{"id":77356,"date":"2020-04-30T17:09:47","date_gmt":"2020-04-30T15:09:47","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=77356"},"modified":"2020-04-29T07:36:33","modified_gmt":"2020-04-29T05:36:33","slug":"19-09-51","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=77356","title":{"rendered":"Pierwsza pandemia w dziejach, czyli jak d\u017cuma zabi\u0142a jedn\u0105 czwart\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w Bizancjum"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Pierwsza pandemia w dziejach, czyli jak d\u017cuma zabi\u0142a jedn\u0105 czwart\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w Bizancjum<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\n

J\u00f3zef Krzyk<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Cesarz Justynian Wielki (w \u015brodku) ze swoim dworem, urz\u0119dnikami i gwardi\u0105 pretoria\u0144sk\u0105. Z prawej arcybiskup Rawenny Maksymian. Mozaika z ok. 547 r. w bazylice San Vitale w Rawennie we W\u0142oszech (Fot. Wikimedia Commons) <\/em><\/span><\/p>\n

Straty demograficzne w imperium Justyniana by\u0142y tak wielkie, \u017ce kilkadziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej Arabowie z \u0142atwo\u015bci\u0105 podbili znaczne jego obszary.<\/strong>
\n*<\/strong><\/h4>\n

D\u017cum\u0119 przywlok\u0142y do Konstantynopola szczury. Dotar\u0142y na pok\u0142adach statk\u00f3w wy\u0142adowanych egipskim zbo\u017cem. W ci\u0105gu kilku miesi\u0119cy zmar\u0142o 300 tys. os\u00f3b, czyli mniej wi\u0119cej 40 proc. mieszka\u0144c\u00f3w stolicy imperium. W ca\u0142ym pa\u0144stwie \u015bmiertelno\u015b\u0107 by\u0142a niewiele mniejsza \u2013 d\u017cuma zabi\u0142a prawdopodobnie co czwartego z poddanych cesarza Justyniana. Da\u0142a si\u0119 te\u017c we znaki daleko poza granicami \u2013 na zachodzie dotar\u0142a a\u017c do Brytanii, a na wschodzie do Persji. Ust\u0105pi\u0142a r\u00f3wnie szybko, jak nadesz\u0142a, ale odzywa\u0142a si\u0119 jeszcze przez kolejne dwa stulecia.<\/span><\/p>\n

\n

G\u0142\u00f3d, a potem zaraza<\/strong><\/h4>\n

Panuj\u0105cy od 527 r. Justynian rz\u0105dzi\u0142 swoim imperium siln\u0105 r\u0119k\u0105. Nak\u0142ada\u0142 wysokie podatki, st\u0142umi\u0142 antycesarskie powstanie, zbudowa\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 Hagia Sophia i prowadzi\u0142 zwyci\u0119skie wojny z Persami, Gotami oraz Wandalami. Odzyska\u0142 utracone przez poprzednik\u00f3w prowincje. Mia\u0142 szanse na odbudowanie Imperium Romanum w granicach z czas\u00f3w najwi\u0119kszej \u015bwietno\u015bci. I wtedy w\u0142a\u015bnie na jego pa\u0144stwo spad\u0142a zaraza.Ci, kt\u00f3rzy prze\u017cyli, wspominali, \u017ce jej zwiastunami by\u0142y trz\u0119sienia ziemi (zniszczy\u0142y np. Antiochi\u0119), wylewy rzek oraz katastrofalnie zimne lato. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

