{"id":77542,"date":"2020-04-19T17:09:22","date_gmt":"2020-04-19T15:09:22","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=77542"},"modified":"2020-04-19T08:25:03","modified_gmt":"2020-04-19T06:25:03","slug":"28-09-49","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=77542","title":{"rendered":"Powstanie w getcie warszawskim. Informacje historyczne"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Powstanie w getcie warszawskim. Informacje historyczne<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

MH\u017bP<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

ZDJ\u0118CIE POCHODZI Z RAPORTU JURGENA STROOPA “\u017bYDOWSKA DZIELNICA MIESZKANIOWA W WARSZAWIE JU\u017b NIE ISTNIEJE!”, FOT. INSTYTUT PAMI\u0118CI NARODOWEJ<\/em><\/span><\/p>\n

W otoczonym murem getcie warszawskim Niemcy st\u0142oczyli ponad 400 tys. \u017byd\u00f3w ze stolicy i okolicznych miasteczek, a tak\u017ce przesiedle\u0144c\u00f3w z ziem wcielonych do Rzeszy. Dziesi\u0105tki tysi\u0119cy zmar\u0142y z g\u0142odu i chor\u00f3b. 22 lipca 1942 r. rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 tzw. Wielka Akcja wysiedle\u0144cza.<\/strong><\/h4>\n

Wys\u0142uchaj wyk\u0142adu o powstaniu w getcie warszawskim (dr Krzysztof Persak)<\/strong><\/p>\n

W ci\u0105gu dw\u00f3ch miesi\u0119cy Niemcy deportowali do obozu zag\u0142ady w Treblince ok. 300 tys. wi\u0119\u017ani\u00f3w getta. Tysi\u0105ce zabili na miejscu. W tzw. getcie szcz\u0105tkowym pozosta\u0142o ju\u017c tylko oko\u0142o 60 tys. \u017byd\u00f3w. Byli to g\u0142\u00f3wnie ludzie w sile wieku, bez rodzin, zatrudnieni w niemieckich warsztatach produkcyjnych, tzw. szopach. W tych warunkach, gdy nie pozostawa\u0142o ju\u017c nic do stracenia, w \u015brodowiskach \u017cydowskiej m\u0142odzie\u017cy narodzi\u0142a si\u0119 my\u015bl o zbrojnym oporze.<\/span><\/p>\n

\u017bydowska Organizacja Bojowa<\/strong><\/h4>\n

Ju\u017c 28 lipca 1942 r. powsta\u0142a \u017bydowska Organizacja Bojowa<\/strong><\/span><\/a>, do kt\u00f3rej weszli cz\u0142onkowie lewicowych i syjonistycznych ruch\u00f3w m\u0142odzie\u017cowych. Na czele \u017bOB stan\u0105\u0142 Mordechaj Anielewicz<\/strong><\/span><\/a> (Ha-Szomer ha-Cair), a do najbardziej znanych przyw\u00f3dc\u00f3w nale\u017celi Marek Edelman (Bund) i Icchak Cukierman (Dror). Drug\u0105 organizacj\u0105 konspiracyjn\u0105 by\u0142 powsta\u0142y na pocz\u0105tku 1943 r. w \u015brodowisku prawicowych syjonist\u00f3w \u017bydowski Zwi\u0105zek Wojskowy<\/strong><\/span><\/a>, kierowany przez Leona Rodala i Paw\u0142a Frenkla.<\/span><\/p>\n

Kiedy 18 stycznia 1943 r. Niemcy rozpocz\u0119li kolejn\u0105 “akcj\u0119 wysiedle\u0144cz\u0105”, napotkali na zbrojny op\u00f3r bojowc\u00f3w \u017bOB. “\u017bydzi! Okupant przyst\u0119puje do drugiego aktu waszej zag\u0142ady! Nie id\u017acie bezwolnie na \u015bmier\u0107! Bro\u0144cie si\u0119!”<\/em> \u2013 czytamy w wydanej wtedy odezwie \u017bOB. Czterodniowa akcja samoobrony op\u00f3\u017ani\u0142a ostateczn\u0105 likwidacj\u0119 getta i da\u0142a czas na przygotowanie do powstania.<\/span><\/p>\n

W ci\u0105gu kilku miesi\u0119cy \u017bOB swoimi akcjami przeciwko Niemcom i \u017cydowskim kolaborantom wyrobi\u0142a sobie autorytet w\u015br\u00f3d ludno\u015bci getta. Z jej polecenia zacz\u0119to budowa\u0107 bunkry, ukryte przej\u015bcia mi\u0119dzy budynkami i tunele prowadz\u0105ce poza getto. Gromadzono zapasy \u017cywno\u015bci i broni. Nawi\u0105zano kontakty z polskimi organizacjami konspiracyjnymi (Armia Krajowa, Gwardia Ludowa, Polska Ludowa Akcja Niepodleg\u0142o\u015bciowa).<\/span><\/p>\n

Wybuch powstania w getcie<\/strong><\/h4>\n

Gdy 19 kwietnia 1943 r., w wigili\u0119 \u015bwi\u0119ta Pesach, niemieckie oddzia\u0142y licz\u0105ce 2 tys. ludzi wspierane przez czo\u0142gi i wozy pancerne ponownie wesz\u0142y do getta, do walki z nimi stan\u0119\u0142o kilkuset cz\u0142onk\u00f3w \u017bOB, podzielonych na 22 grupy bojowe pod dow\u00f3dztwem Anielewicza oraz ponad 150 bojowc\u00f3w \u017bZW.<\/span><\/p>\n

