{"id":77460,"date":"2020-05-03T17:09:24","date_gmt":"2020-05-03T15:09:24","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=77460"},"modified":"2020-05-03T17:27:49","modified_gmt":"2020-05-03T15:27:49","slug":"24-09-49","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=77460","title":{"rendered":"DYBUK Z CELULOIDU. PRZEDWOJENNE KINO \u017bYDOWSKIE W POLSCE"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>DYBUK Z CELULOIDU. PRZEDWOJENNE KINO \u017bYDOWSKIE W POLSCE<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Agnieszka Kajczyk<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

\u201eDybuk\u201d. Kadr z filmu Micha\u0142a Waszy\u0144skiego z 1937 r. \/ Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/em><\/span><\/p>\n

autor: AGNIESZKA KAJCZYK<\/strong><\/em><\/span>
\nW przedwojennej Polsce spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska, stanowi\u0105ca 10% populacji ca\u0142ego kraju, prowadzi\u0142a intensywne \u017cycie umys\u0142owe oraz kulturalne. \u017bydzi polscy stanowili \u2013 w zakresie potencja\u0142u politycznego, kulturalnego oraz wyznaniowego \u2013 najwa\u017cniejsz\u0105 po \u017bydach ameryka\u0144skich cz\u0119\u015b\u0107 diaspory, natomiast Polska by\u0142a najwi\u0119kszym o\u015brodkiem kultury jidysz na \u015bwiecie.<\/span><\/p>\n

Film \u017cydowski[1] czerpa\u0142 pe\u0142nymi gar\u015bciami z jidyszowej tw\u00f3rczo\u015bci dramaturgicznej. Teatr \u017cydowski cz\u0119sto podejmowa\u0142 problematyk\u0119 obyczajow\u0105 i spo\u0142eczn\u0105, wzbogacon\u0105 o elementy religijne oraz folklor. W\u015br\u00f3d elit \u017cydowskiej akulturowanej inteligencji dominowa\u0142 pogl\u0105d, \u017ce filmy jidysz, oparte nierzadko na tzw. literaturze szundowej (tj. tandetnej, kiczowatej), s\u0105 produkcjami niskich lot\u00f3w i nie maj\u0105 \u017cadnej warto\u015bci artystycznej, za to schlebiaj\u0105 gustom najmniej wybrednej publiczno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Za grzechy\u201d, zapowied\u017a w \u201eKinie i Rewji dla Wszystkich\u201c 1936, nr 3 (20 lutego) \/ Polona<\/em><\/span><\/p>\n

W czasach kina niemego najcz\u0119\u015bciej przenoszono na ekran popularne sztuki Jakuba <\/strong>Gordina, Zalmena Libina, Heimana Meisela. Wczesne filmy jidysz, takie jak Okrutny ojciec<\/em> (jid. Der wilder foter<\/em>, 1911), Sierota Chasia<\/em> (jid. Chasie di jesojme, <\/em>1912), czy C\u00f3rka kantora<\/em> (jid. Dem chazns tochter<\/em>, 1913), przedstawia\u0142y \u017cydowskie \u017cycie rodzinne, zwi\u0105zane z nim konflikty oraz dylematy. W tym okresie podj\u0119to te\u017c pierwsze pr\u00f3by po\u0142\u0105czenia filmowej opowie\u015bci z \u017cydowsk\u0105 duchowo\u015bci\u0105, a na ekran przeniesiono sztuk\u0119 Jakuba Gordina B\u00f3g, cz\u0142owiek i szatan <\/em>(jid. Got, mensz un tajwl<\/em>, 1912) oraz niem\u0105 wersj\u0119 \u015alubowania <\/em>(jid. Tkijes kaf, <\/em>1924). Tendencja ta znalaz\u0142a jednak swe pe\u0142ne rozwini\u0119cie dopiero w kinie d\u017awi\u0119kowym lat p\u00f3\u017aniejszych.<\/span><\/p>\n