<\/div>\n
Cho\u0107 wi\u0105zanie takich zdarze\u0144 z d\u017cum\u0105 wygl\u0105da na zabobony, to nie do ko\u0144ca tak by\u0142o. Gorsze zbiory spowodowane przez kaprysy pogody doprowadzi\u0142y bowiem w niekt\u00f3rych cz\u0119\u015bciach pa\u0144stwa do g\u0142odu. Os\u0142abieni ludzie byli bardziej podatni na zachorowanie. Zmiany klimatyczne mia\u0142y te\u017c wp\u0142yw na zwierz\u0119ta. Szczury, kt\u00f3re roznosi\u0142y zaraz\u0119 (przez \u017ceruj\u0105ce na nich pch\u0142y), przenosi\u0142y si\u0119 bowiem z miejsca na miejsce w poszukiwaniu po\u017cywienia.<\/span><\/div>\n
<\/div>\n
Pierwsze zwiastuny choroby zauwa\u017cono podobno w Peluzjum, porcie w delcie Nilu, z kt\u00f3rego odprawiano statki ze zbo\u017cem do Konstantynopola. Z Peluzjum plaga zaatakowa\u0142a najpierw Aleksandri\u0119 i Palestyn\u0119, wiosn\u0105 642 r. stolic\u0119, a potem b\u0142yskawicznie nawet najbardziej odleg\u0142e cz\u0119\u015bci pa\u0144stwa. Rozprzestrzeni\u0142a si\u0119 a\u017c po kra\u0144ce \u015bwiata, jakby obawiaj\u0105c si\u0119, \u017ce jaki\u015b zak\u0105tek ziemi mo\u017ce jej uciec. Nie opu\u015bci\u0142a ani wyspy, ani jaskini, ani grzbietu g\u00f3rskiego, kt\u00f3ry mia\u0142 ludzkich mieszka\u0144c\u00f3w; a je\u015bli min\u0119\u0142a jaki\u015b kraj, nie dotykaj\u0105c tam ludzi ani nie dotykaj\u0105c ich oboj\u0119tnie, to jeszcze p\u00f3\u017aniej wr\u00f3ci\u0142a<\/i> \u2013 opisywa\u0142 przebieg d\u017cumy Justyniana historyk Prokopiusz z Cezarei.<\/span><\/p>\n

\u015amier\u0107 i smr\u00f3d<\/strong><\/h4>\n

Ani on (cho\u0107 obserwowa\u0142 plag\u0119 osobi\u015bcie), ani inni kronikarze nie mieli poj\u0119cia, co wywo\u0142a\u0142o plag\u0119. Widzieli w tym ingerencj\u0119 niebios. Zwr\u00f3cili uwag\u0119, \u017ce w kolejnych regionach choroba najpierw atakowa\u0142a port, a z niego rozlewa\u0142a si\u0119 w g\u0142\u0105b l\u0105du i na ca\u0142\u0105 okolic\u0119. W pierwszej chwili nie wywo\u0142ywa\u0142a szczeg\u00f3lnego niepokoju, bo objawia\u0142a si\u0119 tylko gor\u0105czk\u0105. Zazwyczaj jednak po kilku godzinach okazywa\u0142o si\u0119, \u017ce nie jest to banalne przezi\u0119bienie. Pojawia\u0142o si\u0119 obrzmienie w\u0119z\u0142\u00f3w ch\u0142onnych \u2013 dow\u00f3d, \u017ce organizm pr\u00f3bowa\u0142 si\u0119 broni\u0107, zatrzymuj\u0105c infekcj\u0119 w pachwinach i pod pachami. Tak zmienione w\u0119z\u0142y nazywano dymienicami, st\u0105d wzi\u0119\u0142o si\u0119 okre\u015blenie d\u017cumy dymieniczej. Przy gwa\u0142townym przebiegu zaka\u017cenia rozwija\u0142a si\u0119 d\u017cuma posocznicowa (pa\u0142eczki d\u017cumy atakowa\u0142y bezpo\u015brednio uk\u0142ad limfatyczny), za\u015b gdy pa\u0142eczki chorobowe dociera\u0142y do p\u0142uc, rozwija\u0142a si\u0119 d\u017cuma p\u0142ucna. Ta ostatnia by\u0142a najbardziej niebezpieczna dla wszystkich w otoczeniu chorego, bo kaszl\u0105c, zaka\u017ca\u0142. Zakazi\u0142 si\u0119 w swoim pa\u0142acu nawet Justynian, ale cho\u0107 nie by\u0142 ju\u017c pierwszej m\u0142odo\u015bci (mia\u0142 prawie 60 lat), uda\u0142o mu si\u0119 wr\u00f3ci\u0107 do zdrowia.<\/span><\/p>\n