Przez pierwsze dni powsta\u0144cy prowadzili walki uliczne, atakuj\u0105c granatami i butelkami z benzyn\u0105 wkraczaj\u0105ce oddzia\u0142y niemieckie. Przy bramie getta przy ul. Wa\u0142owej bojowcy \u017bOB powstrzymali kolumn\u0119 SS detonuj\u0105c specjaln\u0105 min\u0119. Symbolem powstania sta\u0142y si\u0119 flaga \u017cydowska i polska zawieszone  na wysokiej kamienicy przy pl. Muranowskim, gdzie zaci\u0119ty op\u00f3r przez kilka dni stawia\u0142o zgrupowanie \u017bZW pod dow\u00f3dztwem Paw\u0142a Frenkla.<\/span><\/p>\n

Ci\u0119\u017ckie walki na terenie tzw. szopu szczotkarzy przy ul. \u015awi\u0119tojerskiej toczyli bojowcy \u017bOB dowodzeni przez Marka Edelmana<\/span><\/a><\/strong>. W pierwszym dniu powstania oddzia\u0142 dywersji AK podj\u0105\u0142 nieudan\u0105 pr\u00f3b\u0119 wysadzenia muru getta przy ul. Bonifraterskiej. Podczas powstania pod murami getta AK i GL przeprowadzi\u0142y jeszcze kilka akcji bojowych przeciwko Niemcom, jednak pomoc polskiego podziemia dla powstania by\u0142a ograniczona.<\/span><\/p>\n

Przebieg powstania w getcie warszawskim (kalendarium) >><\/a><\/span><\/strong><\/span><\/p>\n

Dalsze walki powsta\u0144cze polega\u0142y na obronie poszczeg\u00f3lnych bunkr\u00f3w i budynk\u00f3w. Niemcy systematycznie przeczesywali kolejne kwarta\u0142y ulic, pal\u0105c dom po domu. Do wykrytych bunkr\u00f3w, gdzie opr\u00f3cz bojownik\u00f3w ukrywali si\u0119 tak\u017ce cywile, wrzucali \u015bwiece dymne i niszczyli je przy pomocy materia\u0142\u00f3w wybuchowych.<\/span><\/p>\n

Dowodz\u0105cy si\u0142ami niemieckimi J\u00fcrgen Stroop poda\u0142 w swoim raporcie o zniszczeniu getta, \u017ce jego oddzia\u0142y uj\u0119\u0142y lub zabi\u0142y ponad 56 tys. \u017byd\u00f3w oraz wykry\u0142y 631 bunkr\u00f3w. Dane te s\u0105 zapewne zawy\u017cone. Historycy szacuj\u0105, \u017ce podczas likwidacji getta 7 tys. schwytanych \u017bydow Niemcy rozstrzelali na miejscu, 7 tys. wywie\u017ali na \u015bmier\u0107 do Treblinki, a 36 tys. deportowali do oboz\u00f3w pracy na Lubelszczy\u017anie. Jednocze\u015bnie po “aryjskiej stronie” Niemcy zintensyfikowali akcj\u0119 poszukiwania ukrywaj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w, oferuj\u0105c za ich uj\u0119cie nagrody pieni\u0119\u017cne.<\/span><\/p>\n

Zaledwie kilkudziesi\u0119ciu powsta\u0144com uda\u0142o si\u0119 wydosta\u0107 kana\u0142ami i podziemnymi tunelami z p\u0142on\u0105cego getta. Wielu z nich zgin\u0119\u0142o nast\u0119pnie w wyniku denuncjacji, niekt\u00f3rzy wzi\u0119li udzia\u0142 w powstaniu warszawskim. 8 maja 1943 r. Niemcy otoczyli bunkier dow\u00f3dztwa \u017bOB przy ul. Mi\u0142ej 18.<\/span><\/p>\n

Ponad 100 bojowc\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich Mordechaj Anielewicz, udusi\u0142o si\u0119 dymem lub pope\u0142ni\u0142o samob\u00f3jstwo, nie chc\u0105c wpa\u015b\u0107 w r\u0119ce Niemc\u00f3w. Jednak walki pojedynczych grup powsta\u0144czych trwa\u0142y dalej, a\u017c do 16 maja.<\/span><\/p>\n

Koniec powstania i likwidacja getta warszawskiego<\/strong><\/h4>\n

16 maja 1943 roku wieczorem na znak zwyci\u0119stwa Niemcy wysadzili w powietrze Wielk\u0105 Synagog\u0119 przy ul. T\u0142omackie<\/strong>, znajduj\u0105c\u0105 si\u0119 poza terenem getta szcz\u0105tkowego. Stroop zapisa\u0142 w swoim raporcie: \u201eBy\u0142a dzielnica \u017cydowska w Warszawie przesta\u0142a istnie\u0107\u201d. Po powstaniu Niemcy zr\u00f3wnali teren getta z ziemi\u0105.<\/span><\/p>\n

Podejmuj\u0105c walk\u0119 powsta\u0144cy nie mieli nadziei na zwyci\u0119stwo. Kierowa\u0142a nimi ch\u0119\u0107 odwetu na Niemcach, zadania wrogowi mo\u017cliwie wysokich strat, a przede wszystkim wybierali \u015bmier\u0107 z broni\u0105 w r\u0119ku. Powstanie w getcie warszawskim by\u0142o najwi\u0119kszym zbrojnym zrywem \u017byd\u00f3w podczas II wojny \u015bwiatowej, a zarazem pierwszym powstaniem miejskim w okupowanej Europie.<\/strong><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Powstanie w getcie warszawskim<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\n

dr Martyna Rusiniak-Karwat<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

<\/p>\n

Powstanie w getcie warszawskim<\/strong> \u2013 bohaterska zbrojna walka \u017cydowskich organizacji bojowych getta warszawskiego z Niemcami toczona od 19.04.1943 do 15.05.1943, najwi\u0119kszy akt zbrojnego oporu \u017byd\u00f3w w czasie II wojny \u015bwiatowej.<\/span><\/p>\n