Wybuch I wojny \u015bwiatowej przerwa\u0142 na kilka lat produkcj\u0119 film\u00f3w \u017cydowskich. Nie uda\u0142o si\u0119 jej wznowi\u0107 a\u017c do drugiej po\u0142owy lat trzydziestych. Jednym z g\u0142\u00f3wnych powod\u00f3w by\u0142 niew\u0105tpliwie kryzys gospodarczy lat 1929\u20131935. Nie bez znaczenia by\u0142y r\u00f3wnie\u017c problemy organizacyjno-techniczne, zwi\u0105zane z przechodzeniem z filmu niemego na film d\u017awi\u0119kowy. W roku 1936 r. obni\u017cono opodatkowanie krajowych film\u00f3w, co spowodowa\u0142o, \u017ce kryzys zosta\u0142 prze\u0142amany, a na rynku polskim zacz\u0119\u0142y pojawia\u0107 si\u0119 filmy d\u017awi\u0119kowe w j\u0119zyku jidysz.<\/span><\/p>\n

Pierwszym \u017cydowskim filmem d\u017awi\u0119kowym by\u0142 melodramat Za grzechy<\/em> (jid. Al chet, <\/em>1936) w re\u017cyserii Aleksandra Martena. Obraz ten mia\u0142 swoj\u0105 premier\u0119 w warszawskim kinie \u201eFama\u201d, kt\u00f3re mog\u0142o pomie\u015bci\u0107 500 os\u00f3b. Producent Saul Goskind, za\u0142o\u017cyciel wytw\u00f3rni \u201eKinor\u201d, d\u0142ugo musia\u0142 przekonywa\u0107 w\u0142a\u015bciciela kina, \u017ce wy\u015bwietlenie jego filmu b\u0119dzie op\u0142acaln\u0105 inwestycj\u0105. Podczas premiery dosz\u0142o do zamieszek. Spowodowane by\u0142y tym, \u017ce sprzedano dwa razy wi\u0119cej bilet\u00f3w na pokaz filmu ni\u017c by\u0142o miejsc w sali kinowej. Film sta\u0142 si\u0119 sensacj\u0105 i wielkim sukcesem, dzi\u0119ki czemu rok p\u00f3\u017aniej wytw\u00f3rnia Goskinda zrealizowa\u0142a kolejny obraz, tym razem komedi\u0119 pt. Weseli biedacy<\/em> (jid. Frajleche kabcunim, <\/em>1937), za\u015b d\u017awi\u0119k sta\u0142 si\u0119 obowi\u0105zkowym elementem produkcji filmowych. Od 1936 roku, wraz z nastaniem film\u00f3w ud\u017awi\u0119kowionych, do wybuchu II wojny \u015bwiatowej trwa\u0142a z\u0142ota era kina jidysz.<\/span><\/p>\n

MOTYWY PRZEDWOJENNEGO KINA JIDYSZ<\/strong><\/h4>\n

G\u0142\u00f3wnym, podstawowym wyr\u00f3\u017cnikiem kina jidysz by\u0142 j\u0119zyk. Innymi wa\u017cnymi elementami by\u0142y typowe motywy oraz schematy fabularne. Nale\u017ca\u0142 do nich motyw w\u0119dr\u00f3wki. Posta\u0107 w\u0119drowca czy pos\u0142a\u0144ca, tak\u017ce przychodz\u0105cego z za\u015bwiat\u00f3w, wyst\u0119puje w wielu filmach. Spotkamy go mi\u0119dzy innymi w dramatach: Dybuk<\/em> (jid. Der Dibuk<\/em>, 1937), B\u0142azen purymowy<\/em> (jid. Purimszpiler<\/em>, 1937), w melodramatach: List do matki <\/em>(jid. A briwele der mamen<\/em>, 1938), Bezdomni <\/em>(jid. On a hejm, <\/em>1939), a tak\u017ce w komedii Jude\u0142 gra na skrzypcach <\/em>(jid. Jidl mitn fid\u0142, <\/em>1936).<\/span><\/p>\n

