{"id":77640,"date":"2020-04-21T17:09:41","date_gmt":"2020-04-21T15:09:41","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=77640"},"modified":"2020-04-21T09:07:53","modified_gmt":"2020-04-21T07:07:53","slug":"01-09-41","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=77640","title":{"rendered":"Najpierw trzeba przyzna\u0107 si\u0119 do winy. Polacy i \u017bydzi w czasie pr\u00f3by"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Najpierw trzeba przyzna\u0107 si\u0119 do winy. Polacy i \u017bydzi w czasie pr\u00f3by<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

KATARZYNA CZARNECKA<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Getto warszawskie w czasie niemieckiej okupacji<\/em><\/span><\/p>\n

Nadal jeste\u015bmy dla siebie okrutni, oboj\u0119tni na cierpienie. Ludzko\u015b\u0107 powtarza pewne wzory i modele. Na szcz\u0119\u015bcie tak\u017ce te dobre \u2013 m\u00f3wi prof. Barbara Engelking, psycholo\u017cka, socjolo\u017cka, badaczka Zag\u0142ady.
\n*
\n<\/strong><\/h4>\n

KATARZYNA CZARNECKA<\/strong> – Izolacja, osamotnienie, niepewno\u015b\u0107, l\u0119k o zdrowie i \u017cycie \u2013 w\u0142a\u015bnie to nas dzi\u015b spotyka. Jak pani jako badaczka Zag\u0142ady widzi t\u0119 sytuacj\u0119?<\/p>\n

Prof. Barbara Engelking <\/strong> \/ Adam St\u0119pie\u0144\/Agencja Gazeta<\/em><\/span><\/p>\n

BARBARA ENGELKING:<\/strong> \u2013 Nie sz\u0142abym zbyt daleko w por\u00f3wnaniach, trzeba tu zachowa\u0107 wszelkie proporcje, cho\u0107 zapewne mo\u017cna dostrzec pewne analogie. Epidemia<\/strong><\/span><\/a> co prawda nie zale\u017cy od czyjego\u015b planu, ale podobnie jak wojna sprawia, \u017ce \u015bmier\u0107 jest bli\u017cej ludzi. Obcowanie z ni\u0105 staje si\u0119 du\u017co bardziej namacalne i bezpo\u015brednie. To, co zwykle spychane jest do pod\u015bwiadomo\u015bci, wyp\u0142ywa na wierzch i prowokuje do konfrontowania si\u0119 z w\u0142asnym l\u0119kiem przed \u015bmierci\u0105.<\/span><\/p>\n

Jeste\u015bmy w tym zdani na siebie?<\/strong><\/p>\n

Mamy te\u017c siebie nawzajem. Podobnie jak \u2013 kontynuuj\u0105c w\u0105tek podobie\u0144stw historycznych \u2013 \u017bydzi ukrywaj\u0105cy si\u0119 po likwidacji getta w Warszawie. Szacuje si\u0119, \u017ce ok. 20 tys. os\u00f3b przebywa\u0142o d\u0142u\u017cej lub kr\u00f3cej po aryjskiej stronie. Przyje\u017cd\u017cali, wyje\u017cd\u017cali, zmieniali mieszkania \u2013 du\u017co si\u0119 dzia\u0142o. Na jakim\u015b etapie mogli im pomaga\u0107 Polacy albo inni \u017bydzi, na innym etapie \u015bwietnie radzili sobie sami. Wykazywali si\u0119 niezwyk\u0142\u0105 determinacj\u0105, \u017ceby ratowa\u0107 siebie i swoich bliskich.<\/span><\/p>\n

Pracuje pani teraz nad losami tych samodzielnych \u017byd\u00f3w i innych \u017byd\u00f3w im pomagaj\u0105cym. Co musieli wtedy mie\u0107, \u017ceby uratowa\u0107 si\u0119 przed \u015bmierci\u0105? Pierwsze, co przychodzi do g\u0142owy, to \u201edobry\u201d wygl\u0105d.<\/strong><\/p>\n