Po wielkiej akcji wysiedle\u0144czej w getcie warszawskim pozosta\u0142o, wed\u0142ug notatek Ludwiga Fischera, ok. 35 tys. \u017byd\u00f3w. W sierpniu 1942 r. zosta\u0142o zlikwidowane tzw. \u201ema\u0142e getto\u201d. Na terenie getta<\/a> zostali ci, kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 unikn\u0105\u0107 deportacji. W wi\u0119kszo\u015bci byli to ludzie m\u0142odzi, samotni, kt\u00f3rzy stracili rodziny i dla kt\u00f3rych przynale\u017cno\u015b\u0107 do jakiej\u015b organizacji wype\u0142nia\u0142a pustk\u0119 po utracie bliskich. W\u015br\u00f3d wi\u0119kszo\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w getta panowa\u0142o poczucie beznadziejno\u015bci i zoboj\u0119tnienia. Cz\u0119\u015b\u0107 os\u00f3b zna\u0142a prawdziwe znaczenie sloganu \u201eAkcja wysiedle\u0144cza na Wsch\u00f3d\u201d, lecz nie wszyscy chcieli w nie wierzy\u0107. Niemcy wprowadzili  godzin\u0119 policyjn\u0105. Jedyna brama do getta znajdowa\u0142a si\u0119 na skrzy\u017cowaniu ulic G\u0119siej i Zamenhofa\/Dzikiej. Mieszka\u0144cy \u201edzielnicy zamkni\u0119tej\u201d byli wykorzystywani do prac w tzw. szopach<\/a> (m.in. zak\u0142adach nale\u017c\u0105cych do Waltera Toebbensa). Praca w warsztatach dawa\u0142a jak\u0105\u015b nadziej\u0119 na ocalenie i unikni\u0119cie wyw\u00f3zki. W tym czasie, opr\u00f3cz jednego tytu\u0142u Bundu<\/a> \u201eOjf der Wach\u201d (jid., \u201eNa stra\u017cy\u201d), w getcie przesta\u0142a si\u0119 ukazywa\u0107 prasa konspiracyjna.<\/span><\/p>\n

* * *<\/p>\n

W atmosferze strachu, terroru i og\u00f3lnego prze\u015bwiadczenia o szybkim ko\u0144cu narodzi\u0142 si\u0119 pomys\u0142 zbrojnego oporu przeciwko okupantowi niemieckiemu, aby nie da\u0107 si\u0119 zabra\u0107 \u017cywcem na Umschlagplatz<\/a>. 28.07.1942 powsta\u0142a \u017bydowska Organizacja Bojowa (\u017bOB<\/a>), w kt\u00f3rej sk\u0142ad weszli cz\u0142onkowie ruch\u00f3w m\u0142odzie\u017cowych Ha-Szomer ha-Cair, Droru i Akiby. 15.10.1942 do \u017bOB-u przyst\u0105pi\u0142y kolejne organizacje: Bund, Gordonia, Poalej Syjon-Prawica, Ha-Noar ha-Cijoni oraz PPR. Sztab \u017bOB-u tworzyli: Mordechaj Anielewicz<\/a> (komendant, Ha-Szomer ha-Cair), Hersz Berli\u0144ski (Poalej Syjon-Lewica), Johanan Morgenstern (Poalej Syjon-Prawica), Icchak Cukierman<\/a> (pseud. Antek, Dror), Berek Sznajdmil (Bund, po jakim\u015b czasie zast\u0105piony przez Marka Edelmana) oraz prawdopodobnie Micha\u0142 Rosenfeld (PPR). \u0141\u0105cznikiem z polskim podziemiem by\u0142 Arie Wilner (pseud. Jurek, Ha-Szomer ha-Cair). Pod koniec pa\u017adziernika 1942 r. zosta\u0142 ukonstytuowany przez syjonist\u00f3w i socjalist\u00f3w (z wyj\u0105tkiem Bundu) \u017bydowski Komitet Narodowy (\u017bKN), kt\u00f3ry by\u0142 politycznym kierownictwem \u017bOB-u. Jego g\u0142\u00f3wnym celem by\u0142o przygotowanie spo\u0142ecze\u0144stwa \u017cydowskiego do walki i oporu. Utrzymywa\u0142 on \u015bcis\u0142y kontakt z Tymczasowym Komitetem Pomocy \u017bydom i Armi\u0105 Krajow\u0105. Bund zgodzi\u0142 si\u0119 wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 z \u017bKN poprzez wsp\u00f3ln\u0105 Komisj\u0119 Koordynacyjn\u0105 \u017bKN i Bundu, kt\u00f3ra reprezentowa\u0142a \u017byd\u00f3w wobec polskiego podziemia. 02.12.1942 r. dosz\u0142o do kolejnego rozszerzenia i przekszta\u0142cenia si\u0119 struktur \u017cydowskich w \u017bydowsk\u0105 Organizacj\u0119 Bojow\u0105 (\u017bOB). [1.1]<\/a>. W jej sk\u0142ad wchodzi\u0142y 22 oddzia\u0142y bojowe (14 o orientacji syjonistycznej) z\u0142o\u017cone z \u201e\u017co\u0142nierzy\u201d przewa\u017cnie w wieku 19-25 lat. Cz\u0142onkowie \u017bOB-u mieli du\u017cy udzia\u0142 w zdobywaniu informacji na temat tego, co si\u0119 dzia\u0142o poza murami getta, w innych miastach i miasteczkach, dzi\u0119ki emisariuszom i \u0142\u0105cznikom pomi\u0119dzy gettem a \u015bwiatem \u201earyjskim\u201d. Zacz\u0119to odbudowywa\u0107 i umacnia\u0107 struktury podziemne getta oraz zdobywa\u0107 \u015brodki materialne na bro\u0144 potrzebn\u0105 do walki. Zacz\u0119to tak\u017ce stawia\u0107 bunkry.<\/span><\/p>\n

Dzi\u0119ki polskiemu podziemiu uda\u0142o si\u0119 przes\u0142a\u0107 na Zach\u00f3d przez kuriera Jana Karskiego raport sporz\u0105dzony przez Oneg Szabat<\/a> pt. \u201eLikwidacja \u017cydowskiej Warszawy\u201d, kt\u00f3remu niestety, \u017cadne w\u0142adze nie da\u0142y wiary.<\/span><\/p>\n