W apogeum choroby w Konstantynopolu, kt\u00f3ry liczb\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w zbli\u017cony by\u0142 do dzisiejszego Krakowa, codziennie umiera\u0142o po 10 tys. ludzi. Wielu we w\u0142asnych domach, ale niekt\u00f3rzy przy pracy, na ulicy albo w \u0142a\u017ani, w trakcie spotkania towarzyskiego. Prokopiusz w \u201eHistorii wojen\u201d pisa\u0142, \u017ce przera\u017ceni ludzie zamykali si\u0119 w swoich domach i nie otwierali drzwi nawet przyjacio\u0142om. Umierali tak\u017ce ci, kt\u00f3rzy uciekali do ko\u015bcio\u0142\u00f3w. Kr\u0105\u017cy\u0142y opowie\u015bci o nosz\u0105cych \u015bmier\u0107 demonach w ludzkiej postaci. Na ulicach z ka\u017cdym dniem przybywa\u0142o trup\u00f3w, kt\u00f3rych nie by\u0142o komu sprz\u0105ta\u0107. Ze wzgl\u0119du na unosz\u0105cy si\u0119 nad miastem fetor Justynian wys\u0142a\u0142 do tego zadania \u017co\u0142nierzy. Na niewiele si\u0119 to zda\u0142o, bo nie nad\u0105\u017cano nawet z kopaniem do\u0142\u00f3w, w kt\u00f3rych masowo grzebano trupy. Wype\u0142niono wi\u0119c nimi okalaj\u0105ce miasto wie\u017ce, ale przez kamienne mury smr\u00f3d i tak przedostawa\u0142 si\u0119 na zewn\u0105trz. By si\u0119 pozby\u0107 k\u0142opotu, \u017co\u0142nierze zacz\u0119li wi\u0119c wrzuca\u0107 cia\u0142a do morza. W ten spos\u00f3b przysparzali sobie pracy, a mieszka\u0144com makabrycznych widok\u00f3w, bo z ka\u017cdym przyp\u0142ywem fale wyrzuca\u0142y ludzkie szcz\u0105tki na brzeg.<\/span><\/p>\n

K\u0105piele i amulety<\/strong><\/h4>\n

Wychodz\u0105c z dom\u00f3w, mieszka\u0144cy zabierali ze sob\u0105 tabliczk\u0119 z nazwiskiem i adresem oraz pro\u015bb\u0105, by powiadomi\u0107 bliskich, je\u015bli umr\u0105. Wiele os\u00f3b popada\u0142o w odr\u0119twienie. Niekt\u00f3rzy umierali nie z powodu d\u017cumy, ale z wycie\u0144czenia, bo nie jedli i nie pili. Cierpieniom fizycznym towarzyszy\u0142y psychiczne \u2013 ludziom doskwiera\u0142a bezsenno\u015b\u0107, a w ko\u0144cu popadali w ob\u0142\u0119d. Ogarni\u0119ci urojeniami targali si\u0119 na w\u0142asne \u017cycie \u2013 rzucali si\u0119 do morza.<\/span><\/p>\n

R\u00f3\u017cne szczeg\u00f3\u0142y dotycz\u0105ce przebiegu d\u017cumy Justyniana zawdzi\u0119czamy zmys\u0142owi obserwacji Prokopiusza. Historyk opisa\u0142 zar\u00f3wno objawy choroby, jak i jej wp\u0142yw na funkcjonowanie miasta i pa\u0144stwa. Zauwa\u017cy\u0142, \u017ce zaka\u017ceni na pocz\u0105tku byli cz\u0119sto o\u017cywieni, nie mogli usiedzie\u0107 bez ruchu. Nie mieli jednak podwy\u017cszonej temperatury, wi\u0119c lekarzom trudno by\u0142o si\u0119 domy\u015bli\u0107, \u017ce zaatakowa\u0142a ich \u015bmiertelna choroba. Cia\u0142o nie wykaza\u0142o \u017cadnej zmiany w stosunku do poprzedniego koloru ani nie by\u0142o gor\u0105ce, jak mo\u017cna si\u0119 spodziewa\u0107 po ataku gor\u0105czki<\/i> \u2013 pisa\u0142 Prokopiusz. Pierwszym zewn\u0119trznym objawem tego, \u017ce co\u015b jest nie w porz\u0105dku, by\u0142 obrz\u0119k. Od tego momentu choremu zostawa\u0142o kilka, kilkana\u015bcie godzin \u017cycia.<\/span><\/p>\n

Choroba by\u0142a nieobliczalna \u2013 z jednej strony umiera\u0142y osoby, kt\u00f3re nie mia\u0142y nawet silnych objaw\u00f3w, a z drugiej \u2013 prze\u017cywali chorzy, na kt\u00f3rych lekarze postawili ju\u017c krzy\u017cyk.<\/p><\/blockquote>\n