Motyw tu\u0142aczki mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c sw\u00f3j drugi wariant, oparty na podr\u00f3\u017cy za ocean, kt\u00f3ry \u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 z marzeniami bohater\u00f3w o awansie spo\u0142ecznym i wielkiej karierze na emigracji. Tendencje emigracyjne w\u015br\u00f3d spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej by\u0142y w owym czasie bardzo silne ze wzgl\u0119du na narastaj\u0105cy w latach 30. antysemityzm. Ameryka w filmach jidysz przestawiana by\u0142a jako golden medina<\/em>, kraj wielkich mo\u017cliwo\u015bci, w kt\u00f3rym osi\u0105gni\u0119cie sukcesu jest niemal na wyci\u0105gni\u0119cie r\u0119ki. Mit Ameryki, w kt\u00f3rej panuje dobrobyt, mo\u017cna wie\u015b\u0107 dostatnie i szcz\u0119\u015bliwe \u017cycie by\u0142 bardzo mocno zakorzeniony w tradycji \u017cydowskiej. Motyw ten pojawia si\u0119 m.in. w filmach Za grzechy<\/em> oraz Jude\u0142 gra na skrzypcach<\/em>.<\/span><\/p>\n

Ponadto temat migracji, wi\u0105zano tak\u017ce <\/em>\u201ez przeciwstawieniem systemu warto\u015bci tradycyjnych \u017cydowskich miasteczek \u2013 sztetli, i cywilizacji wielkomiejskiej, \u017c\u0105daj\u0105cej wyrzeczenia si\u0119 to\u017csamo\u015bci i wi\u0119zi z bliskimi, prowadz\u0105cej niekiedy do moralnego upadku\u201d[2]<\/a>, tak jak ma to miejsce w filmie np. List do matki<\/em> w re\u017c. Leona Trystana oraz w obrazie Bezdomni<\/em> w re\u017c. Aleksandra Martena. Filmy te odwo\u0142ywa\u0142y si\u0119 do konwencji rodzinno-obyczajowej sagi, melodramatu rodzinnego, s\u0142u\u017c\u0105ce podtrzymywaniu warto\u015bci tradycyjnej wsp\u00f3lnoty \u017cydowskiej. Familijna opowie\u015b\u0107 mia\u0142a te\u017c swoj\u0105 wersj\u0119 komediow\u0105, cho\u0107by w postaci filmu Mateczka<\/em> (jid. Mamele<\/em>, 1938 r) w re\u017cyserii J\u00f3zefa Greena i Konrada Toma, zrealizowanego przede wszystkim z my\u015bl\u0105 o publiczno\u015bci \u017cydowskiej w USA.<\/span><\/p>\n

Co istotne, filmy podejmuj\u0105ce w\u0105tek emigracji, a tak\u017ce te, kt\u00f3re osadzone by\u0142y wy\u0142\u0105cznie w \u017cydowskim miasteczku, sztetlu, bardzo cz\u0119sto nie pozwala\u0142y zorientowa\u0107 si\u0119 widzowi, gdzie dok\u0142adnie toczy si\u0119 akcja. W filmach takich <\/em>jak Za grzechy<\/em>, Bezdomni<\/em> czy Dybuk <\/em>akcja rozgrywa\u0142a si\u0119 w bli\u017cej nieokre\u015blonej czasoprzestrzeni, mniej wi\u0119cej w okresie I wojny \u015bwiatowej.<\/span><\/p>\n

W drugiej po\u0142owie lat 30., kiedy nakr\u0119cono w Polsce kilkana\u015bcie pe\u0142nometra\u017cowych film\u00f3w jidysz, \u017caden z nich nie porusza\u0142 wa\u017cnych problem\u00f3w spo\u0142ecznych, np. antysemityzmu. Prawdopodobnie brak aktualnych temat\u00f3w w produkcjach krajowych spowodowany by\u0142 w du\u017cej mierze tym, \u017ce producenci i w\u0142a\u015bciciele kin nie chcieli podejmowa\u0107 ryzyka, anga\u017cuj\u0105c si\u0119 w aktualne konflikty. Jednym z powa\u017cniejszych powod\u00f3w by\u0142 strach, \u017ce tego typu produkcje nie znajd\u0105 zainteresowania w\u015br\u00f3d masowej publiczno\u015bci, dla kt\u00f3rej kino stanowi\u0142o rozrywk\u0119 i okazj\u0119 do oderwania si\u0119 od rzeczywisto\u015bci. Zdawano te\u017c sobie spraw\u0119, \u017ce tego rodzaju filmy \u2013 gdy ju\u017c trafi\u0105 na ekrany kin \u2013 mog\u0142yby stanowi\u0107 dla \u015brodowisk narodowych pretekst do wywo\u0142ania zamieszek. Istnia\u0142a te\u017c uzasadniona obawa, \u017ce cenzura pa\u0144stwowa nie dopu\u015bci do rozpowszechniania obraz\u00f3w, je\u015bli uzna, \u017ce godz\u0105 w dobre imi\u0119 kraju. Niezale\u017cnie zatem, czy film zosta\u0142by \u017ale przyj\u0119ty przez publiczno\u015b\u0107, narodowc\u00f3w, czy zablokowany przez cenzur\u0119, w ka\u017cdym z tych przypadk\u00f3w producent poni\u00f3s\u0142by olbrzymie straty. Filmy poruszaj\u0105ce sprawy spo\u0142eczne by\u0142y w opinii producent\u00f3w nierentowne.<\/span><\/p>\n