Inn\u0105 kom\u00f3rk\u0105 konspiracyjn\u0105 dzia\u0142aj\u0105c\u0105 w getcie by\u0142a \u017bydowska Organizacja Wojskowa u\u017cywaj\u0105ca nazwy \u017bydowski Zwi\u0105zek Wojskowy (\u017bZW). Nale\u017celi do niej g\u0142\u00f3wnie cz\u0142onkowie Zwi\u0105zku Syjonist\u00f3w-Rewizjonist\u00f3w i Bejtaru. Ich g\u0142\u00f3wna kwatera znajdowa\u0142a si\u0119 przy ul. Muranowskiej 7. R\u00f3wnie\u017c cz\u0142onkowie \u017bZW przemycali do getta i produkowali bro\u0144 przez wcze\u015bniej wybudowany tunel[1.2]<\/a>.<\/span><\/p>\n

* * *<\/span><\/p>\n

\n

\u201eMusimy by\u0107 gotowi umrze\u0107 jako ludzkie istoty\u201d[1.3]<\/a>.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Kolejna akcja deportacyjna odby\u0142a si\u0119 w styczniu 1943 roku. Podczas pr\u00f3by wywiezienia ok. 8 tys. \u017byd\u00f3w, podj\u0119tej 18.01.1943, Niemcy, wspomagani przez oddzia\u0142y litewskie i \u0142otewskie, napotkali pierwszy zbrojny op\u00f3r skazanych na zag\u0142ad\u0119, kt\u00f3rzy odebrali dzia\u0142ania okupanta jako zapowied\u017a ca\u0142kowitej likwidacji getta. Jako pierwsi zacz\u0119li strzela\u0107, na sygna\u0142 Mordechaja Anielewicza, cz\u0142onkowie Ha-Szomer ha-Cair u zbiegu ulic Niskiej i Zamenhofa. Zbrojny op\u00f3r stawili r\u00f3wnie\u017c cz\u0142onkowie Droru i Gordonii. Do walk (samoobrony) dosz\u0142o w wielu innych miejscach na terenie getta, podczas kt\u00f3rych \u015bmier\u0107 ponios\u0142o 12 Niemc\u00f3w i nieustalona do tej pory liczba bojownik\u00f3w. Tego samego dnia \u017bOB wyda\u0142 odezw\u0119 do mieszka\u0144c\u00f3w getta:<\/span><\/p>\n

\n

\u201e\u017bydzi! Okupant przyst\u0119puje do drugiego aktu waszej zag\u0142ady! Nie id\u017acie bezwolnie na \u015bmier\u0107! Bro\u0144cie si\u0119! We\u017acie top\u00f3r, \u0142om, n\u00f3\u017c do r\u0119ki, zabarykadujcie wasze domy! Niech was tak zdobywaj\u0105! W walce macie mo\u017cliwo\u015b\u0107 ratunku\u2026 Walczcie\u2026\u201d<\/p>\n<\/blockquote>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w stawia\u0142a bierny op\u00f3r, ukrywaj\u0105c si\u0119 na terenie getta. Starcia zbrojne trwa\u0142y do 21 stycznia. Podczas czterech dni akcji wywieziono do Treblinki ok. 5000 os\u00f3b[1.4]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Pierwszy op\u00f3r zbrojny mia\u0142 du\u017ce znaczenie zar\u00f3wno dla mieszka\u0144c\u00f3w getta, jak i Niemc\u00f3w, kt\u00f3rzy na pewien czas zaniechali wyw\u00f3zek ludno\u015bci \u017cydowskiej. Hitlerowcy zaprzestali r\u00f3wnie\u017c wchodzenia na teren getta po zapadni\u0119ciu zmroku oraz przeszukiwania piwnic w celu wyci\u0105gania z nich ukrywaj\u0105cych si\u0119 ludzi. Przestano postrzega\u0107 \u017byd\u00f3w jako bezbronne ofiary. \u017bOB zacz\u0105\u0142 by\u0107 rozpoznawalny w\u015br\u00f3d cywilnych mieszka\u0144c\u00f3w getta. Sta\u0142 si\u0119 dla nich w pewnym stopniu autorytetem. W\u015br\u00f3d cywil\u00f3w zosta\u0142a prze\u0142amana psychiczna bariera strachu przed okupantem. Na polecenie \u017bOB-u zacz\u0119to budowa\u0107 bunkry z dost\u0119pem do wody, elektryczno\u015bci, a czasem i \u0142\u0105czno\u015bci telefonicznej, z zapasami \u017cywno\u015bci i wentylacj\u0105. Budowano je w piwnicach dom\u00f3w lub pod piwnicami. Pod powierzchni\u0105 ziemi powsta\u0142o drugie miasto \u2013 podziemne. Bunkry by\u0142y wyrazem oporu cywilnych mieszka\u0144c\u00f3w getta i odegra\u0142y wa\u017cn\u0105 rol\u0119 podczas powstania. Przygotowywano r\u00f3wnie\u017c przej\u015bcia i tunele pomi\u0119dzy budynkami przez piwnice i strychy oraz przej\u015bcia i tunele na \u201estron\u0119 aryjsk\u0105\u201d przy ul. Muranowskiej, Lesznie, Karmelickiej, Franciszka\u0144skiej. Cz\u0142onkowie organizacji bojowych \u017bZW i \u017bOB-u, niezale\u017cnie od siebie, zacz\u0119li zdobywa\u0107 i szmuglowa\u0107 bro\u0144 przy pomocy przedstawicieli po \u201estronie aryjskiej\u201d oraz j\u0105 produkowa\u0107 (granaty i butelki zapalaj\u0105ce, tzw. koktajle Mo\u0142otowa). Pieni\u0105dze na ten cel \u017bOB zdobywa\u0142 m.in. okradaj\u0105c bogatszych mieszka\u0144c\u00f3w getta, organizuj\u0105c skok na kas\u0119 Judenratu<\/a> i zamachy na transporty pieni\u0119dzy przygotowane do wys\u0142ania przez Bank Sp\u00f3\u0142dzielczy dla w\u0142adz niemieckich. Po akcji styczniowej postanowiono skoszarowa\u0107 cz\u0142onk\u00f3w \u017bOB-u, aby byli gotowi do walki w ka\u017cdej chwili. Zacz\u0119to opracowywa\u0107 taktyk\u0119 i strategi\u0119 przysz\u0142ego oporu zbrojnego, \u017ceby zminimalizowa\u0107 zaskoczenie podczas nast\u0119pnej niezapowiedzianej akcji deportacyjnej i nie da\u0107 si\u0119 \u201ejak barany poprowadzi\u0107 na rze\u017a\u201d. Jednym z hase\u0142 podziemnego miasta by\u0142o:<\/span><\/p>\n