Prokopiusz opisywa\u0142 przypadek kobiety, kt\u00f3ra umar\u0142a w po\u0142ogu, ale noworodek przyszed\u0142 na \u015bwiat zdrowy i prze\u017cy\u0142.<\/span><\/p>\n

Lekarze byli bezsilni. Jedni radzili k\u0105piele w zimnej wodzie, inni aplikowali proszki rzekomo pob\u0142ogos\u0142awione przez \u015bwi\u0119tych, magiczne amulety i pier\u015bcienie. W tej sytuacji wiele os\u00f3b zawdzi\u0119cza\u0142o \u017cycie nie medykom, ale samodyscyplinie: prze\u017cywali ci, kt\u00f3rzy poddali si\u0119 kwarantannie. Kluczowe by\u0142y jednak szcz\u0119\u015bcie, silny organizm i odporno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Pogodzeni wrogowie<\/strong><\/h4>\n

D\u017cuma kompletnie zdezorganizowa\u0142a pa\u0144stwo. Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce niewolnicy zostawali bez pan\u00f3w i nie wiedzieli, co ze sob\u0105 pocz\u0105\u0107. Albo odwrotnie \u2013 umiera\u0142a ca\u0142a s\u0142u\u017cba i jej w\u0142a\u015bciciele musieli sobie radzi\u0107 bez niej. Zapanowa\u0142 g\u0142\u00f3d, bo do Konstantynopola przesta\u0142y dociera\u0107 transporty z \u017cywno\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n

\u015amier\u0107 pogodzi\u0142a na kr\u00f3tko skonfliktowane wcze\u015bniej frakcje polityczne, tzw. niebieskich i zielonych, kt\u00f3re dot\u0105d walczy\u0142y ze sob\u0105 zaciekle. W czasie zarazy bez ogl\u0105dania si\u0119 na to, z kt\u00f3rej kto by\u0142 frakcji, jedni i drudzy nie\u015bli na ramionach cia\u0142a zmar\u0142ych koleg\u00f3w. Prokopiusz pisa\u0142 r\u00f3wnie\u017c o ludziach, kt\u00f3rym perspektywa rych\u0142ej \u015bmierci pomog\u0142a w przemianie \u2013 z dnia na dzie\u0144 stali si\u0119 uosobieniem wszelkich cn\u00f3t. Wi\u0119cej by\u0142o jednak takich \u2013 przyznawa\u0142 historyk \u2013 z kt\u00f3rych choroba wydobywa\u0142a wszystko, co najgorsze: pod\u0142o\u015b\u0107, egoizm i okrucie\u0144stwo.<\/span><\/p>\n

Ju\u017c jesieni\u0105 542 r. epidemia wygas\u0142a r\u00f3wnie gwa\u0142townie, jak przysz\u0142a. Justynian zwleka\u0142 z og\u0142oszeniem jej zako\u0144czenia jeszcze dwa lata. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce plaga usta\u0142a tylko pozornie. W 557 r. da\u0142a o sobie zna\u0107 ponownie w Antiochii, Konstantynopolu oraz Rawennie, a 13 lat p\u00f3\u017aniej zaatakowa\u0142a Dolin\u0119 Rodanu, sk\u0105d zawr\u00f3ci\u0142a na wsch\u00f3d, znowu dziesi\u0105tkuj\u0105c ludno\u015b\u0107 stolicy Bizancjum.<\/span><\/p>\n

Bezduszny w\u0142adca<\/strong><\/h4>\n

Justynian, cho\u0107 by\u0142 najwybitniejszym w\u0142adc\u0105 w dziejach wschodniego cesarstwa, chyba nie do ko\u0144ca zdawa\u0142 sobie spraw\u0119 ze spustoszenia, jakie poczyni\u0142a zaraza. Poddani narzekali, \u017ce my\u015bla\u0142 tylko o tym, jak zrekompensowa\u0107 sobie straty finansowe po \u015bmierci wielu podatnik\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Wybra\u0142 metod\u0119 najprostsz\u0105 \u2013 podni\u00f3s\u0142 podatki tym, kt\u00f3rzy prze\u017cyli. Prokopiusz pisa\u0142, \u017ce cesarz kaza\u0142 sobie p\u0142aci\u0107 nawet za zmar\u0142ych s\u0105siad\u00f3w.<\/p><\/blockquote>\n

