{"id":77581,"date":"2020-04-20T17:09:17","date_gmt":"2020-04-20T15:09:17","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=77581"},"modified":"2020-04-20T07:54:37","modified_gmt":"2020-04-20T05:54:37","slug":"29-00-46","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=77581","title":{"rendered":"W CZASIE ZAWIESZONYM"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>W CZASIE ZAWIESZONYM<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

BARBARA ENGELKING, BEATA CHOM\u0104TOWSKA<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Barbara Engelking: Wola \u017cycia jest ogromna i ma swoje prawa. W getcie zak\u0142adano ogr\u00f3dki, dawano koncerty, czytano. I kochano.<\/em><\/strong><\/h4>\n

Ul. Mi\u0142a od Zamenhofa w kierunku pl. Muranowskiego (dzi\u015b okolice Intraco), Warszawa, wrzesie\u0144 1941 r. ODBITKA W ZBIORACH \u017bIH \/ HEINRICH JOST<\/em><\/span><\/p>\n

BEATA CHOM\u0104TOWSKA: \u201eStaramy si\u0119 \u017cy\u0107 normalnie. Rozumiesz \u2013 normalnie, w takich warunkach\u201d \u2013 m\u00f3wi\u0142 Pani Jerzy, \u015bwiadek Zag\u0142ady. Jak mo\u017cna by\u0142o zachowa\u0107 normalno\u015b\u0107 w getcie?<\/strong><\/h4>\n

BARBARA ENGELKING: <\/strong>Mo\u017ce to w\u0142a\u015bnie pomog\u0142o mu w prze\u017cyciu? \u015awiat getta by\u0142 normalny i nienormalny zarazem. Normalny w takim sensie, \u017ce \u017cyli w nim ludzie, a wi\u0119c istnia\u0142y ludzkie uczucia, wi\u0119zi i potrzeby. Lekarze leczyli chorych, zakochiwano si\u0119, pobierano, rodzi\u0142y si\u0119 dzieci. Odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do piramidy potrzeb Maslowa, gdzie podstaw\u0105 s\u0105 potrzeby fizjologiczne i bezpiecze\u0144stwa, mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce ci, kt\u00f3rzy nie byli bardzo g\u0142odni, mogli w takich warunkach nawet odczuwa\u0107 i realizowa\u0107 potrzeby wy\u017cszego rz\u0119du. Bo warunki, o jakich mowa, normalne z pewno\u015bci\u0105 nie by\u0142y. Getto warszawskie to st\u0142oczenie ludzi na niewielkiej przestrzeni, gdzie wszystko si\u0119 dzieje naraz, jest skondensowane i zag\u0119szczone w czasie. S\u0142owem: to, co zwykle mo\u017cemy obserwowa\u0107 w r\u00f3\u017cnych punktach globu, gdzie w jednym miejscu ludzie umieraj\u0105 z g\u0142odu, w drugim si\u0119 zabijaj\u0105, a w innym kochaj\u0105, od listopada 1940 r. skupia si\u0119 tam w obr\u0119bie czterech kilometr\u00f3w kwadratowych.<\/span><\/p>\n

Jak znalezienie si\u0119 w takim miejscu wp\u0142ywa na ludzi?<\/strong><\/p>\n

Zwyk\u0142e zachowania w warunkach przeg\u0119szczenia zostaj\u0105 zaburzone. Etnolog Edward Hall nazywa tak\u0105 sytuacj\u0119 bagnem behawioralnym, gdzie ludzie, skr\u0119powani niewielkim terytorium, na kt\u00f3rym musz\u0105 egzystowa\u0107, czuj\u0105 si\u0119 wp\u0119dzeni w r\u00f3\u017cne niechciane sytuacje, wi\u0119zi, reakcje emocjonalne, na kt\u00f3re reaguj\u0105 coraz wi\u0119kszym stresem. Wszechobecny t\u0142um, t\u0142ok, ha\u0142as, do tego nieustanne poczucie zagro\u017cenia.<\/span><\/p>\n

W getcie warszawskim ujawniaj\u0105 si\u0119 te\u017c nieprawdopodobne kontrasty. To 450 tys. os\u00f3b, czyli du\u017ce miasto, mniej wi\u0119cej takie jak dzisiejszy Gda\u0144sk. W\u015br\u00f3d jego przymusowych mieszka\u0144c\u00f3w s\u0105 przedstawiciele r\u00f3\u017cnych klas, o r\u00f3\u017cnym stopniu zamo\u017cno\u015bci, r\u00f3\u017cnym poczuciu to\u017csamo\u015bci, o rozmaitych upodobaniach. W jednym miejscu znale\u017ali si\u0119 ci, kt\u00f3rzy wcze\u015bniej mieszkali na tym terenie i zostali w swoich, wyposa\u017conych w r\u00f3\u017cne dobra mieszkaniach, i ci, kt\u00f3rzy zostali tu przesiedleni. W\u015br\u00f3d tych ostatnich b\u0119dzie najwi\u0119cej umieraj\u0105cych z g\u0142odu. Wojna pozbawi\u0142a ich zasob\u00f3w i mo\u017cliwo\u015bci zarobkowania. Dotarli tu, trac\u0105c resztki dobytku w kolejnych punktach przesiadkowych. Gdy pomoc spo\u0142eczna funkcjonuj\u0105ca w getcie okaza\u0142a si\u0119 niewystarczaj\u0105ca, szybko spadli na samo dno. W ci\u0105gu dw\u00f3ch i p\u00f3\u0142 roku w getcie umiera z g\u0142odu mniej wi\u0119cej 100 tysi\u0119cy ludzi.<\/span><\/p>\n