\n

\u201eJe\u017celi przetrwa\u0107 \u2013 to tylko jako wolni ludzie, a je\u017celi to jest niemo\u017cliwe, to jako wolni ludzie zgin\u0105\u0107. W walce zwyci\u0119\u017cymy \u015bmier\u0107”[1.5]<\/a>\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Zdecydowano si\u0119 na stosowanie taktyki partyzanckiej. Przed wybuchem powstania ka\u017cdy z bojownik\u00f3w by\u0142 wyposa\u017cony w bro\u0144 osobist\u0105 z zapasem kilkunastu naboj\u00f3w, prawdopodobnie 2 granaty i kilka butelek zapalaj\u0105cych. Przygotowania do oporu zbrojnego by\u0142y utrzymywane w tajemnicy, aby unikn\u0105\u0107 ewentualnej denucjacji. Z tego wzgl\u0119du \u017bOB wykona\u0142 szereg zamach\u00f3w na kolaborant\u00f3w i ewentualnych zdrajc\u00f3w. 21.02.1943 na terenie szopu szczotkarzy zlikwidowano czterech agent\u00f3w gestapo, dzie\u0144 p\u00f3\u017aniej zastrzelono agenta Alfreda Nossiga, 26.02.1943 wykonano wyrok na oficerze \u017cydowskiej policji Mieczys\u0142awie Brzezi\u0144skim, a dwa dni p\u00f3\u017aniej na agentach Adamie Szajnie i Bubim Nebelu.<\/span><\/p>\n

Poza grupami zorganizowanymi na terenie getta dzia\u0142a\u0142y tzw. dzikie grupy, kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c zaopatrywa\u0142y si\u0119 w bro\u0144[1.6]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Getto zosta\u0142o przez bojownik\u00f3w \u017bOB-u podzielone na 3 sektory bojowe pod og\u00f3lnym dow\u00f3dztwem Mordechaja Anielewicza. Centralne getto znajdowa\u0142o si\u0119 pod dow\u00f3dztwem Izraela Kana\u0142a, teren szop\u00f3w Toebbensa i Schultza \u2013 Icchaka Cukiermana, a p\u00f3\u017aniej Eliezera Gellera, za\u015b teren szopu szczotkarzy na \u015awi\u0119tojerskiej 34 \u2013 przez Marka Edelmana.<\/span><\/p>\n

 * * *<\/p>\n

W nocy z 18\/19.04.1943 getto zosta\u0142o otoczone pier\u015bcieniem niemieckiej \u017candarmerii i policji granatowej<\/a>. Tego dnia jego mieszka\u0144cy przygotowywali si\u0119 do wigilii \u015bwi\u0119ta Pesach[1.7]<\/a>. Cz\u0142onkowie \u017bOB-u, tym razem uprzedzeni przez polskie podziemie, nie dali si\u0119 zaskoczy\u0107 i postanowili stawi\u0107 zbrojny op\u00f3r niemieckiemu okupantowi.<\/span><\/p>\n

O \u015bwicie w poniedzia\u0142ek 19 kwietnia niemieckie oddzia\u0142y (ok. 2 tys. ludzi) dowodzone przez pu\u0142kownika Ferdinanda von Sammern-Frankenegga wkroczy\u0142y bram\u0105 od strony ul. Nalewki do opustosza\u0142ej dzielnicy \u017cydowskiej z zamiarem jej ostatecznej likwidacji. Napotka\u0142y zbrojny op\u00f3r ze strony mieszka\u0144c\u00f3w \u2013 kilkuset s\u0142abo uzbrojonych cz\u0142onk\u00f3w \u017bOB-u i \u017bZW. \u017bydzi rozpocz\u0119li powstanie. Rozgorza\u0142y trwaj\u0105ce do po\u0142owy maja walki (sporadyczne starcia trwa\u0142y do czerwca). Pierwsze walki, kierowane przez oddzia\u0142y \u017bOB-u, rozegra\u0142y si\u0119 na wysoko\u015bci ul. G\u0119siej oraz na skrzy\u017cowaniu ulic Zamenhofa i Mi\u0142ej. Zaskoczeni Niemcy musieli si\u0119 wycofa\u0107 z terenu getta. By\u0142o to niew\u0105tpliwie pierwsze zwyci\u0119stwo \u017cydowskich bojownik\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Tego samego dnia, po kilku godzinach przerwy, na teren getta ponownie wkroczy\u0142y niemieckie oddzia\u0142y dowodzone (od tego momentu a\u017c do ko\u0144ca powstania) przez J\u00fcrgena Stroopa. Dosz\u0142o do walk u zbiegu ulic Nalewki i G\u0119siej, gdzie b\u00f3j toczyli \u017bOB-owcy, oraz w rejonie placu Muranowskiego, gdzie walczyli \u201e\u017co\u0142nierze\u201d \u017bZW.<\/span><\/p>\n