Filmowe opowie\u015bci przede wszystkim przedstawia\u0142y zatem tradycyjny \u017cydowski \u015bwiat wraz z jego folklorem. \u017bydowska religijno\u015b\u0107 oraz obyczajowo\u015b\u0107 by\u0142y bardzo wa\u017cnymi elementami, dzi\u0119ki kt\u00f3rym kino jidysz cieszy\u0142o si\u0119 du\u017cym zainteresowaniem i by\u0142o przedsi\u0119wzi\u0119ciem op\u0142acalnym finansowo. J\u00f3zef Green \u2013 najbardziej aktywny przedwojenny producent film\u00f3w \u017cydowskich w Polsce \u2013 postulowa\u0142: \u201eTemat filmu powinien by\u0107 \u017cydowski, ale zarazem uniwersalny. Nale\u017cy, jak tylko mo\u017cna wystrzega\u0107 si\u0119 \u017cydowskich stereotyp\u00f3w: \u017byda galutowego i kapoty, ale pozostawi\u0107 tyle tradycji, element\u00f3w folklor i etnografii, ile to jest potrzebne dla przydania filmowi \u017cydowskiego kolorytu (\u2026)\u201d. Wyja\u015bnia to, dlaczego w filmach tak ch\u0119tnie pokazywano obyczaje oraz \u015bwi\u0119ta \u017cydowskie. Na przyk\u0142ad przedstawienia purymowe mo\u017cna zobaczy\u0107 w obrazie B\u0142azen purymowy<\/em>, tradycje weselne w Dybuku<\/em> oraz w Jude\u0142 gra na skrzypcach<\/em>, \u015bwi\u0119ta Rosz ha Szana i Jom Kipur obecne s\u0105 w filmie Za grzechy<\/em>, \u015bwi\u0119to sukot przedstawiono w filmie Mateczka<\/em> i Dybuk<\/em>, natomiast Pesach i wieczerz\u0119 sederow\u0105 pokazano w Li\u015bcie do matki<\/em>. Z kolei \u017cydowski mistycyzm oraz bogaty folklor \u017cydowski obecny jest w filmach Dybuk<\/em> i \u015alubowanie<\/em>.<\/span><\/p>\n

Kino jidysz by\u0142o przede wszystkim przeznaczone na eksport, kr\u0105g jego potencjalnych odbiorc\u00f3w obejmowa\u0142 zar\u00f3wno publiczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 w kraju, jak i m\u00f3wi\u0105c\u0105 w jidysz diaspor\u0119 za oceanem. II wojna \u015bwiatowa brutalnie przerwa\u0142a rozw\u00f3j \u017cydowskiej kinematografii, kt\u00f3ra ju\u017c nigdy p\u00f3\u017aniej nie odrodzi\u0142a si\u0119 w takiej formie i na tak\u0105 skal\u0119, jak mia\u0142o to miejsce w z\u0142otej erze kina jidysz.<\/span><\/p>\n

SUBIEKTYWNY PRZEGL\u0104D PRZEDWOJENNYCH FILM\u00d3W JIDYSZ<\/strong><\/h4>\n

Film dokumentalny Droga m\u0142odych<\/em> (Mir kumen on<\/em>, 1936)<\/strong><\/p>\n

“Droga m\u0142odych”, kadr z filmu<\/em><\/span><\/p>\n

Film powsta\u0142 na zam\u00f3wienie sanatorium im. Medema w Miedzeszynie. Jego re\u017cyserem by\u0142 Aleksander Ford<\/strong>, w\u00f3wczas <\/strong>wschodz\u0105ca gwiazda polskiej awangardy filmowej.<\/span><\/p>\n