Przedwojenne hierarchie spo\u0142eczne nadal w getcie obowi\u0105zywa\u0142y?<\/strong><\/p>\n

Getto nawet je w pewnym sensie rozwin\u0119\u0142o, bo dysproporcja mi\u0119dzy zamo\u017cnymi a biednymi by\u0142a wi\u0119ksza i bardziej znacz\u0105ca ni\u017c przed wojn\u0105. O podw\u00f3jnym szcz\u0119\u015bciu mog\u0142a m\u00f3wi\u0107 jedna z mieszkanek getta, kt\u00f3ra tu\u017c przed wojn\u0105 wygra\u0142a na loterii. Starczy\u0142o jej, by kupi\u0107 \u017cycie dla ca\u0142ej rodziny w getcie i potem po aryjskiej stronie. To by\u0142o nietypowe \u017ar\u00f3d\u0142o zamo\u017cno\u015bci, ale zwykle ci, kt\u00f3rzy mieli jakie\u015b zasoby, zyskiwali wi\u0119ksz\u0105 szans\u0119 na przetrwanie. Zwykle \u2013 bo im wi\u0119cej czytam i im d\u0142u\u017cej zajmuj\u0119 si\u0119 gettem, tym bardziej stroni\u0119 od kategorycznych sformu\u0142owa\u0144 w rodzaju \u201ezawsze\u201d i \u201enigdy\u201d. Mo\u017cna by\u0142o by\u0107 bogatym i zgin\u0105\u0107, albo biednym i bez szans \u2013 a prze\u017cy\u0107. Zreszt\u0105 przy pr\u00f3bach zrozumienia \u017cycia w getcie zderzamy si\u0119 ci\u0105gle z faktem, \u017ce nasza wiedza opiera si\u0119 w du\u017cej mierze na przekazach przedstawicieli klasy \u015bredniej i wy\u017cszej, kt\u00f3rzy prze\u017cyli. To w jaki\u015b spos\u00f3b wypacza obraz.<\/span><\/p>\n

Janina Bauman pisze we wspomnieniach: \u201eT\u0119 drug\u0105 zim\u0119 w getcie pami\u0119tam jako czas niezdrowej stabilizacji. Nauczy\u0142am si\u0119 \u017cy\u0107 w morzu cierpienia, kt\u00f3re podchodzi\u0142o pod pr\u00f3g mojego domu\u201d. A inna, anonimowa autorka: \u201eW zimie 1942 r. widzia\u0142o si\u0119 nawet na ulicach getta ludzi bosych. Nie robi\u0142o to nawet takiego wra\u017cenia\u201d. Wraca pytanie: jak mo\u017cna by\u0142o przyzwyczai\u0107 si\u0119 do tak nienormalnej rzeczywisto\u015bci?<\/strong><\/p>\n

Jest co\u015b fascynuj\u0105cego w tym, \u017ce ludzie potrafili adaptowa\u0107 si\u0119 do reali\u00f3w getta \u2013 ale inaczej chyba by si\u0119 nie da\u0142o, nie mo\u017cna \u017cy\u0107 w dw\u00f3ch r\u00f3wnoleg\u0142ych rzeczywisto\u015bciach, normalnej i nienormalnej, bo prowadzi\u0142oby to do schizofrenii. Mo\u017ce to jest uniwersalna cecha ludzkiego umys\u0142u i psychiki, \u017ce staramy si\u0119 pozna\u0107 \u015bwiat wok\u00f3\u0142 nas, nawet je\u015bli jest okropny, i uzna\u0107 go za oczywisto\u015b\u0107, w kt\u00f3rej trzeba zachowywa\u0107 si\u0119 racjonalnie.<\/span><\/p>\n

Co kieruje lud\u017ami, gdy pr\u00f3buj\u0105 oswoi\u0107 gettowy \u015bwiat?<\/strong><\/p>\n