Przyw\u00f3dc\u0105 \u017bZW podczas powstania by\u0142 Pawe\u0142 Frenkel. Bojownicy \u017bZW walczyli g\u0142\u00f3wnie w okolicach pl. Muranowskiego. Pierwsze walki w tym rejonie trwa\u0142y do 22 kwietnia. Na jednej z kamienic wywieszono dwie flagi: polsk\u0105 i \u017cydowsk\u0105[1.8]<\/a>. \u201e[Po wybuchu powstania w getcie] ca\u0142a kamienica [na Muranowskiej 6] wpad\u0142a w stan euforii. Na dachach dom\u00f3w [po gettowej stronie Muranowskiej] kr\u0119cili si\u0119 ludzie, co chwila znikaj\u0105c i zjawiaj\u0105c to na dole, to na g\u00f3rze. Mieli w r\u0119ku jak\u0105\u015b bro\u0144. W pewnym momencie zobaczyli\u015bmy, \u017ce naprzeciwko, nieco na prawo od nas zatkni\u0119to na dachu flagi bia\u0142o-niebiesk\u0105 i bia\u0142o-czerwon\u0105\u201d[1.9]<\/a>. Oddzia\u0142y niemieckie zosta\u0142y ostrzelane z karabin\u00f3w maszynowych i obrzucone grantami. Nie\u0142atwo im by\u0142o namierzy\u0107 \u017cydowskich bojownik\u00f3w, kt\u00f3rzy pospiesznie zmieniali pozycje strzeleckie, wykorzystuj\u0105c przej\u015bcia mi\u0119dzy domami  w piwnicach i na strychach. Dopiero kiedy na plac Muranowski Niemcy wprowadzili czo\u0142gi, bojownicy utracili przewag\u0119. W zwi\u0105zku z tym cz\u0119\u015b\u0107 z nich postanowi\u0142a wycofa\u0107 si\u0119 z getta. Wydostali si\u0119 na \u201estron\u0119 aryjsk\u0105\u201d tunelem pod ul. Muranowsk\u0105 25 lub 26.04.1943. Po dekonspiracji w Michalinie powr\u00f3cili do Warszawy[1.10]<\/a>. W dniach 27-29 kwietnia rozegra\u0142a si\u0119 tzw. \u201edruga bitwa muranowska\u201d. Grupa bojownik\u00f3w \u017bZW walczy\u0142a r\u00f3wnie\u017c na terenie szopu szczotkarzy w dniach 20-22 kwietnia (byli skoszarowani na ul. \u015awi\u0119tojerskiej). Dowodzi\u0142 nimi Chaim \u0141opata. W rejonie szopu Toebbensa-Schultza cz\u0142onkowie \u017bZW byli skoszarowani przy ul. Karmelickiej 5, a dowodzi\u0142 nimi Dawid Szulman. Inne grupy \u017bZW walczy\u0142y przy ul. Leszno i Nowolipie[1.11]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Bardzo zaci\u0119te walki z okupantem, prowadzone przez \u017bOB, rozegra\u0142y si\u0119 w dniach 20-22.04.1943 na terenie tzw. szopu szczotkarzy, obejmuj\u0105cego domy w kwartale: \u015awi\u0119tojerska, Wa\u0142owa, Franciszka\u0144ska, Bonifraterska. Dzia\u0142a\u0142o tam pi\u0119\u0107 grup \u017cydowskich bojownik\u00f3w, kt\u00f3rymi dowodzi\u0142 Marek Edelman. Walczono g\u0142\u00f3wnie za pomoc\u0105 granat\u00f3w i koktajl\u00f3w Mo\u0142otowa. Niemcy, wycofawszy si\u0119 z ul. Wa\u0142owej, zaproponowali \u017cydowskim bojownikom zawieszenie broni. Ponadto obiecali pracownikom szopu szczotkarzy bezpieczne przeniesienie si\u0119 do oboz\u00f3w pracy w Trawnikach i Poniatowej. Bojownicy odrzucili propozycj\u0119.<\/span><\/p>\n

\u017bOB-owcy toczyli tak\u017ce walki z niemieckimi oddzia\u0142ami na terenie getta centralnego przy ul. Franciszka\u0144skiej i Mi\u0142ej, na terenie szop\u00f3w Toebbensa i Schultza, przy ulicach G\u0119siej i Zamenhofa. Mimo brak\u00f3w w uzbrojeniu, wyszkoleniu i aprowizacji powsta\u0144cy zadawali znaczne straty wojskom niemieckim. Pomocny w walce okaza\u0142 si\u0119 system zbudowanych wcze\u015bniej bunkr\u00f3w. Bohaterska walka obronna poszczeg\u00f3lnych dom\u00f3w i bunkr\u00f3w trwa\u0142a do pierwszych dni maja.<\/span><\/p>\n

Na rozkaz Stroopa Niemcy zacz\u0119li wysadza\u0107 w powietrze bunkry, aby uniemo\u017cliwi\u0107 bojownikom przemieszczanie si\u0119 i \u0142\u0105czno\u015b\u0107. R\u00f3wnocze\u015bnie podpalali dom za domem, wpuszczaj\u0105c do piwnic gazy bojowe, aby zmusi\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w do wyj\u015bcia albo zg\u0142adzi\u0107 przez zaczadzenie lub spalenie \u017cywcem. Nad gettem unosi\u0142y si\u0119 \u0142uny dymu. Z\u0142apanych \u017byd\u00f3w mordowano na miejscu (w ten spos\u00f3b zgin\u0119\u0142o ok. 7 tys. ludzi), wysy\u0142ano do obozu zag\u0142ady w Treblince (ok. 7 tys.) lub do innych oboz\u00f3w (ok. 36 tys.). Tylko nieliczni mieszka\u0144cy getta warszawskiego prze\u017cyli wojn\u0119. W swoim raporcie sporz\u0105dzanym od 20 kwietnia do 16 maja 1943 r. Stroop chwali si\u0119, \u017ce wykry\u0142 i zniszczy\u0142 na terenie getta 631 bunkr\u00f3w. Dane te mog\u0105 by\u0107 jednak zawy\u017cone.<\/span><\/p>\n

