u0119 w Wojs\u0142awicach. Burzy\u0142o pi\u0119ciu robotnik\u00f3w oderwanych od budowy szosy, asystowa\u0142 policjant, kt\u00f3ry odgania\u0142 ludzi i dzieci. Kaplica du\u017cej warto\u015bci nie mia\u0142a, lecz ludno\u015b\u0107 dotkliwie odczu\u0142a burzenie jako prze\u015bladowanie wiary prawos\u0142awnej w odrodzonej Polsce. Prawos\u0142awni od razu stali si\u0119 wrogo usposobieni do s\u0105siad\u00f3w katolik\u00f3w, czego dotychczas nie by\u0142o, a jedna prawos\u0142awna kobieta kilka razy uderzy\u0142a w twarz katolika, kt\u00f3ry co\u015b tam jej z\u0142o\u015bliwo-rado\u015bnie m\u00f3wi\u0142 na temat walenia cerkwi. [3]<\/span><\/p>\n

Micha\u0142 Karowicz, kierownik szko\u0142y,\u00a0Kry\u0142\u00f3w (powiat hrubieszowski):<\/b><\/p>\n

Dziedzic z Cichoburza \u201enawr\u00f3ci\u0142\u201d swoich fornali. Kaza\u0142 im po prostu przej\u015b\u0107 na katolicyzm. By\u0142em przypadkowo przy tym, gdy owi fornale przyjechali do Kry\u0142owa, aby w ko\u015bciele \u201ezrobi\u0107 wyznanie wiary\u201d.<\/span><\/p>\n

\n

Przyznaj\u0119, \u017ce gdy zobaczy\u0142em tych ludzi, ogarn\u0105\u0142 mnie l\u0119k. W ich obliczach \u2013 wyra\u017anie gniew i nienawi\u015b\u0107.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Od tego czasu wrogo\u015b\u0107 do Polski i Polak\u00f3w dawa\u0142a si\u0119 wyczuwa\u0107 wyra\u017anie w bli\u017cszym zetkni\u0119ciu si\u0119 z ludno\u015bci\u0105 prawos\u0142awn\u0105, kt\u00f3ra ju\u017c teraz nazywa\u0142a si\u0119 ukrai\u0144sk\u0105. Ch\u0142\u00f3d i nienawi\u015b\u0107 wyczuwa\u0142em tak\u017ce w szkole u starszych uczni\u00f3w. Zosta\u0142a zmarnowa\u0142a wieloletnia praca szko\u0142y polskiej. [4]<\/span><\/p>\n

P\u0142k Marian Turkowski, kierownik akcji rewindykacyjnej,\u00a0Zamo\u015b\u0107, 24 stycznia 1939 r.:<\/b><\/p>\n

Podaj\u0119 dalsze wytyczne do akcji rewindykacyjno-polonizacyjnej. (\u2026)<\/span><\/p>\n

Sta\u0107 twardo na stanowisku, \u017ce w Polsce tylko Polacy s\u0105 gospodarzami, pe\u0142noprawnymi obywatelami i tylko oni maj\u0105 co\u015b w Polsce do powiedzenia. Wszyscy inni s\u0105 tylko tolerowani. Wytworzy\u0107 w\u015br\u00f3d mas polskich kompleks wy\u017cszo\u015bci w stosunku do ludno\u015bci niepolskiej. Mowa polska winna by\u0107 wyrazem wy\u017cszo\u015bci tak kulturalnej, jak i obywatelskiej. Polak musi si\u0119 zwraca\u0107 do ludno\u015bci niepolskiej tylko po polsku. A ju\u017c w \u017cadnym wypadku funkcjonariusz pa\u0144stwowy czy te\u017c samorz\u0105dowy nie mo\u017ce u\u017cywa\u0107 innego j\u0119zyka jak polski.<\/span><\/p>\n

Organizowa\u0107 akcj\u0119 o\u015bwiatowo-propagandow\u0105 o wielko\u015bci i pot\u0119dze Polski i doprowadzi\u0107 do tego, aby u ludno\u015bci niepolskiej wzbudzi\u0107 ch\u0119\u0107 zostania Polakiem i katolikiem.[4]<\/p><\/blockquote>\n