Podstawowym celem jest przetrwanie. Wola \u017cycia jest ogromna i ma swoje prawa, i ludzie, nawet podejrzewaj\u0105c, \u017ce to wszystko si\u0119 \u017ale sko\u0144czy, a mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego, tym bardziej chc\u0105 \u017cy\u0107.<\/span><\/p>\n

recomended by: Leon Rozenbaum<\/strong><\/em><\/span>
\n\"\"Pami\u0119tam rozmow\u0119 z prof. Israelem Gutmanem, rocznik 1923, kt\u00f3ry wszed\u0142 do getta jako m\u0142ody ch\u0142opak o idealistycznym nastawieniu. By\u0142 cz\u0142onkiem syjonistycznej organizacji Haszomer Hacair, kt\u00f3ra przygotowywa\u0142a m\u0142odzie\u017c do osiedlenia si\u0119 w Palestynie. Obowi\u0105zywa\u0142y tam rozmaite zasady, m.in. taka, \u017ce dop\u00f3ki nie wyjad\u0105 z Polski, nie wolno im tkn\u0105\u0107 papieros\u00f3w i spr\u00f3bowa\u0107 seksu. I oczywi\u015bcie \u2013 opowiada\u0142 po latach profesor \u2013 w getcie zar\u00f3wno seks, jak i papieros sta\u0142y si\u0119 czym\u015b zupe\u0142nie normalnym, podobnie jak \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce by\u0107 mo\u017ce \u017caden z nich nigdy tej upragnionej Palestyny nie do\u017cyje. Rzeczywisto\u015b\u0107 zweryfikowa\u0142a idea\u0142y.<\/span><\/p>\n

Uda\u0142o si\u0119 utrzyma\u0107 jakie\u015b inne tego typu normy?<\/strong><\/p>\n

W getcie mamy dwa rodzaje normalno\u015bci, je\u015bli mo\u017cna j\u0105 tak nazwa\u0107. Jedna to wspomniana wewn\u0119trzna normalno\u015b\u0107 getta, czyli adaptacja do jego warunk\u00f3w. Druga to taka, dla kt\u00f3rej punkt odniesienia stanowi\u0142a rzeczywisto\u015b\u0107 sprzed wojny. Post\u0119powanie w zgodzie z przedwojennymi normami by\u0142o obron\u0105 wolno\u015bci, niezgod\u0105 na \u017cycie w warunkach narzuconych przez okupanta. Nawet poprzez podtrzymywanie codziennych rytua\u0142\u00f3w, golenie si\u0119, dbanie, by mie\u0107 czyste buty.<\/span><\/p>\n

Przypomina mi si\u0119 scena z relacji Mariana Berlanda: autor trafia z rodzin\u0105 na Umschlagplatz, gdzie czekaj\u0105 na wyw\u00f3zk\u0119 w dawnym budynku szkolnym. \u017bandarmi wt\u0142aczaj\u0105 ich do przepe\u0142nionej sali. Przebywaj\u0105cy w niej ludzie za\u0142atwiaj\u0105 swoje potrzeby fizjologiczne na oczach wszystkich, o nic ju\u017c nie dbaj\u0105c. Marian przypadkiem odkrywa, \u017ce obok znajduje si\u0119 inne pomieszczenie, mniej zat\u0142oczone, gdzie we wzgl\u0119dnym \u0142adzie na wyw\u00f3zk\u0119 czekaj\u0105 osoby jeszcze ca\u0142kiem nie\u017ale ubrane. Przy najbli\u017cszej okazji, umykaj\u0105c uwagi stra\u017cnik\u00f3w, przeprowadza bliskich w\u0142a\u015bnie tam i jak najszybciej przebiera si\u0119 w czyst\u0105 odzie\u017c.<\/strong><\/p>\n

To w\u0142a\u015bnie ten mechanizm obronny, by si\u0119 nie podda\u0107, rodzaj oporu psychicznego. Normalno\u015b\u0107 gettowa to by\u0142y te\u017c \u017carty. Odreagowywanie, podobnie zreszt\u0105 jak po drugiej stronie muru.<\/span><\/p>\n

Jak jeszcze si\u0119 adaptowano?<\/strong><\/p>\n

Istnia\u0142o \u017cycie towarzyskie, indywidualne, rodzinne, ale te\u017c z konieczno\u015bci s\u0105siedzkie, bo ze wzgl\u0119du na obowi\u0105zywanie godziny policyjnej wiele dzia\u0142o si\u0119 w obr\u0119bie jednej kamienicy.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 budynk\u00f3w to by\u0142y kamienice o du\u017cych podw\u00f3rzach i wielu oficynach, kt\u00f3rych brama od ulicy by\u0142a zamkni\u0119ta po godzinie policyjnej, tworz\u0105c swoist\u0105 enklaw\u0119. To te\u017c stworzy\u0142o baz\u0119 dla Komitet\u00f3w Domowych, kt\u00f3re dzia\u0142a\u0142y w getcie niemal w ka\u017cdej kamienicy. Komitet by\u0142 spo\u0142eczn\u0105 organizacj\u0105, skupiaj\u0105c\u0105 lokator\u00f3w danego domu, kt\u00f3ra nios\u0142a pomoc najubo\u017cszym spo\u015br\u00f3d nich. Cho\u0107by poprzez akcj\u0119 \u201eJedna \u0142y\u017cka\u201d, polegaj\u0105c\u0105 na tym, \u017ce gospodynie oddawa\u0142y po jednej \u0142y\u017cce w\u0142asnej zupy na rzecz g\u0142oduj\u0105cych s\u0105siad\u00f3w. Albo kto m\u00f3g\u0142, zaprasza\u0142 do domu kogo\u015b na obiad.<\/span><\/p>\n