Bojownicy zaciekle bronili si\u0119 na g\u00f3rnych pi\u0119trach dom\u00f3w, ukrywali w bunkrach, kt\u00f3re szczeg\u00f3lnie os\u0142aniali przed nacieraj\u0105cymi oddzia\u0142ami wroga, zastawiali na Niemc\u00f3w zasadzki. Nie byli jednak w stanie zyska\u0107 przewagi w tak nier\u00f3wnej walce. Wobec przyt\u0142aczaj\u0105cej si\u0142y przeciwnika dysponuj\u0105cego znakomitym uzbrojeniem nie mieli \u017cadnych szans. Od pocz\u0105tku mieli tego pe\u0142n\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107. Tydzie\u0144 po rozpocz\u0119ciu powstania \u017bOB wyda\u0142 odezw\u0119:<\/span><\/p>\n

\n

\u201eLiczba naszych strat (\u2026) jest ogromna. Zbli\u017caj\u0105 si\u0119 nasze ostatnie dni. Ale p\u00f3ki bro\u0144 spoczywa w naszych r\u0119kach, dop\u00f3ty b\u0119dziemy nadal walczy\u0107 i stawia\u0107 op\u00f3r\u201d. Celem bohaterskich powsta\u0144c\u00f3w by\u0142 odwet, zadanie wrogowi jak najwi\u0119kszych strat. Wielu bojownik\u00f3w wola\u0142o zgin\u0105\u0107 ni\u017c trafi\u0107 w r\u0119ce Niemc\u00f3w. Nale\u017ca\u0142 do nich przyw\u00f3dca Mordechaj Anielewicz. W dniu 8 maja, kiedy nazi\u015bci zaatakowali, ukryty w schronie kamienicy na ul. Mi\u0142ej 18, gdzie mie\u015bci\u0142 si\u0119 sztab komendy powsta\u0144c\u00f3w, Anielewicz wraz z wieloma innymi wybra\u0142 samob\u00f3jstwo. Cz\u0119\u015b\u0107 przebywaj\u0105cych w bunkrze os\u00f3b zgin\u0119\u0142a od gazu, kt\u00f3ry hitlerowcy wpu\u015bcili do \u015brodka. Tylko nielicznym uda\u0142o si\u0119 zbiec. Sprawdzi\u0142y si\u0119 s\u0142owa napisane przez Anielewicza do Icchaka Cukiermana 23.04.1943: \u201eTo, co my\u015bmy prze\u017cyli, przerasta nasze najodwa\u017cniejsze marzenia. Niemcy dwa razy uciekali z getta\u2026 (\u2026) Wiedz, rewolwer nie ma \u017cadnej warto\u015bci. My\u015bmy go prawie nie u\u017cywali. Potrzebujemy granat\u00f3w, karabin\u00f3w maszynowych i materia\u0142u wybuchowego. (\u2026) Tylko nieliczni wytrwaj\u0105. Reszta zostanie zg\u0142adzona pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej. Los jest przypiecz\u0119towany. (\u2026) Marzenie mojego \u017cycia si\u0119 spe\u0142ni\u0142o. Do\u017cy\u0142em i ujrza\u0142em samoobron\u0119 \u017cydowsk\u0105 w getcie warszawskim w ca\u0142ej jej wspania\u0142o\u015bci i wielko\u015bci\u201d[1.12]<\/a>.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Tymczasem trawione ogniem getto nadal p\u0142on\u0119\u0142o ku uciesze jego likwidatora Gruppenf\u00fchrera SS J\u00fcrgena Stroopa. Ju\u017c 16.05.1943 zameldowa\u0142 on: \u201eBy\u0142a dzielnica \u017cydowska w Warszawie przesta\u0142a istnie\u0107\u201d. Tego dnia, z jego polecenia o godz. 20.15 Niemcy wysadzili w powietrze Wielk\u0105 Synagog\u0119<\/a> przy ulicy T\u0142omackie. By\u0142 to ostatni akt tragedii \u017byd\u00f3w w Warszawie. Stroop pisa\u0142 w raporcie: \u201ePi\u0119kn\u0105 klamr\u0105 oficjalnego zamkni\u0119cia Wielkiej Akcji by\u0142o wysadzenie w powietrze Wielkiej Synagogi. Przygotowania trwa\u0142y 10 dni. Synagoga by\u0142a gmachem solidnie zbudowanym. St\u0105d, aby j\u0105 za jednym zamachem wysadzi\u0107 w powietrze, nale\u017ca\u0142o przeprowadzi\u0107 pracoch\u0142onne roboty saperskie i elektryczne. Ale\u017c to by\u0142 pi\u0119kny widok! Z punktu widzenia malarskiego i teatralnego obraz fantastyczny. Oficer saper\u00f3w wr\u0119czy\u0142 mi aparat elektryczny wywo\u0142uj\u0105cy detonacj\u0119 \u0142adunk\u00f3w wybuchowych. Przed\u0142u\u017ca\u0142em chwil\u0119 oczekiwania. Wreszcie krzykn\u0105\u0142em: Heil Hitler! <\/em>\u2013 i nacisn\u0105\u0142em guzik. Ognisty wybuch uni\u00f3s\u0142 si\u0119 do chmur. Przera\u017aliwy huk. Bajeczna feeria kolor\u00f3w. Niezapomniana alegoria triumfu nad \u017cydostwem. Getto warszawskie sko\u0144czy\u0142o sw\u00f3j \u017cywot\u201d.<\/span><\/p>\n