By\u0142o wiele zasob\u00f3w koniecznych do przetrwania: dobra materialne, kapita\u0142 spo\u0142eczny, kulturowy, wola prze\u017cycia. Wystarczy\u0142o mie\u0107 niekt\u00f3re, niekoniecznie wszystkie. Tak zwany dobry, czyli nie\u017cydowski wygl\u0105d nie by\u0142 konieczny. Mo\u017cna by\u0142o mie\u0107 semickie rysy, ale je umiej\u0119tnie kamuflowa\u0107. Na przyk\u0142ad Basia Temkin-Bermanowa, jedna z najwa\u017cniejszych dzia\u0142aczek \u201e\u017begoty\u201d, bardzo aktywnie zajmuj\u0105ca si\u0119 pomoc\u0105 \u017bydom, chodzi\u0142a po Warszawie w kapeluszu z woalk\u0105. M\u00f3j zmar\u0142y w zesz\u0142ym roku przyjaciel Jan Piechocki opowiada\u0142, \u017ce \u017cycie uratowa\u0142 mu mundur \u2013 pracowa\u0142 jako ochroniarz w niemieckiej firmie na Ok\u0119ciu. Wspomina\u0142, \u017ce przechodnie patrzyli na mundur, a nie na jego niezbyt \u201earyjsk\u0105\u201d twarz, co pozwala\u0142o mu czu\u0107 si\u0119 bezpiecznie. Ukrywanie si\u0119 w mie\u015bcie wymaga\u0142o od \u017byd\u00f3w pewnych zdolno\u015bci aktorskich. Grali bowiem r\u00f3\u017cne role w przedstawieniu, w kt\u00f3rym wielu widz\u00f3w stanowi\u0142o zagro\u017cenie, a stawk\u0105 by\u0142o \u017cycie lub \u015bmier\u0107.<\/span><\/p>\n

Przed \u201eswoimi\u201d r\u00f3wnie\u017c trzeba by\u0142o gra\u0107?<\/strong><\/p>\n

Tak. Po aryjskiej stronie \u017bydzi unikali tak\u017ce innych \u017byd\u00f3w. Nie by\u0142o przecie\u017c wiadomo, kim m\u00f3g\u0142 sta\u0107 si\u0119 dawny znajomy. Wojna odwraca znaki moralne \u2013 ludzie \u017ali okazuj\u0105 si\u0119 dobrymi, a dobrzy bywa, \u017ce staj\u0105 si\u0119 z\u0142ymi. Dotyczy\u0142o to nie tylko Polak\u00f3w. Nie wszyscy potrafili zachowa\u0107 si\u0119 przyzwoicie.<\/span><\/p>\n

\u017beby prze\u017cy\u0107, trzeba by\u0142o dobrze m\u00f3wi\u0107 po polsku?<\/strong><\/p>\n

I z tym mo\u017cna by\u0142o sobie poradzi\u0107 \u2013 np. \u017ale pos\u0142uguj\u0105cy si\u0119 j\u0119zykiem ojciec Samuela Willenberga, uciekiniera z Treblinki, p\u00f3\u017aniej znanego rze\u017abiarza, udawa\u0142 niemow\u0119. Ale \u017bydzi, przygotowuj\u0105c si\u0119 do wyj\u015bcia z getta, wiedzieli, \u017ce b\u0119d\u0105 musieli odgrywa\u0107 kogo\u015b, kim nie byli, wcieli\u0107 si\u0119 najlepiej, jak to mo\u017cliwe, w inn\u0105 posta\u0107. Wielu solidnie si\u0119 przygotowywa\u0142o, uczyli si\u0119 nazwisk, \u017cyciorys\u00f3w, dat imienin, powtarzali modlitwy, egzaminowali si\u0119 z wiedzy religijnej.<\/span><\/p>\n

A pieni\u0105dze? By\u0142y niezb\u0119dne do przetrwania?<\/strong><\/p>\n

To r\u00f3wnie\u017c nie by\u0142o jednoznaczne. Posiadanie znacznych \u015brodk\u00f3w finansowych lub kosztowno\u015bci czy ich brak \u2013 ka\u017cda z tych sytuacji stwarza\u0142a inne problemy. Pierwsza pozwala\u0142a na op\u0142acanie kryj\u00f3wek i szmalcownik\u00f3w, ale jednocze\u015bnie rodzi\u0142a pokus\u0119 dla pomagaj\u0105cych i wyzwanie dla ludzkiej chciwo\u015bci, czemu nie ka\u017cdy umia\u0142 si\u0119 oprze\u0107. Z kolei ca\u0142kowity brak funduszy stanowi\u0142 dla wielu barier\u0119 przed opuszczeniem getta, a po aryjskiej stronie m\u00f3g\u0142 uniemo\u017cliwi\u0107 codzienne funkcjonowanie. Najwa\u017cniejszym zasobem byli ludzie \u2013 znajomi, rodzina, przyjaciele, obcy. A tak\u017ce szcz\u0119\u015bcie.<\/span><\/p>\n