\u017bycie towarzyskie w obr\u0119bie kamienic toczy\u0142o si\u0119 wieczorami: s\u0142uchano muzyki, grano w karty, zapraszano na wyst\u0119py artyst\u00f3w. Stefania Grodzie\u0144ska opowiada\u0142a mi, \u017ce cz\u0119sto chodzili we dwie-trzy osoby na wieczorki organizowane przez rozmaite kamienice. \u015apiewali, opowiadali felietony. Zap\u0142at\u0105 by\u0142 oczywi\u015bcie posi\u0142ek. A poniewa\u017c po godzinie policyjnej nie mo\u017cna by\u0142o wyj\u015b\u0107, arty\u015bci zostawali przewa\u017cnie na noc, wyst\u0119py trwa\u0142y d\u0142ugo.<\/span><\/p>\n

Biedni i bogaci dzielili te same rozrywki?<\/strong><\/p>\n

Ka\u017cda klasa spo\u0142eczna podtrzymywa\u0142a w\u0142asne zwyczaje. Symbolem przedwojennego warszawskiego \u201etowarzystwa\u201d by\u0142a kawiarnia Sztuka, najbardziej elitarny lokal w getcie, gdzie Wiera Gran \u015bpiewa\u0142a dawne szlagiery, grywali W\u0142adys\u0142aw Szpilman i Andrzej W\u0142ast, konferansjerem by\u0142 Leonid Foksza\u0144ski. Wielk\u0105 popularno\u015bci\u0105 cieszy\u0142y si\u0119 satyryczne komentarze do rzeczywisto\u015bci \u2013 tak\u0105 rol\u0119 pe\u0142ni\u0142 kabaret W\u0142adys\u0142awa Szlengela \u201e\u017bywy dziennik\u201d, rodzaj stand-upu, jak by\u015bmy dzi\u015b powiedzieli. Chodzono tam, by cho\u0107 na moment oderwa\u0107 si\u0119 od tego, co czeka\u0142o za drzwiami, piel\u0119gnowa\u0107 z\u0142udzenie, \u017ce istnieje normalny \u015bwiat. Z innych rozrywek \u00ad\u2013 grywano w bryd\u017ca, du\u017co czytano. Gdy Niemcy zakazali prowadzenia bibliotek, w getcie powsta\u0142y ruchome wypo\u017cyczalnie. Prowadzili je ludzie, kt\u00f3rzy mieli w\u0142asne ksi\u0105\u017cki, albo nielegalny dost\u0119p do nieczynnych ksi\u0119gozbior\u00f3w. Bibliotekarki w\u0119drowa\u0142y po mieszkaniach, zbiera\u0142y zam\u00f3wienia, a p\u00f3\u017aniej lektury. Na niekt\u00f3re ksi\u0105\u017cki trzeba by\u0142o d\u0142ugo czeka\u0107<\/span>.<\/p>\n

Co czytano najch\u0119tniej?<\/strong><\/p>\n

Z gettowej listy bestseller\u00f3w praktycznie nie znika\u0142a \u201eKrystyna c\u00f3rka Lawransa\u201d i \u201ePrzemin\u0119\u0142o z wiatrem\u201d. Adam Czerniak\u00f3w, prezes Judenratu, ch\u0119tnie czyta\u0142 ksi\u0105\u017cki o zwierz\u0119tach, ale r\u00f3wnie\u017c Prousta i Cervantesa. Po ataku Niemiec na ZSRR najpopularniejsze sta\u0142y si\u0119 ksi\u0105\u017cki o kampanii Napoleona. Najwi\u0119kszym jednak bestsellerem by\u0142o \u201eCzterdzie\u015bci dni Musa Dah\u201d Franza Werfla, kt\u00f3re m\u00f3wi o obl\u0119\u017ceniu przez Turk\u00f3w wzg\u00f3rza, gdzie przez ten symboliczny czas bronili si\u0119 Ormianie.<\/span><\/p>\n

Lektury by\u0142y pr\u00f3b\u0105 odnalezienia w\u0142asnych prze\u017cy\u0107 i analogii historycznych?<\/strong><\/p>\n