R\u00f3wnie \u0142atwo nie m\u00f3g\u0142 jednak uzupe\u0142ni\u0107 strat w wojsku. W Italii najwybitniejszy w\u00f3dz Justyniana Belizariusz na pr\u00f3\u017cno czeka\u0142 na wzmocnienia i w rezultacie dopiero co pokonani Ostrogoci zn\u00f3w podnie\u015bli g\u0142ow\u0119 i zdobyli Rzym. Wprawdzie po ci\u0105gn\u0105cej si\u0119 latami wojnie uda\u0142o si\u0119 ich ostatecznie pokona\u0107, ale Bizancjum okaza\u0142o si\u0119 zbyt s\u0142abe, by w Italii stawi\u0107 czo\u0142o nowemu zagro\u017ceniu \u2013 Longobardom. To od tego germa\u0144skiego ludu wzi\u0119\u0142a si\u0119 nazwa Lombardii, regionu W\u0142och najbardziej dotkni\u0119tego w tym roku przez epidemi\u0119 koronawirusa.<\/span><\/p>\n

Z powodu braku wojska Justynian musia\u0142 r\u00f3wnie\u017c zrezygnowa\u0107 z podboju P\u00f3\u0142wyspu Pirenejskiego. Na wschodzie za\u015b jego pa\u0144stwo przetrwa\u0142o bez strat terytorialnych tylko dlatego, \u017ce zaraza zaatakowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c Persj\u0119.<\/span><\/p>\n

Straty demograficzne by\u0142y jednak olbrzymie. To przez nie kilkadziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej Arabowie z tak\u0105 \u0142atwo\u015bci\u0105 podbili znaczne obszary Bizancjum.<\/span><\/p>\n

Zaraza mia\u0142a te\u017c ogromny wp\u0142yw ekonomiczny na ca\u0142e pa\u0144stwo. Wiele p\u00f3l uprawnych le\u017ca\u0142o od\u0142ogiem, wzros\u0142y ceny \u017cywno\u015bci, a bied\u0119 pog\u0142\u0119bia\u0142a polityka w\u0142adcy, kt\u00f3ry bezwzgl\u0119dnie egzekwowa\u0142 podatki. Sytuacj\u0119 poprawi\u0142 nieco cesarski edykt, na mocy kt\u00f3rego ceny i p\u0142ace zamro\u017cono na poziomie sprzed zarazy.<\/span><\/p>\n

Ale nawet daleko poza granicami imperium d\u017cuma nie pozostawa\u0142a bez \u015bladu. Jedna z teorii t\u0142umacz\u0105ca podb\u00f3j Brytanii przez Sas\u00f3w t\u0142umaczy to w\u0142a\u015bnie d\u017cum\u0105 Justyniana. Zaraza mia\u0142a os\u0142abi\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w wyspy i u\u0142atwi\u0142a zadanie naje\u017ad\u017acom.<\/span><\/p>\n

Echa d\u017cumy Justyniana odzywa\u0142y si\u0119 w Europie jeszcze do po\u0142owy VIII wieku, a w 1347 r. ta sama bakteria wywo\u0142a\u0142a now\u0105 zaraz\u0119 \u2013 czarn\u0105 \u015bmier\u0107, kt\u00f3ra zabi\u0142a w niekt\u00f3rych krajach jedn\u0105 trzeci\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w.<\/span><\/p>\n

<<Reklama>> Ksi\u0105\u017cka do kupienia w formie e-booka na Publio.pl >><\/a><\/span><\/strong><\/span><\/p>\n

<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pierwsza pandemia w dziejach, czyli jak d\u017cuma zabi\u0142a jedn\u0105 czwart\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w Bizancjum J\u00f3zef Krzyk Cesarz Justynian Wielki (w \u015brodku) ze swoim dworem, urz\u0119dnikami i gwardi\u0105 pretoria\u0144sk\u0105. Z prawej arcybiskup Rawenny Maksymian. Mozaika z ok. 547 r. w bazylice San Vitale w Rawennie we W\u0142oszech (Fot. Wikimedia Commons)  Straty demograficzne w imperium Justyniana by\u0142y tak wielkie, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77356"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=77356"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77356\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":77554,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77356\/revisions\/77554"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=77356"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=77356"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=77356"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}