Przed wojn\u0105 Ford by\u0142 wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cycielem lewicowego Stowarzyszenia Mi\u0142o\u015bnik\u00f3w Filmu Artystyczngo START. Zalicza\u0142 si\u0119 do tw\u00f3rc\u00f3w, kt\u00f3rzy uwa\u017cali, i\u017c film powinien by\u0107 spo\u0142ecznie u\u017cyteczny, a jednocze\u015bnie spe\u0142nia\u0107 wymogi artystyczne. M\u0142ody re\u017cyser, do kt\u00f3rego zwr\u00f3cono si\u0119 z pro\u015bb\u0105 o realizacj\u0119 filmu promuj\u0105cego dzia\u0142alno\u015b\u0107 sanatorium Medema (jednej z najnowocze\u015bniejszych \u015bwieckich instytucji \u017cydowskiej przedwojennej Polski), mia\u0142 ju\u017c na swym koncie kilka niszowych, ale cenionych produkcji, takich jak Legion ulicy<\/em> czy Sabra<\/em>.<\/span><\/p>\n

Droga m\u0142odych <\/em>(jid. Mir kumen on<\/em>), zrealizowana w konwencji filmu fabularno-dokumentalnego, opowiada o dzieciach z biednych robotniczych rodzin, cierpi\u0105cych cz\u0119sto na r\u00f3\u017cne choroby, w tym gru\u017alic\u0119. Bohaterowie trafiaj\u0105 do sanatorium, pod troskliw\u0105 opiek\u0119 lekarsk\u0105, gdzie stosuje si\u0119 tw\u00f3rcze i nowoczesne metody wychowawcze. W nowych warunkach dzieci nie tylko wracaj\u0105 do zdrowia fizycznego, lecz r\u00f3wnie\u017c nabieraj\u0105 \u017cyciowego optymizmu, poznaj\u0105, co to rado\u015b\u0107, porz\u0105dek, praca i solidarno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Film Forda uznano za dzie\u0142o o du\u017cej warto\u015bci artystycznej, zosta\u0142 jednak zakwestionowany przez cenzur\u0119, kt\u00f3r\u0105 zaniepokoi\u0142a scena przyj\u0119cia przez dzieci \u017cydowskie dzieci strajkuj\u0105cych polskich g\u00f3rnik\u00f3w. Jego wy\u015bwietlanie w kraju uzale\u017cniono od usuni\u0119cia szeregu scen, na co Ford nie wyrazi\u0142 zgody. Nieugi\u0119ta postawa re\u017cysera spowodowa\u0142a, \u017ce film zosta\u0142 obj\u0119ty zakazem wy\u015bwietlania zaraz po zako\u0144czeniu produkcji w 1936 r. Uznano bowiem, \u017ce obraz w obecnym kszta\u0142cie propaguje tendencje komunistyczne. W prasie mo\u017cna by\u0142o m.in. przeczyta\u0107, \u017ce \u201efilm \u00abDroga m\u0142odych\u00bb pod pozorem humanitaryzmu i wsp\u00f3\u0142czesnych metod wychowawczych zawiera sceny b\u0119d\u0105ce \u017cerowaniem na n\u0119dzy mas oraz propagand\u0119 \u015bwiatopogl\u0105du komunistycznego. Wskutek tego wy\u015bwietlanie powy\u017cszego filmu mog\u0142oby zagra\u017ca\u0107 \u017cywotnym interesom Rzeczypospolitej\u201d.<\/span><\/p>\n

Film zosta\u0142 zatem od\u0142o\u017cony na p\u00f3\u0142k\u0119 i nigdy nie trafi\u0142 do masowej dystrybucji w Polsce. Natomiast we Francji w klubach filmowych pokazywany by\u0142 pt. Nous arrivons<\/em>, prezentowano go r\u00f3wnie\u017c za oceanem.<\/span><\/p>\n

Komedia muzyczna Jude\u0142 gra na skrzypcach<\/em> (Jidl mitn fidl<\/em>, 1936)<\/strong><\/p>\n