Tak to interpretuj\u0119. Pytanie: \u201eJak si\u0119 to wszystko sko\u0144czy?\u201d wisia\u0142o nad mieszka\u0144cami getta przez pierwsze dwa i p\u00f3\u0142 roku. W zachowanych listach z getta Hala Szwambaum, m\u0142oda dziewczyna, pisze do swojej nauczycielki, Stefanii Liliental, r\u00f3wnie\u017c \u017byd\u00f3wki, kt\u00f3ra zosta\u0142a z dzieckiem po aryjskiej stronie, jak \u015bwietnie sobie radzi w tych nowych dla niej warunkach. Donosi, \u017ce zasadzi\u0142a na balkonie fasolk\u0119 i kiedy ro\u015blina wyro\u015bnie, b\u0119dzie mie\u0107 prawie w\u0142asny Ogr\u00f3d Saski.<\/span><\/p>\n

To hodowanie ro\u015blin na balkonie, prowadzenie ogr\u00f3dk\u00f3w jordanowskich maj\u0105 w sobie nadziej\u0119, \u017ce cz\u0142owiek doczeka chwili, gdy fasolka doro\u015bnie, pomidor dojrzeje, prawda?<\/span><\/strong><\/p>\n

Pokazuj\u0105 te\u017c stosunek do czasu, kt\u00f3ry w getcie p\u0142ynie inaczej ni\u017c za murami, na pewno szybciej. Getto by\u0142o wysp\u0105 w czasie, zawieszon\u0105 w g\u0119stej tera\u017aniejszo\u015bci, gdzie przesz\u0142o\u015b\u0107 uleg\u0142a zawieszeniu, a przysz\u0142o\u015b\u0107 zmieni\u0142a si\u0119 w wieczno\u015b\u0107. Z kolei czas sp\u0119dzony w ukryciu po aryjskiej stronie ci\u0105gnie si\u0119 niemi\u0142osiernie, potrafi by\u0107 opresyjny: tortura nudy.<\/span><\/p>\n

Opr\u00f3cz \u017cycia s\u0105siedzkiego czy indywidualnych rozrywek w getcie jest te\u017c \u017cycie rodzinne. Jak ono wygl\u0105da?<\/strong><\/p>\n

Wiele rodzin w getcie zmieni\u0142o sk\u0142ad, rozsypa\u0142 si\u0119 tradycyjny podzia\u0142 r\u00f3l. Bywa, \u017ce cz\u0142onkowie rodzin staj\u0105 si\u0119 sobie bli\u017csi ni\u017c wcze\u015bniej, ale mo\u017ce by\u0107 te\u017c odwrotnie. W tomie \u201ePusta woda\u201d Krystyny \u017bywulskiej jest opowiadanie \u201eMarynarka\u201d, oparte na autentycznej historii rodzinnej. By utrzyma\u0107 si\u0119 w getcie, zubo\u017cali rodzice wyprzedaj\u0105 kolejne rzeczy. Pewnego dnia matka wynosi na sprzeda\u017c ostatni\u0105 marynark\u0119 ojca i znajduje w kieszeni list mi\u0142osny od innej kobiety. Wychodzi na jaw przedwojenny romans, co zmienia relacje w rodzinie i redefiniuje jej dotychczasow\u0105 histori\u0119.<\/span><\/p>\n

Skoro jeste\u015bmy przy mi\u0142o\u015bci, Hala pisze w jednym z list\u00f3w do pani Stefanii, \u017ce najlepszym str\u00f3\u017cem moralno\u015bci w getcie s\u0105 warunki mieszkaniowe. Kiedy zakochuje si\u0119 szcz\u0119\u015bliwie, jej romans nie mo\u017ce doczeka\u0107 si\u0119 spe\u0142nienia, bo jak tu kocha\u0107 si\u0119 z ch\u0142opakiem, gdy mieszka si\u0119 k\u0105tem w nie swoim, zape\u0142nionym lokatorami mieszkaniu? Gdy getto opustoszeje po wysiedleniach, b\u0119dzie zupe\u0142nie inaczej. Wtedy \u015bwiadomo\u015b\u0107 \u015bmierci staje si\u0119 tak dominuj\u0105ca, \u017ce potrzeba blisko\u015bci fizycznej z drugim cz\u0142owiekiem jest cz\u0119sto jedynym ratunkiem przed l\u0119kiem. Prof. Gutman opowiada\u0142 mi te\u017c, \u017ce w bunkrach, ju\u017c w czasie powstania, ludzie bali si\u0119 tak bardzo, \u017ce tylko zbli\u017cenie si\u0119 z kim\u015b, nawet zupe\u0142nie obcym, pozwala\u0142o na chwil\u0119 zapomnie\u0107 o strachu. To bardzo ludzkie. Inny \u015bwiadek Zag\u0142ady, Mietek Pachter, wspomina ukrywanie si\u0119 w bunkrze na Mi\u0142ej z pocz\u0105tkiem maja 1943 r. Kiedy tylko wok\u00f3\u0142 rozlegaj\u0105 si\u0119 kroki Niemc\u00f3w, jaka\u015b nieznana mu dziewczyna, kt\u00f3rej nawet w tej ciemno\u015bci nie widzi, \u0142apie go za r\u0119k\u0119. To powtarza si\u0119 wielokrotnie \u2013 wobec gro\u017aby odkrycia schronu \u0142api\u0105 si\u0119 kurczowo za r\u0119ce i tak trwaj\u0105, dzie\u0144 po dniu. W ko\u0144cu Niemcy ich wygarniaj\u0105, prowadz\u0105 na Umschlagplatz, i tam z kolei, w ci\u0105gu trzech dni czekania na wyw\u00f3zk\u0119, Mietek i Dziunia prze\u017cywaj\u0105 wielk\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Prze\u017cyli?<\/strong><\/p>\n