Zaledwie kilkudziesi\u0119ciu bojownik\u00f3w \u017bOB-u uda\u0142o si\u0119 prze\u017cy\u0107 powstanie w getcie warszawskim. Cz\u0119\u015b\u0107 zdo\u0142a\u0142a wydosta\u0107 si\u0119 z p\u0142on\u0105cego getta kana\u0142ami. 10 maja w kilkudziesi\u0119cioosobowej grupie bojownik\u00f3w, kt\u00f3rzy wyszli kana\u0142ami przez w\u0142az przy ul. Prostej, znajdowali si\u0119 m.in. Marek Edelman<\/a>, Cywia Lubetkin<\/a>, Kazik Ratajzer (p\u00f3\u017aniej Symcha Rotem<\/a>), Janek Bilak oraz rodze\u0144stwo B\u0142ones\u00f3w. Samochodem ci\u0119\u017carowym przedostali si\u0119 z Warszawy do lasu w \u0141omiankach, gdzie do\u0142\u0105czyli do grupy bojownik\u00f3w, kt\u00f3rzy opu\u015bcili getto 29 kwietnia. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich zgin\u0119\u0142a p\u00f3\u017aniej w lasach lub walcz\u0105c w powstaniu warszawskim w 1944 roku.<\/span><\/p>\n

Powstanie w getcie by\u0142o desperack\u0105 pr\u00f3b\u0105 wyboru godnej \u015bmierci z broni\u0105 w r\u0119ku, a zarazem wzi\u0119cia odwetu na Niemcach, podj\u0119t\u0105 przez kilkusetosobow\u0105 grup\u0119 bojownik\u00f3w (stawiaj\u0105cych czo\u0142o ok. 3 tys. zmobilizowanych do walk przeciwnik\u00f3w) z \u017bOB-u i \u017bZW w bardzo ograniczonym stopniu wspieranych przez \u017co\u0142nierzy polskich formacji podziemnych \u2013 Armii Krajowej i Gwardii Ludowej. Jeszcze przed apelem premiera rz\u0105du RP na uchod\u017astwie, W\u0142adys\u0142awa Sikorskiego, kt\u00f3ry w audycji radiowej BBC zaapelowa\u0142 do rodak\u00f3w o pomoc dla bojownik\u00f3w, Polacy przeprowadzili kilkana\u015bcie akcji w okolicach getta, wszczynaj\u0105c walki przeciwko oddzia\u0142om niemieckim i dezorganizuj\u0105c dzia\u0142ania okupant\u00f3w. Pierwsza akcja nast\u0105pi\u0142a w dniu wybuchu powstania. Wieczorem grupa \u017co\u0142nierzy AK pod dow\u00f3dztwem kpt. J\u00f3zefa Pszennego (pseud. \u201eChwacki\u201d) podj\u0119\u0142a nieudan\u0105 pr\u00f3b\u0119 przebicia muru getta od strony ul. Bonifraterskiej naprzeciwko ul. Sapie\u017cy\u0144skiej. W trakcie akcji zgin\u0119\u0142o dw\u00f3ch \u017co\u0142nierzy AK: Eugeniusz Morawski \u201eM\u0142\u00f3dek\u201d oraz J\u00f3zef Wilk \u201eOrlik\u201d, a trzech zosta\u0142o rannych.<\/span><\/p>\n

Stroop odnotowa\u0142 to w raporcie pisz\u0105c, \u017ce jego si\u0142y by\u0142y \u201e(\u2026) nieustannie pod ostrza\u0142em ognia spoza getta, to znaczy ze strony aryjskiej. (…) Przy pierwszym wtargni\u0119ciu do getta uda\u0142o si\u0119 \u017bydom i polskim bandytom dzi\u0119ki przygotowanemu napadowi z broni\u0105 w r\u0119ku odeprze\u0107 nasze atakuj\u0105ce si\u0142y wraz z czo\u0142gami i wozami pancernymi\u201d. Polska ludno\u015b\u0107 cywilna w \u201earyjskiej\u201d cz\u0119\u015bci Warszawy wobec tragedii rozgrywaj\u0105cej si\u0119 za murami getta by\u0142a bezradna. Nie brakowa\u0142o zar\u00f3wno przejaw\u00f3w oboj\u0119tno\u015bci i wrogo\u015bci, jak i pr\u00f3b niesienia pomocy z nara\u017ceniem \u017cycia. Na przyk\u0142ad polscy kanalarze uczestniczyli w organizowaniu ucieczki z getta dla co najmniej kilkudziesi\u0119ciu \u017byd\u00f3w, w tym Marka Edelmana, jednego z przyw\u00f3dc\u00f3w powstania, wyprowadzonego razem z innymi \u017bOB-owocami 10 maja poza mury przy wsparciu cz\u0142onk\u00f3w Gwardii Ludowej.<\/span><\/p>\n

* * *<\/p>\n

Szmul Zygielbojm<\/a> (pseud. \u201eArtur\u201d), przedstawiciel Bundu w Radzie Narodowej RP w Londynie, w dniu 12.05.1943 pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo na wie\u015b\u0107 o zag\u0142adzie warszawskiego getta, protestuj\u0105c tym czynem przeciwko oboj\u0119tno\u015bci \u015bwiata na nazistowskie zbrodnie dokonywane na \u017bydach.<\/span><\/p>\n

* * *<\/p>\n

Po zako\u0144czeniu walk ca\u0142y teren dzielnicy \u017cydowskiej metodycznie spalono i zr\u00f3wnano z ziemi\u0105. Ci, kt\u00f3rzy przetrwali walki, masowe egzekucje z r\u0105k niemieckich i po\u017cary, zostali wywiezieni g\u0142\u00f3wnie do obozu zag\u0142ady w Treblince. W ruinach, schronach i piwnicach przetrwali jednak pojedynczy \u017bydzi, kt\u00f3rzy ukrywali si\u0119 do ko\u0144ca okupacji niemieckiej w Warszawie. Nazwano ich robinsonami getta. Obszar getta sta\u0142 si\u0119 wielk\u0105 pustyni\u0105 gruz\u00f3w[1.13]<\/a>.<\/span><\/p>\n

\n

Czytaj wi\u0119cej<\/strong>:<\/p>\n