W kontek\u015bcie Zag\u0142ady nie m\u00f3wi si\u0119 o nim zbyt wiele.<\/strong><\/p>\n

Wielu ocala\u0142ych podkre\u015bla, \u017ce prze\u017cyli wy\u0142\u0105cznie dzi\u0119ki szcz\u0119\u015bciu. Psychologowie zwracaj\u0105 uwag\u0119, \u017ce m\u00f3wienie o jego roli mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 tak\u017ce umniejszaniu w\u0142asnych zas\u0142ug. Mo\u017ce chodzi o to, \u017ceby nie powiedzie\u0107: prze\u017cy\u0142em, bo by\u0142em szybszy, sprawniejszy czy bardziej inteligentny od innych? Z pewno\u015bci\u0105 jednak rola przypadku, zbiegu okoliczno\u015bci czy w\u0142a\u015bnie szcz\u0119\u015bcia, a dla wierz\u0105cych Boga by\u0142a niezwykle istotna. Ka\u017cdy, kto zna relacje ocalonych, wie, jak cz\u0119sto ocierali si\u0119 o \u015bmier\u0107. Mo\u017cna by\u0142o mie\u0107 najlepsze zasoby, a i tak zgin\u0105\u0107 \u2013 albo ocale\u0107 mimo minimalnych szans. Mimo \u015bwiadomo\u015bci przypadkowo\u015bci i fatalizmu \u017bydzi bardzo wiele wysi\u0142ku wk\u0142adali w to, \u017ceby przetrwa\u0107.<\/span><\/p>\n

Jedn\u0105 z grup, jakie pani wyodr\u0119bni\u0142a w swoich badaniach, nazwa\u0142a pani awanturnikami. To szczeg\u00f3lne okre\u015blenie.<\/strong><\/p>\n

Ca\u0142kowicie adekwatne. To osoby niezwykle pomys\u0142owe, odwa\u017cne, dzia\u0142aj\u0105ce z du\u017c\u0105 doz\u0105 brawury, nieraz ryzykanctwa. Przyk\u0142adem s\u0105 cho\u0107by trzej koledzy z jednej klasy ze szko\u0142y Zgromadzenia Kupc\u00f3w, kt\u00f3rzy na samym pocz\u0105tku wojny wynie\u015bli z jej zbombardowanego budynku cudze legitymacje i w ten spos\u00f3b zyskali polskie nazwiska. P\u00f3\u017aniej zdobyli paszporty obcokrajowc\u00f3w i dzi\u0119ki temu poruszali si\u0119 swobodnie po Warszawie. Pomagali rodzinom w getcie, wyprowadzili stamt\u0105d, kogo si\u0119 da\u0142o. Mieli kontakty z AK, walczyli w powstaniu warszawskim, a po jego upadku zaanga\u017cowali si\u0119 w poszukiwanie ukrytych pieni\u0119dzy organizacji. \u0179le to si\u0119 dla nich sko\u0144czy\u0142o, bo w efekcie wyl\u0105dowali na 10 lat na Syberii. Ale wszystko to prze\u017cyli, po powrocie do Polski wyjechali do Izraela. Po latach m\u00f3wili o wojnie jako o ci\u0105gu przyg\u00f3d. Czasem strasznych i niebezpiecznych, ale takich, z kt\u00f3rych bohater zawsze wychodzi ca\u0142o. Taki \u201esowizdrzalski\u201d spos\u00f3b opowiadania jest charakterystyczny dla biografii awanturnika.<\/span><\/p>\n

Pomaganie rodzinie i znajomym wydaje si\u0119 naturalne. Mniej oczywiste by\u0142o pomaganie obcym.<\/strong><\/p>\n