Mietek trafi\u0142 do Majdanka, potem do Skar\u017cyska, prze\u017cy\u0142, Dziunia zgin\u0119\u0142a. Mi\u0142o\u015b\u0107 potrafi dopa\u015b\u0107 cz\u0142owieka w najdziwniejszych miejscach. Mietka dopad\u0142a akurat na Umschlagplatzu.<\/span><\/p>\n

Albo inna historia: kolega prof. Gutmana, Szlomo Szapiro, ch\u0142opak z prostej rodziny, kt\u00f3ra dopiero w getcie zacz\u0119\u0142a nie\u017ale prosperowa\u0107, bo szy\u0142a fartuchy z u\u017cywanych ciuch\u00f3w, sprzedaj\u0105c je po aryjskiej stronie. Szlomo mia\u0142 od dawna marzenie, by p\u00f3j\u015b\u0107 do teatru. Przed wojn\u0105 nigdy nie by\u0142. I gdy uzbiera\u0142 pieni\u0105dze, poszed\u0142 po raz pierwszy. Z dziewczyn\u0105. Gutman spiera\u0142 si\u0119 wiele lat p\u00f3\u017aniej ze Szlomem, \u017ce chodzenie do teatru w getcie to skandal. Niemoralne zachowanie, jak ogl\u0105danie filmu na cmentarzu. Szlomo, te\u017c ju\u017c 80-letni, nie rozumia\u0142, o co mu chodzi. Przecie\u017c nie wiedzia\u0142, czy prze\u017cyje i czy kiedykolwiek b\u0119dzie mia\u0142 szans\u0119 jeszcze p\u00f3j\u015b\u0107 do teatru!<\/span><\/p>\n

Dla niego by\u0142 symbolem wtajemniczenia w \u017cycie, doros\u0142o\u015bci.<\/strong><\/p>\n

Do element\u00f3w normalno\u015bci, o kt\u00f3rej wcze\u015bniej rozmawia\u0142y\u015bmy, nale\u017ca\u0142o te\u017c przekonanie, \u017ce dzieci powinny si\u0119 uczy\u0107. Niemcy ju\u017c w 1939 r. zamkn\u0119li szko\u0142y dla \u017byd\u00f3w, \u017cydowscy nauczyciele nie mieli pracy, istnia\u0142 wi\u0119c popyt i poda\u017c, zorganizowano nauk\u0119 w ramach Tajnej Organizacji Nauczycielskiej, czyli konspiracyjnego ZNP, kt\u00f3re dzia\u0142a\u0142o po obu stronach muru i regulowa\u0142o zasady funkcjonowania tajnych komplet\u00f3w, by po wojnie uzna\u0107 tamte lata szkolne za zaliczone wed\u0142ug jednego standardu. Ca\u0142y czas borykano si\u0119 z dylematami: sk\u0105d wzi\u0105\u0107 pomoce naukowe? Jak w tych warunkach uczy\u0107 dzieci, czym jest Wis\u0142a albo morze? Przez jaki\u015b czas radzono sobie, korzystaj\u0105c z fotoplastykonu na Lesznie, kt\u00f3ry mia\u0142 seri\u0119 slajd\u00f3w z r\u00f3\u017cnych stron \u015bwiata. Coraz trudniej by\u0142o te\u017c utrzyma\u0107 uwag\u0119 wyg\u0142odzonych uczni\u00f3w. Wielu wypada\u0142o z systemu szkolnego, bo zaczynali zajmowa\u0107 si\u0119 szmuglem, pracowali, by pom\u00f3c w utrzymaniu rodzin. W getcie zdawano matury, przed komisjami, na kt\u00f3re przychodzili egzaminatorzy ze strony aryjskiej. Antoni Marianowicz, kt\u00f3ry te\u017c zdawa\u0142, opisuje, jak zdenerwowani maturzy\u015bci przyst\u0119powali do egzamin\u00f3w \u2013 zupe\u0142nie jak w normalnym \u017cyciu. \u015awiadectw wydano sto kilkadziesi\u0105t, po wojnie odebrano dwa.<\/span><\/p>\n

Potrzeba kszta\u0142cenia porz\u0105dkowa\u0142a jako\u015b \u017cycie, nadawa\u0142a mu sens?<\/strong><\/p>\n