Tadeusz Chrzanowski, mieszkaniec Moroczyna (powiat hrubieszowski):<\/b><\/p>\n

Z tamtego czasu zachowa\u0142em tak\u0105 klisz\u0119: ojca purpurowego na twarzy i krzycz\u0105cego, cho\u0107 nie wolno mu si\u0119 by\u0142o denerwowa\u0107, bo mia\u0142 ci\u0119\u017ck\u0105 chorob\u0119 serca, ale wtedy to w\u0142a\u015bnie krzycza\u0142 na rz\u0105d, na S\u0142awoja i na Mo\u015bcickiego, nawet na Rydza, chocia\u017c mnie uczono w szkole, \u017ce oni s\u0105 m\u0105drzy i dobrzy. Przera\u017cony s\u0142ucha\u0142em, jak przepowiada, \u017ce nas tu Rusini bez cienia lito\u015bci wyr\u017cn\u0105, \u017ce nam tego nigdy nie zapomn\u0105. [4]<\/span><\/p>\n

Wi\u0119cej na ten temat w\u00a0\u201eKarcie\u201d 101\/2019<\/a>.<\/strong><\/span><\/span><\/p>\n

‘Karta’ 101\/2019 Fot. O\u015brodek KARTA<\/em><\/p>\n

\n

\u0179r\u00f3d\u0142a:<\/span><\/strong><\/p>\n

1. 1938. Jak burzono cerkwie, red. Eugeniusz Czykwin, Anna Radziukiewicz, Bia\u0142ystok 2018,<\/span><\/p>\n

2. Cerkiew prawos\u0142awna na Che\u0142mszczy\u017anie. Przem\u00f3wienia i interpelacje pos\u0142\u00f3w i senator\u00f3w ukrai\u0144skich w Sejmie i Senacie, Lw\u00f3w 1938,<\/span><\/p>\n

3. Miko\u0142aj Siwicki, Dzieje konflikt\u00f3w polsko-ukrai\u0144skich, t. 1, Warszawa 1992,<\/span><\/p>\n

4. Strona internetowa prawos\u0142awnej diecezji lubelsko-che\u0142mskiej www.cerkiew1938.pl pod redakcj\u0105 Grzegorza Kuprianowicza (dost\u0119p: 1 pa\u017adziernika 2019).<\/span><\/p>\n

*<\/p>\n

Tematy Karty<\/strong><\/span><\/p>\n

Tematy Karty to wsp\u00f3lny cykl magazynu “Ale Historia” oraz Fundacji O\u015brodka Karta, kt\u00f3re prowadzi najwi\u0119ksze w Polsce archiwum spo\u0142eczne XX wieku. B\u0119d\u0105 w nim prezentowane relacje \u015bwiadk\u00f3w historii opowiadaj\u0105cych o jednostkowych losach na tle najwa\u017cniejszych wydarze\u0144 minionego stulecia.<\/span><\/p>\n

Karta oddaje g\u0142os przewodnikom po czasie minionym \u2013 ich pochodz\u0105cym z pierwszej r\u0119ki \u015bwiadectwom. Historia ma tu przem\u00f3wi\u0107 wprost, bez po\u015brednik\u00f3w i partykularnych interpretacji. W Polsce spolaryzowanej, w kt\u00f3rej u\u017cywa si\u0119 przesz\u0142o\u015bci dla wzmacniania podzia\u0142\u00f3w, odrywanych od rzeczywisto\u015bci, powr\u00f3t do czystych \u017ar\u00f3de\u0142 mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 odnalezieniu gruntu.<\/span><\/p>\n

<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

“B\u0119dziemy wam szmatami g\u0119by zatyka\u0107 za wasz\u0105 mow\u0119”. Pa\u0144stwo polskie przeciw Ukrai\u0144com Anna Richter \u0141osiatyn, wojew\u00f3dztwo wo\u0142y\u0144skie), lata 30. Osadnicy wojskowi (Fot. Jerzy Konrad Maciejewski \/ O\u015brodek KARTA) “Z tamtego czasu zachowa\u0142em tak\u0105 klisz\u0119: ojca purpurowego na twarzy i krzycz\u0105cego, cho\u0107 nie wolno mu si\u0119 by\u0142o denerwowa\u0107. Przera\u017cony s\u0142ucha\u0142em, jak przepowiada, \u017ce nas tu Rusini […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77026"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=77026"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77026\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":77036,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77026\/revisions\/77036"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=77026"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=77026"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=77026"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}