Mo\u017cna na t\u0119 pomoc spojrze\u0107 w kategoriach sieci, a inspiruj\u0105c si\u0119 opisem wi\u0119zi spo\u0142ecznych, podzieli\u0107 je na naturalne, stanowione albo zrzeszeniowe. W takiej perspektywie naturalne sieci pomocy tworz\u0105 cz\u0142onkowie rodzin, przyjaciele, mieszka\u0144cy jakiego\u015b miasta. Sie\u0107 zrzeszeniow\u0105 tworz\u0105 za\u015b ludzie, kt\u00f3rych \u0142\u0105czy wsp\u00f3lnota \u015bwiatopogl\u0105dowa czy ideologiczna, kt\u00f3rzy wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105, a \u017bydom pomagaj\u0105 niejako przy okazji. Przyk\u0142adem takiej sieci mo\u017ce by\u0107 PPR. Cz\u0142onkowie partii chronili swoich znajomych czy bliskich, korzystaj\u0105c z zasob\u00f3w, jakie dawa\u0142a konspiracja \u2013 np. z dost\u0119pu do fa\u0142szywych dokument\u00f3w.<\/span><\/p>\n

A \u017begota?<\/strong><\/p>\n

To z kolei przyk\u0142ad sieci stanowionej, kt\u00f3ra powsta\u0142a specjalnie w tym celu, by ratowa\u0107 \u017byd\u00f3w. Przy czym warto przypomnie\u0107, \u017ce by\u0142a to sie\u0107 stworzona wsp\u00f3lnie przez Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w, federacja rozmaitych grup polskich i \u017cydowskich, dzia\u0142aj\u0105ca dzi\u0119ki pieni\u0105dzom od Polskiego Pa\u0144stwa Podziemnego i od organizacji \u017cydowskich na \u015bwiecie. Badacze oceniaj\u0105, \u017ce ok. 70 proc. podopiecznych \u017begoty zajmowa\u0142y si\u0119 organizacje \u017cydowskie \u2013 Bund i \u017bydowski Komitet Narodowy \u2013 a ok. 30 proc. polskie. M\u00f3wienie o tym, \u017ce to by\u0142a polska organizacja, jest nadu\u017cyciem.<\/span><\/p>\n

To jeden z przyk\u0142ad\u00f3w, kiedy przypisujemy sobie to, co by\u0142o dobre?<\/strong><\/p>\n

I generalizujemy. W\u0142\u0105czamy \u201eja zbiorowe\u201d, my\u015blimy o sobie w liczbie mnogiej \u2013 my. \u201eMy\u201d wszyscy mamy te 6 tys. drzewek w Ogrodzie Sprawiedliwych Yad Vashem. Ale ju\u017c szmalcownicy to s\u0105 \u201eoni\u201d, nie nale\u017c\u0105 do wsp\u00f3lnoty. W kontek\u015bcie Zag\u0142ady anga\u017cuj\u0105 si\u0119 nasze najg\u0142\u0119bsze autodefinicje, nasza to\u017csamo\u015b\u0107. Ten temat ma w sobie si\u0142\u0119, kt\u00f3ra zmusza do zastanawiania si\u0119 nad
\nsob\u0105. A mo\u017ce to sumienie nie daje nam spokoju.<\/span><\/p>\n

Czy po tylu latach jest to ci\u0105gle \u017cywy temat?<\/strong><\/p>\n

S\u0105dz\u0119, \u017ce to temat istotny. Mo\u017ce dlatego, \u017ce nieprzepracowany. Dop\u00f3ki tak jest, jest jaka\u015b nadzieja, \u017ce ludzie zrozumiej\u0105, \u017ce bez rozrachunku z w\u0142asnym sumieniem nie da si\u0119 po prostu \u017cy\u0107 dalej. Jan B\u0142o\u0144ski w 1987 r. pisa\u0142, \u017ce musimy \u201eprzesta\u0107 si\u0119 broni\u0107, usprawiedliwia\u0107, targowa\u0107. Podkre\u015bla\u0107, czego nie mogli\u015bmy zrobi\u0107, za okupacji czy dawniej. Zrzuca\u0107 win\u0119 na uwarunkowania polityczne, spo\u0142eczne, ekonomiczne. Powiedzie\u0107 najpierw: tak, jeste\u015bmy winni\u201d. To jest takie proste!<\/span><\/p>\n