“Jude\u0142 gra na skrzypcach”, kadr z filmu<\/em><\/span>
\nFilmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/em><\/span><\/p>\n

Jude\u0142 gra na skrzypcach<\/span><\/em> zosta\u0142 zrealizowany przez J\u00f3zefa Greena<\/strong>, w\u0142a\u015bciciela wytw\u00f3rni \u201eGreen Film\u201d. Do wsp\u00f3\u0142pracy nad swoim pierwszym filmem producent zaprosi\u0142 utalentowanego polskiego re\u017cysera Jana Nowin\u0119-Przybylskiego<\/strong>, o kt\u00f3rym p\u00f3\u017aniej krytycy pisali, \u017ce \u201euda\u0142o mu si\u0119 w filmie wydoby\u0107 specyficzn\u0105 atmosfer\u0119 \u017cydowskiego miasteczka\u201d. Za scenariusz do filmu odpowiada\u0142 Konrad Tom, kt\u00f3ry pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 do\u015b\u0107 typowym dla \u00f3wczesnej kinematografii schematem postaci ubogiej dziewczyny, kt\u00f3ra dzi\u0119ki pomy\u015blnemu zbiegowi okoliczno\u015bci robi karier\u0119, zyskuje s\u0142aw\u0119 i mi\u0142o\u015b\u0107. Bohaterk\u0105 jest Itke, c\u00f3rka basisty Ariego, jednego z miejscowych klezmer\u00f3w. Po utracie dachu nad g\u0142ow\u0105 Itke przebiera si\u0119 za ch\u0142opca i przyjmuje imi\u0119 Jude\u0142, by wraz z ojcem wyruszy\u0107 w \u015bwiat, gdzie pr\u00f3buje zarobi\u0107 pieni\u0105dze graj\u0105c na podw\u00f3rkach. Para spotyka konkurencyjny duet muzyk\u00f3w, zabawnego Icyka i przystojnego Froima, a ich spotkanie ostatecznie prowadzi do powstania kwartetu. Itke nie zdradza nowym wsp\u00f3lnikom, \u017ce jest dziewczyn\u0105, co wi\u0119cej \u2013 zakochuje si\u0119 w Froimie. Oczywi\u015bcie ten stan rzeczy prowadzi do wielu zabawnych perypetii, ostatecznie jednak Froim odkrywa to\u017csamo\u015b\u0107 Itke, kt\u00f3ra dzi\u0119ki zbiegowi okoliczno\u015bci robi karier\u0119 jako diva teatralna. Cho\u0107 zakochani zostaj\u0105 rozdzieleni, na statku p\u0142yn\u0105cym do Ameryki, ponownie za spraw\u0105 szcz\u0119\u015bliwego trafu, Itke zn\u00f3w spotyka Froima.<\/span><\/p>\n

Green podszed\u0142 do realizacji debiutu bardzo starannie i profesjonalnie. Zdawa\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce aby film odpowiada\u0142 szerokim warstwom publiczno\u015bci, musi by\u0107 w nim obecna zar\u00f3wno tradycja \u017cydowska, jak i folklor. Wa\u017cnym elementem filmu by\u0142a r\u00f3wnie\u017c muzyka, kt\u00f3r\u0105 napisa\u0142 ameryka\u0144ski kompozytor Abraham Ellstein.<\/span><\/p>\n

Zapowied\u017a premiery “Jude\u0142 gra na skrzypcach”, Wiadomos\u0301ci Filmowe nr 15 (1 sierpnia 1936) \/ Polona<\/em><\/span><\/p>\n

W nadziei na zwi\u0119kszenie atrakcyjno\u015bci filmu na ameryka\u0144skim rynku i na przyci\u0105gni\u0119cie tamtejszej publiczno\u015bci do kin, Green zdecydowa\u0142 si\u0119 \u015bci\u0105gn\u0105\u0107 do Polski z USA wielk\u0105 gwiazd\u0119 teatru i kina jidysz, Molly Picon, kt\u00f3ra zagra\u0142a w nim g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119. Jude\u0142 gra na skrzypcach <\/em>sta\u0142 si\u0119 najbardziej znanym filmem Picon, a piosenki z tego filmu na sta\u0142e wesz\u0142y do repertuaru aktorki. Film zdoby\u0142 nies\u0142ychane powodzenie i okaza\u0142 si\u0119 finansowym sukcesem. By\u0142 pokazywany w Polsce, w Stanach Zjednoczonych i innych krajach. Komedia muzyczna Jude\u0142 gra na skrzypcach<\/em> odnios\u0142a jeden z najwi\u0119kszych sukces\u00f3w komercyjnych w dziejach kina jidysz.<\/span><\/p>\n