Na pewno wa\u017cne by\u0142o znalezienie zaj\u0119cia, zape\u0142nienie czasu. W getcie te\u017c obawiano si\u0119 powa\u017cnie, \u017ce wyro\u015bnie tu pokolenie analfabet\u00f3w, kt\u00f3re po wojnie b\u0119dzie mia\u0142o op\u00f3\u017aniony start w doros\u0142o\u015b\u0107, wi\u0119c trzeba temu zapobiec. Bardzo d\u0142ugo traktowano getto jako sytuacj\u0119 przej\u015bciow\u0105. Uwa\u017cano, \u017ce gdy wr\u00f3ci normalny \u015bwiat, zdobyt\u0105 wiedz\u0119 i umiej\u0119tno\u015bci b\u0119dzie mo\u017cna wykorzysta\u0107. W ko\u0144cu jednak zaczynaj\u0105 si\u0119 wysiedlenia.<\/span><\/p>\n

Jak zmieniaj\u0105 si\u0119 wtedy postawy mieszka\u0144c\u00f3w?<\/strong><\/p>\n

Getto po akcji sierpniowej 1942 r. jest ju\u017c zupe\u0142nie innym miejscem. Ma w sobie co\u015b ze \u015bredniowiecznego miasta ogarni\u0119tego zaraz\u0105, z Bocaccia albo \u201eD\u017cumy\u201d Camusa. Osobny \u015bwiat rz\u0105dz\u0105cy si\u0119 swoimi prawami. Wszyscy wiedz\u0105, \u017ce zgin\u0105, i \u017ce s\u0105 r\u00f3wni wobec \u015bmierci. To zmienia atmosfer\u0119. Ko\u0144czy si\u0119 w\u0142adza Judenratu, nikt ju\u017c nie wierzy w mo\u017cliwo\u015b\u0107 jakichkolwiek ustale\u0144 z Niemcami. Wtedy w\u0142adz\u0119 nad gettem przejmuje \u201epartia\u201d. Wielu mieszka\u0144c\u00f3w nie wie, \u017ce nazywa si\u0119: \u017bydowska Organizacja Bojowa, ale wiedz\u0105, \u017ce jest jaka\u015b \u201epartia\u201d, kt\u00f3ra rz\u0105dzi. Zaczynaj\u0105 si\u0119 wewn\u0119trzne rozliczenia, likwidacja kolaborant\u00f3w. Spo\u0142ecze\u0144stwo si\u0119 militaryzuje, zaczynaj\u0105 si\u0119 poszukiwania broni i budowanie bunkr\u00f3w. Niezwyk\u0142a jest ta determinacja ludno\u015bci cywilnej, by walczy\u0107, na wszelkie mo\u017cliwe sposoby, i stawia\u0107 op\u00f3r, jak tylko mo\u017cna. Wszyscy gromadz\u0105 \u017cywno\u015b\u0107 na p\u00f3\u0142 roku, wierz\u0105c \u2013 po kl\u0119sce Niemc\u00f3w pod Stalingradem \u2013 \u017ce tyle potrwa czekanie na koniec wojny.<\/span><\/p>\n

Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce Powstanie w Getcie to nie tylko te 2 tysi\u0105ce ludzi z broni\u0105, ale tak\u017ce 50 tysi\u0119cy pozosta\u0142ych, bezbronnych.<\/span><\/p>\n

Druga strona pomnika Natana Rapaporta.<\/strong><\/p>\n

Bez tych cywil\u00f3w, ich zdecydowania, \u017ce b\u0119d\u0105 si\u0119 ukrywa\u0107, bez ich opowiedzenia si\u0119 po stronie bojowc\u00f3w, nie by\u0142oby w og\u00f3le powstania. Oni te\u017c walcz\u0105, tylko \u017ce w inny spos\u00f3b. Powtarzanie, \u017ce \u017bydzi szli biernie na rze\u017a, jest niesprawiedliwe, pozbawione zrozumienia i empatii. Widzimy ludzi, kt\u00f3rzy id\u0105 na Umschlagplatz, ale w tym marszu jest bardzo wiele innych powod\u00f3w, bynajmniej nie bierno\u015b\u0107, cho\u0107 z zewn\u0105trz mo\u017ce to tak wygl\u0105da\u0107. Id\u0105 tam rozmaite uczucia: zm\u0119czenie, rezygnacja i wyczerpanie, ale tak\u017ce przywi\u0105zanie, wierno\u015b\u0107 i mi\u0142o\u015b\u0107 niepozwalaj\u0105ca zostawia\u0107 bliskich.<\/span><\/p>\n