Ale nadal jest wo\u0142aniem na puszczy.<\/strong><\/p>\n

I tak, i nie, bo co\u015b jednak zmienia si\u0119 na lepsze. Od czasu opublikowania \u201eS\u0105siad\u00f3w\u201d Jana Tomasza Grossa 20 lat temu toczy si\u0119 w Polsce wa\u017cna dyskusja. Cho\u0107 rozmawiamy o \u017bydach i o przesz\u0142o\u015bci, to naprawd\u0119 m\u00f3wimy o naszej wsp\u00f3\u0142czesnej to\u017csamo\u015bci i o przysz\u0142o\u015bci w Europie. Owszem, dzi\u015b dochodzi do starcia dw\u00f3ch to\u017csamo\u015bci \u2013 odpowiedzialnej i krytycznej z prowincjonaln\u0105 i infantyln\u0105. Pope\u0142niamy b\u0142\u0119dy, uczymy si\u0119, robimy krok do ty\u0142u, dwa kroki do przodu, i tak to si\u0119 kulawo posuwa \u2013 mam nadziej\u0119, \u017ce w po\u017c\u0105danym kierunku.<\/span><\/p>\n

Naukowcy ju\u017c dzi\u015b m\u00f3wi\u0105, \u017ce skutki epidemii koronawirusa b\u0119dziemy odczuwa\u0107 jeszcze d\u0142ugo po jej opanowaniu. Przede wszystkim ekonomiczne, ale nie tylko. Trzymaj\u0105c si\u0119 analogii: mo\u017cna powiedzie\u0107, kiedy \u2013 a w\u0142a\u015bciwie: czy \u2013 sko\u0144czy\u0142a si\u0119 Zag\u0142ada?<\/strong><\/p>\n

Jedni uwa\u017caj\u0105, \u017ce 9 maja 1945 r., inni, \u017ce dopiero rok p\u00f3\u017aniej, po pogromach w Krakowie, Kielcach czy Rzeszowie, a s\u0105 tacy, kt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce dopiero po 1968 r. Ale w wymiarze psychologicznym ci\u0105gle trwa. Mia\u0142a ogromne konsekwencje dla ludzi, kt\u00f3rzy j\u0105 prze\u017cyli, i ma nadal dla ich rodzin, dzieci, wnuk\u00f3w. A tak\u017ce dla \u015bwiadk\u00f3w oraz os\u00f3b, kt\u00f3re w niej uczestniczy\u0142y, czym si\u0119 ci\u0105gle jeszcze zbyt ma\u0142o w Polsce zajmujemy. Nadal du\u017co jest do zrobienia, przemy\u015blenia, zrozumienia.<\/span><\/p>\n

I opowiedzenia. Dlaczego o \u017bydach ratuj\u0105cych \u017byd\u00f3w do tej pory w\u0142a\u015bciwie si\u0119 nie m\u00f3wi\u0142o?<\/strong><\/p>\n

W zbiorowej wyobra\u017ani utkwi\u0142o, \u017ce \u017bydzi biernie siedzieli schowani w szafach, a wok\u00f3\u0142 ka\u017cdego kr\u0105\u017cy\u0142o kilku Polak\u00f3w ratuj\u0105cych ich \u017cycie. Spo\u0142eczne wyobra\u017cenie kszta\u0142towane przez szko\u0142\u0119 i media, a tak\u017ce mocno zdominowane przez poj\u0119cie Sprawiedliwych W\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata, w pewnym uproszczeniu wskazuje wi\u0119c na to, \u017ce \u017bydzi przetrwali wy\u0142\u0105cznie dzi\u0119ki Polakom. I ta pomoc jest, szczeg\u00f3lnie dzi\u015b, rozdymana. Polityka historyczna obecnie rz\u0105dz\u0105cych to manipulowanie narodowym ego i budowanie nieuzasadnionego zadowolenia z siebie, zatem mno\u017cy si\u0119 liczb\u0119 Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy pomagali \u017bydom, do setek tysi\u0119cy, je\u015bli nie miliona. A co z\u0142ego, to nie my. To bardzo infantylne i szkodliwe podej\u015bcie. Ale rozumiem te\u017c, \u017ce nie jest \u0142atwo w doros\u0142y spos\u00f3b pogodzi\u0107 si\u0119 z w\u0142asnymi b\u0142\u0119dami i przyj\u0105\u0107 na siebie odpowiedzialno\u015b\u0107. Tak samo jest w wymiarze spo\u0142ecznym: akceptacja z\u0142a w nas, tego cienia, o kt\u00f3rym m\u00f3wi\u0142 Karl Gustaw Jung, to istotny sk\u0142adnik doros\u0142o\u015bci. By\u0107 mo\u017ce historia z \u017bydami jest naszym polskim cieniem? W nim jest z\u0142o, oboj\u0119tno\u015b\u0107, to, \u017ce si\u0119 nie sprawdzili\u015bmy, nie stan\u0119li\u015bmy na wysoko\u015bci zadania. Do\u015bwiadczenie pora\u017cki, zintegrowane z innymi do\u015bwiadczeniami historycznymi, pozwoli narodzi\u0107 si\u0119 naszej dojrza\u0142ej to\u017csamo\u015bci.<\/span><\/p>\n