Dramat Dybuk<\/em> (Der Dibuk<\/em>, 1937)<\/strong><\/p>\n

\u201eDybuk\u201d, afisz \/ Polona<\/em><\/span><\/p>\n

Film Dybuk<\/em> w re\u017cyserii jednego z najpopularniejszych re\u017cyser\u00f3w dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego Micha\u0142a Waszy\u0144skiego<\/strong> zosta\u0142 szybko uznany za najwi\u0119ksze osi\u0105gni\u0119cie artystyczne w produkcji film\u00f3w w j\u0119zyku jidysz, realizowanych przez polsk\u0105 kinematografi\u0119 przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105.<\/span><\/p>\n

Dramatyczna legenda zawarta w sztuce scenicznej Szymona An-skiego Na pograniczu dw\u00f3ch \u015bwiat\u00f3w<\/em> sta\u0142a si\u0119 wdzi\u0119cznym materia\u0142em filmowym, m.in. za spraw\u0105 bogatej symboliki, nawi\u0105zuj\u0105cej do \u017cydowskiego mistycyzmu, legend chasydzkich, kabalistycznych oraz wierze\u0144 ludowych. Sztuka An-skiego odwo\u0142uje si\u0119 do talmudycznej przypowie\u015bci o przeznaczeniu kobiety m\u0119\u017cowi na 40 dni przed jej narodzeniem oraz na w\u0105tku obietnicy zaprzyja\u017anionych ojc\u00f3w \u2013 po\u0142\u0105czenia \u015blubem ich przysz\u0142ych dzieci. Natomiast wedle kabalistycznych wierze\u0144 Dybuk to dusza zmar\u0142ego, kt\u00f3ra nie mo\u017ce zazna\u0107 spokoju, wnika w cia\u0142o \u017cywej osoby. Ten odwieczny motyw sztuki dramatycznej, gdzie \u017cywi i umarli pozostaj\u0105 w sta\u0142ej wi\u0119zi, umieszczony zosta\u0142 w barwnym i egzotycznym \u015brodowisku mistyki chasydzkiej.<\/span><\/p>\n

Tytu\u0142owym Dybukiem w filmie Waszy\u0144skiego jest Chanon, kt\u00f3ry zaw\u0142adn\u0105\u0142 cia\u0142em Lei. M\u0142odzi byli sobie przeznaczeni przez swych ojc\u00f3w, ale ojciec Lei, bogacz Sender, z\u0142ama\u0142 s\u0142owo: odda\u0142 dziewczyn\u0119 innemu, wi\u0119c poni\u00f3s\u0142 kar\u0119. Lea umiera. Nie chce bowiem wyrzec si\u0119 Chanona, cho\u0107 zostaje zaprowadzona na dw\u00f3r cadyka z Miropola, kt\u00f3ry daremnie odprawia nad ni\u0105 egzorcyzmy. Ostatecznie oboje zakochani spoczn\u0105 w jednej mogile na opuszczonym cmentarzu. Rozwojem wydarze\u0144 w filmie kieruje wszechmocne przeznaczenie, nad jego wype\u0142nieniem czuwa wys\u0142annik za\u015bwiat\u00f3w \u2013 Pos\u0142aniec Meszulach.<\/span><\/p>\n