\u017bycie w getcie po powstaniu si\u0119 ko\u0144czy?<\/strong><\/p>\n

Przeciwnie, trwa nadal. \u017bycie-nie\u017cycie w gruzach, gdzie wszystko jest wypalone, nocami przychodz\u0105 szabrownicy z aryjskiej strony, a Niemcy zaczynaj\u0105 urz\u0105dza\u0107 ob\u00f3z na G\u0119si\u00f3wce. W tych ruinach, w bunkrze, w grupie przypadkowych ludzi, ukrywa si\u0119 Stella Fidelseid, kobieta, kt\u00f3rej m\u0105\u017c zgin\u0105\u0142 wcze\u015bniej, i kt\u00f3ra odkrywa, \u017ce jest w ci\u0105\u017cy. W ostatnich miesi\u0105cach jest zbyt gruba, by przecisn\u0105\u0107 si\u0119 przez w\u0105skie przej\u015bcie, nie mo\u017ce opuszcza\u0107 kryj\u00f3wki. Jest zdana na \u0142ask\u0119 i nie\u0142ask\u0119 obcych ludzi, kt\u00f3rzy traktuj\u0105 j\u0105 nie najlepiej \u2013 najs\u0142absza, bez pary, i co to za \u017byd\u00f3wka, kt\u00f3ra nie zna jidysz. W grudniu 1943 r. rodzi ch\u0142opczyka o imieniu Bunkierek, kt\u00f3ry umiera po kilku dniach, karmiony tylko wod\u0105 z cukrem. Po \u015bmierci dziecka wszyscy wychodz\u0105 na aryjsk\u0105 stron\u0119, Stella te\u017c. Wydaje si\u0119 wr\u0119cz nieprawdopodobne, \u017ce mo\u017cna by\u0142o przetrwa\u0107 tak\u0105 sytuacj\u0119, a przecie\u017c wiem, \u017ce prze\u017cy\u0142a wojn\u0119.<\/span><\/p>\n

Co pomaga\u0142o mieszka\u0144com getta wtedy wytrwa\u0107?<\/strong><\/p>\n

Wydaje mi si\u0119, \u017ce to bardzo indywidualna kwestia: osobowo\u015bci, stopnia wytrzyma\u0142o\u015bci, wyobra\u017ce\u0144 o \u017cyciu, tak\u017ce stopnia zm\u0119czenia, bo po dw\u00f3ch latach w getcie, kiedy zacz\u0119\u0142a si\u0119 akcja wysiedle\u0144cza do oboz\u00f3w zag\u0142ady, wiele os\u00f3b by\u0142o wr\u0119cz nieludzko zm\u0119czonych i my\u015bleli: niech si\u0119 to wszystko wreszcie sko\u0144czy. Wielu pomaga\u0142 wytrwa\u0107 gniew, pragnienie zemsty. W wielu \u201eostatnich listach\u201d, pisanych do bliskich czy wyrzucanych z poci\u0105g\u00f3w, powtarzaj\u0105 si\u0119 dwa motywy. Marzenie o zem\u015bcie: do\u017cy\u0107 ko\u0144ca wojny, zobaczy\u0107 na w\u0142asne oczy kl\u0119sk\u0119 Niemc\u00f3w. Gniew dawa\u0142 te\u017c energi\u0119 niezb\u0119dn\u0105 do przetrwania, do codziennej walki, zmagania si\u0119 z rzeczywisto\u015bci\u0105. Drugim motywem jest pragnienie, by z ich cierpienia ludzko\u015b\u0107 wyci\u0105gn\u0119\u0142a jak\u0105\u015b nauk\u0119. Dzi\u015b ju\u017c wiemy, \u017ce ca\u0142e to cierpienie posz\u0142o na marne. \u00a9<\/span><\/p>\n

\n

Prof. BARBARA ENGELKING<\/strong> jest psycholo\u017ck\u0105 i socjolo\u017ck\u0105, szefow\u0105 Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w Instytutu Filozofii i Socjologii PAN i przewodnicz\u0105c\u0105 Mi\u0119dzynarodowej Rady O\u015bwi\u0119cimskiej. Wyda\u0142a m.in. (wsp\u00f3lnie z Jackiem Leociakiem) \u201eGetto warszawskie. Przewodnik po nieistniej\u0105cym mie\u015bcie\u201d.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W CZASIE ZAWIESZONYM BARBARA ENGELKING, BEATA CHOM\u0104TOWSKA Barbara Engelking: Wola \u017cycia jest ogromna i ma swoje prawa. W getcie zak\u0142adano ogr\u00f3dki, dawano koncerty, czytano. I kochano. Ul. Mi\u0142a od Zamenhofa w kierunku pl. Muranowskiego (dzi\u015b okolice Intraco), Warszawa, wrzesie\u0144 1941 r. ODBITKA W ZBIORACH \u017bIH \/ HEINRICH JOST BEATA CHOM\u0104TOWSKA: \u201eStaramy si\u0119 \u017cy\u0107 normalnie. Rozumiesz […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77581"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=77581"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77581\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":77598,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77581\/revisions\/77598"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=77581"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=77581"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=77581"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}