Wracaj\u0105c do polskiej pomocy \u2013 wa\u017cne jest tak\u017ce to, co si\u0119 za ni\u0105 uznaje. W tej kategorii mie\u015bci si\u0119 zar\u00f3wno wskazanie komu\u015b drogi, danie \u017cebrz\u0105cemu dziecku \u017cydowskiemu kawa\u0142ka chleba, jak i ukrywanie kogo\u015b w domu przez dwa lata. A trzeba odr\u00f3\u017cni\u0107 jednorazowy gest od d\u0142ugotrwa\u0142ej pomocy, kt\u00f3ra wi\u0105za\u0142a si\u0119 z ryzykiem \u015bmierci. Inna sytuacja: Polak wynaj\u0105\u0142 pok\u00f3j rodzinie \u2013 to by\u0142a popularna forma zarobkowania w czasie wojny \u2013 nie wiedz\u0105c, \u017ce jest \u017cydowska. Czy im pom\u00f3g\u0142? Nie wiemy, bo mo\u017ce po trzech miesi\u0105cach zacz\u0105\u0142 si\u0119 domy\u015bla\u0107 i nic z t\u0105 wiedz\u0105 nie zrobi\u0142, a mo\u017ce drastycznie podni\u00f3s\u0142 im czynsz albo wezwa\u0142 policj\u0119?<\/span><\/p>\n

Na ka\u017cd\u0105 histori\u0119 mo\u017cemy da\u0107 przyk\u0142ad historii ca\u0142kiem odwrotnej. Jak w\u00f3wczas, tak i teraz, w czasie pr\u00f3by \u2013 jeden okazuje si\u0119 wspania\u0142ym cz\u0142owiekiem, a inny ma jak najlepsze mniemanie o sobie i jest pewny, \u017ce nigdy nikomu nie odm\u00f3wi pomocy, tylko \u017ce jak przychodzi co do czego, okazuje si\u0119, \u017ce jednak nie potrafi jej zaoferowa\u0107.<\/span><\/p>\n

Bo silniejszy jest strach?<\/strong><\/p>\n

To jeden z najwa\u017cniejszych czynnik\u00f3w w stosunkach polsko-\u017cydowskich w czasie wojny. By\u0142 zreszt\u0105 dla \u017byd\u00f3w ca\u0142kowicie zrozumia\u0142y. Jak si\u0119 wyrazi\u0142a jedna z ocala\u0142ych, zdawali sobie spraw\u0119, \u017ce s\u0105 \u015bmierciono\u015bni. Wiedzia\u0142 o tym tak\u017ce ojciec Brachy Karwasser, kt\u00f3ra opowiada w swojej relacji, \u017ce chcia\u0142a z siostrami wyj\u015b\u0107 z getta i prosi\u0142a go o kontakt do jego starego przyjaciela, Polaka. Ojciec odm\u00f3wi\u0142. Powiedzia\u0142: ja nie chc\u0119, \u017ceby on si\u0119 ba\u0142. Przyjaciel zreszt\u0105 p\u00f3\u017aniej je znalaz\u0142 i pomaga\u0142 im \u2013 ta przyja\u017a\u0144 przesz\u0142a pr\u00f3b\u0119 strachu. Ale ile przyja\u017ani nie wytrzyma\u0142o? Ilu ludzi si\u0119 ba\u0142o, \u017ce nie wytrzyma? Ilu nie chcia\u0142o swoich przyjaci\u00f3\u0142 stawia\u0107 przed takim testem? Byli ludzie, kt\u00f3rzy nie wychodzili z getta i woleli zgin\u0105\u0107 nie dlatego, \u017ce bycie po aryjskiej stronie by\u0142o zwi\u0105zane z nieustannym strachem, ale dlatego, \u017ce nie chcieli nara\u017ca\u0107 na ten strach bliskich sobie ludzi. To zadaje k\u0142am kolejnemu stereotypowi: \u017ce \u017bydzi my\u015bleli tylko o tym, \u017ceby ratowa\u0107 siebie.<\/span><\/p>\n