Re\u017cyser, wielokrotnie by\u0142 ganiony przez recenzent\u00f3w (przed wojn\u0105 zrealizowa\u0142 ponad 40 film\u00f3w fabularnych, uwa\u017canych za mierne), tym razem zosta\u0142 doceniony niemal przez wszystkie polskie czasopisma filmowe. W Dybuku <\/em> krytycy filmowi natychmiast zacz\u0119li doszukiwa\u0107 si\u0119 inspiracji polskim romantyzmem. Gazety z jednej strony chwali\u0142y precyzyjne odtworzenie zjawisk z dziedziny spirytyzmu i okultyzmu, z drugiej strony \u2013 obrazowi zarzucano r\u00f3wnie\u017c zbyt realistyczne i za ma\u0142o wizyjne potraktowanie tematu. Inni z kolei krytycy uznawali Dybuka<\/em> za triumf kinematografii krajowej i dow\u00f3d jej artystycznych mo\u017cliwo\u015bci, gdy\u017c \u201eprzerasta on o ca\u0142\u0105 klas\u0119 znakomit\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 nowych film\u00f3w europejskich\u201d. Dzie\u0142o Waszy\u0144skiego wesz\u0142o do kanonu klasyki kina nie tylko \u017cydowskiego, ale i \u015bwiatowego.<\/span><\/p>\n

Zapisy tytu\u0142\u00f3w film\u00f3w w jidysz zosta\u0142y podane za prac\u0105 <\/em>Natana Grossa <\/em>Film \u017cydowski w Polsce,<\/em> Krak\u00f3w 2002.<\/em><\/span><\/p>\n

\n

\u0179r\u00f3d\u0142a:<\/strong><\/span><\/p>\n

Katarzyna Czajka, Kina \u017cydowskie w Warszawie w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym<\/em>, \u201eKwartalnik Historii \u017byd\u00f3w\u201d 2013, nr 3.<\/span><\/p>\n

Judith N. Goldberg Laughter through tears<\/em>: the Yiddish cinema, <\/em> Fairleigh Dickinson University Press, 1983.<\/span><\/p>\n

Natan Gross, Film \u017cydowski w Polsce<\/em>, Rabid, Krak\u00f3w 2002.<\/span><\/p>\n

Historia Filmu Polskiego<\/em>, t. I i II, pod red. Jerzego Toeplitza, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1988.<\/span><\/p>\n

Jim Hoberman, Bridge of Light: Yiddish Film Between Two Worlds<\/em>, Museum of Modern Art \u2013 Schocken Books, New York 1991<\/span><\/p>\n

W\u0142adys\u0142aw Jewsiewicki, Polska kinematografia w okresie filmu d\u017awi\u0119kowego w latach 1930\u20131939<\/em>, \u0141\u00f3dzkie Towarzystwo Naukowe, \u0141\u00f3d\u017a 1967.<\/span><\/p>\n

Daria Mazur Kino jidysz na ziemiach polskich do wybuchu drugiej wojny \u015bwiatowej \u2013 konteksty spo\u0142eczno-polityczne i kulturowe, <\/em>\u201eImages\u201d vol. XVII\/no.26 Pozna\u0144 2015, s. 129\u2013138.<\/span><\/p>\n

[2]<\/a> Daria Mazur, Kino jidysz na ziemiach polskich do wybuchu drugiej wojny \u015bwiatowej \u2013 konteksty spo\u0142eczno-polityczne i kulturowe, <\/em>\u201eI<\/em>mages\u201d vol. XVII\/no. 26.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

DYBUK Z CELULOIDU. PRZEDWOJENNE KINO \u017bYDOWSKIE W POLSCE Agnieszka Kajczyk \u201eDybuk\u201d. Kadr z filmu Micha\u0142a Waszy\u0144skiego z 1937 r. \/ Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny autor: AGNIESZKA KAJCZYK W przedwojennej Polsce spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska, stanowi\u0105ca 10% populacji ca\u0142ego kraju, prowadzi\u0142a intensywne \u017cycie umys\u0142owe oraz kulturalne. \u017bydzi polscy stanowili \u2013 w zakresie potencja\u0142u politycznego, kulturalnego oraz wyznaniowego […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77460"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=77460"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77460\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":77717,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77460\/revisions\/77717"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=77460"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=77460"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=77460"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}

[1]<\/a> Poj\u0119ciem kina jidysz obejmuje si\u0119 filmy zrealizowane w j\u0119zyku jidysz przez tw\u00f3rc\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego (chocia\u017c od tej regu\u0142y bywa\u0142y odst\u0119pstwa), przedstawiaj\u0105ce tre\u015bci oraz tematy zwi\u0105zane ze spo\u0142eczno\u015bci\u0105 \u017cydowsk\u0105.<\/span><\/p>\n