Najcz\u0119\u015bciej zarzuca si\u0119 im bierno\u015b\u0107.<\/strong><\/p>\n

T\u0142um id\u0105cy na Umschlagplatz by\u0142 bierny? Czy nie mo\u017cemy tam dostrzec jeszcze innych emocji? Czy cz\u0119\u015b\u0107 z nich nie sz\u0142a dlatego, \u017ceby nie zostawia\u0107 swoich bliskich samych w obliczu \u015bmierci, \u017ceby trzyma\u0107 za r\u0119k\u0119 swoje dzieci czy swoich rodzic\u00f3w, kiedy b\u0119d\u0105 umiera\u0107? Czy nie by\u0142o tam mi\u0142o\u015bci, oddania, wierno\u015bci, lojalno\u015bci, odpowiedzialno\u015bci?<\/span><\/p>\n

Czy przemilczanie aktywno\u015bci \u017byd\u00f3w nie wynika te\u017c z obawy, \u017ce odbierze si\u0119 zas\u0142ugi Polakom?<\/strong><\/p>\n

To irracjonalne. Zas\u0142ug wystarczy dla wszystkich. Sprawiedliwi to byli absolutnie fantastyczni ludzie. Mieli odwag\u0119 nie tylko ryzykowa\u0107 \u017cycie, \u017ceby pomaga\u0107 \u017bydom, ale te\u017c przeciwstawi\u0107 si\u0119 konformizmowi spo\u0142ecznemu i presji wsp\u00f3\u0142mieszka\u0144c\u00f3w miasta, osiedla czy wioski. Konformizm ma swoje dobre strony \u2013 dzi\u0119ki niemu ludzie rezygnuj\u0105 z rozmaitych negatywnych impuls\u00f3w, boj\u0105c si\u0119, co ludzie powiedz\u0105. Ale w wypadku \u017byd\u00f3w, obcych, kt\u00f3rym pomaganie nie by\u0142o dobrze widziane, by\u0142o odwrotnie.<\/span><\/p>\n

Sprawiedliwi wykazywali si\u0119 te\u017c niezwyk\u0142ym rodzajem wsp\u00f3\u0142czucia i empatii. Poza tym ukrywali ludzi o r\u00f3\u017cnym statusie spo\u0142ecznym, z kt\u00f3rymi cz\u0119sto trudno im by\u0142o znale\u017a\u0107 wsp\u00f3lny j\u0119zyk, przera\u017conych, straumatyzowanych, cz\u0119sto s\u0142abych, chorych. Prosz\u0119 sobie wyobrazi\u0107 trwaj\u0105cy tygodnie, miesi\u0105ce, a czasami lata \u015bcis\u0142y kontakt, nawet \u017cycie pod jednym dachem z takimi osobami.<\/span><\/p>\n

Czy przegl\u0105daj\u0105c archiwa i rozmawiaj\u0105c z lud\u017ami, trafi\u0142a pani na sytuacj\u0119, kiedy \u017bydzi ratowali Polak\u00f3w?<\/strong><\/p>\n

Tak. Na przyk\u0142ad rodzina Janiny Wierzbickiej ukrywa\u0142a ludzi, kt\u00f3rzy brali udzia\u0142 w jednej z akcji bojowej podziemia i zostali ranni. Jeden z nich p\u00f3\u017aniej wci\u0105gn\u0105\u0142 Janin\u0119 do konspiracji, zosta\u0142a \u0142\u0105czniczk\u0105, bra\u0142a udzia\u0142 w powstaniu warszawskim.<\/span><\/p>\n

Kto\u015b powie: jeden przypadek.<\/strong><\/p>\n

Akurat przyszed\u0142 mi do g\u0142owy, ale by\u0142o takich sytuacji wi\u0119cej. A poza tym liczby s\u0105 istotne, ale nie najwa\u017cniejsze. Licz\u0105 si\u0119 postawy ludzi, ich odwaga, empatia, przyzwoito\u015b\u0107. I oddanie sprawiedliwo\u015bci tym \u017bydom, kt\u00f3rzy wykazali si\u0119 aktywno\u015bci\u0105, tym tysi\u0105com, kt\u00f3re si\u0119 same uratowa\u0142y. I gdyby nie szmalcownicy i donosiciele, uratowa\u0142oby si\u0119 o wiele wi\u0119cej.<\/span><\/p>\n

Wspomnia\u0142a pani o odpowiedzialno\u015bci. To s\u0142owo w obecnej sytuacji jest wyj\u0105tkowo wa\u017cne. Co dla pani si\u0119 w nim mie\u015bci?<\/strong><\/p>\n

W kontek\u015bcie Zag\u0142ady \u2013 odpowiedzialno\u015b\u0107 za s\u0142abszych. A wi\u0119c to, w jaki spos\u00f3b traktowali\u015bmy (i traktujemy nadal) osoby, wobec kt\u00f3rych mieli\u015bmy pewien rodzaj przewagi \u2013 mieli\u015bmy lepsze zasoby, byli\u015bmy silniejsi, mniej nas prze\u015bladowano. Los \u017byd\u00f3w \u2013 szczeg\u00f3lnie w ostatnim okresie, po eksterminacji, po wysiedleniach, po likwidacji gett \u2013 zale\u017ca\u0142 w ogromnym stopniu od Polak\u00f3w. Mo\u017cna by\u0142o chocia\u017c nie szkodzi\u0107, nie donosi\u0107, nie wydawa\u0107. Bliskie mi jest poczucie odpowiedzialno\u015bci absolutnej. Za to wszystko, co zrobili\u015bmy i robimy \u2013 i dobrego, i z\u0142ego. Tak\u017ce za to, czego nie zrobili\u015bmy przez zaniedbanie, lenistwo, g\u0142upot\u0119, brak wiedzy. Podobnie jeste\u015bmy odpowiedzialni za fragment planety nazywany Polsk\u0105 \u2013 za jej przyrod\u0119, histori\u0119 i stosunki spo\u0142eczne, za to, jak go urz\u0105dzamy. Z tego kto\u015b nas kiedy\u015b rozliczy.<\/span><\/p>\n

Czy my\u015bli pani, \u017ce historia mo\u017ce ludzi tego nauczy\u0107?<\/strong><\/p>\n

Nawet wiele lat temu, gdy jako m\u0142oda osoba zaczyna\u0142am zajmowa\u0107 si\u0119 Holokaustem, nie by\u0142am a\u017c tak naiwna, \u017ceby przypuszcza\u0107, \u017ce historia czegokolwiek nas uczy. Nadal si\u0119 zabijamy, jeste\u015bmy dla siebie okrutni, oboj\u0119tni wobec cierpienia innych. Ludzko\u015b\u0107 powtarza pewne wzory i modele. Na szcz\u0119\u015bcie tak\u017ce te dobre. I to mo\u017ce by\u0107 pocieszaj\u0105ce.<\/span><\/p>\n

Og\u0142oszenie na klatce schodowej: \u201eDrodzy starsi s\u0105siedzi, je\u015bli boicie si\u0119 zaka\u017cenia koronawirusem i nie mo\u017cecie wychodzi\u0107 z domu, zrobimy wam zakupy, dzwo\u0144cie pod numer…\u201d.<\/strong>
\nW\u0142a\u015bnie.<\/strong><\/p>\n

\n

Prof. dr hab. Barbara Engelking<\/strong> jest psycholo\u017ck\u0105 i socjolo\u017ck\u0105, kieruje Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w Instytutu Filozofii i Socjologii PAN.<\/em><\/span><\/p>\n

\n

KATARZYNA CZARNECKA<\/em><\/span><\/strong><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Najpierw trzeba przyzna\u0107 si\u0119 do winy. Polacy i \u017bydzi w czasie pr\u00f3by KATARZYNA CZARNECKA Getto warszawskie w czasie niemieckiej okupacji Nadal jeste\u015bmy dla siebie okrutni, oboj\u0119tni na cierpienie. Ludzko\u015b\u0107 powtarza pewne wzory i modele. Na szcz\u0119\u015bcie tak\u017ce te dobre \u2013 m\u00f3wi prof. Barbara Engelking, psycholo\u017cka, socjolo\u017cka, badaczka Zag\u0142ady. * KATARZYNA CZARNECKA – Izolacja, osamotnienie, niepewno\u015b\u0107, l\u0119k […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77640"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=77640"}],"version-history":[{"count":30,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77640\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":77680,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77640\/revisions\/77680"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=77640"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=77640"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=77640"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}