{"id":77729,"date":"2021-03-04T17:09:22","date_gmt":"2021-03-04T15:09:22","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=77729"},"modified":"2021-03-02T09:35:26","modified_gmt":"2021-03-02T07:35:26","slug":"04-09-47","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=77729","title":{"rendered":"Symon Petlura zap\u0142aci\u0142 \u017cyciem za lojalno\u015b\u0107 wobec Polski i marzenie o niepodleg\u0142ej Ukrainie"},"content":{"rendered":"

Symon Petlura (1879-1926) w mundurze naczelnego atamana wojsk Ukrai\u0144skiej Republiki Ludowej na zdj\u0119ciu z 1919 r. (Fot. Wikimedia Commons)<\/em><\/span><\/p>\n

\"\"<\/a>Symon Petlura zap\u0142aci\u0142 \u017cyciem za lojalno\u015b\u0107 wobec Polski i marzenie o niepodleg\u0142ej Ukrainie<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Pawe\u0142 Smole\u0144ski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Petlura postawi\u0142 na sojusz z Polsk\u0105, bo podobnie jak Pi\u0142sudski uwa\u017ca\u0142, \u017ce najwa\u017cniejsze jest rozbicie lub cho\u0107 os\u0142abienie Imperium Rosyjskiego. Wierzy\u0142, \u017ce dzi\u0119ki temu ocali rdze\u0144 pa\u0144stwowo\u015bci ukrai\u0144skiej nad Dnieprem, ze stolic\u0105 w Kijowie. 100 lat temu zawarty zosta\u0142 sojusz polsko-ukrai\u0144ski.<\/strong><\/h4>\n

Pawe\u0142 Smole\u0144ski: Gdyby nakr\u0119ci\u0107 rzetelny film o 1920 r., ta scena mog\u0142aby by\u0107 jego fina\u0142em. Marsza\u0142ek J\u00f3zef Pi\u0142sudski stoi przed \u017co\u0142nierzami chwil\u0119 wcze\u015bniej sojuszniczej armii ukrai\u0144skiej, internowanymi na mocy polsko-sowieckiego traktatu pokojowego zawartego w Rydze, i m\u00f3wi: \u201eJa was, panowie, bardzo przepraszam\u201d. To Polska porzuci\u0142a wtedy Ukrain\u0119 i jej marzenia o niepodleg\u0142o\u015bci, a to, niezale\u017cnie od okoliczno\u015bci, mo\u017cna nazwa\u0107 zdrad\u0105. Czy ataman Symon Petlura, g\u0142\u00f3wnodowodz\u0105cy ukrai\u0144skiego wojska i symbol nadziei na samostanowienie, m\u00f3g\u0142 przyj\u0105\u0107 takie przeprosiny?<\/strong><\/p>\n

Prof. Jan Jacek Bruski*:<\/b> Pok\u00f3j ryski rzeczywi\u015bcie wywo\u0142a\u0142 rozgoryczenie w\u015br\u00f3d Ukrai\u0144c\u00f3w. Por\u00f3wnywali go p\u00f3\u017aniej do rozejmu w Andruszowie z 1667 r., kt\u00f3ry podzieli\u0142 tereny Ukrainy mi\u0119dzy Polsk\u0119 i Rosj\u0119. Przeciwko uk\u0142adowi z bolszewikami protestowali te\u017c niekt\u00f3rzy Polacy, np. znany publicysta, dzia\u0142acz PPS Tadeusz Ho\u0142\u00f3wko, kt\u00f3ry pisa\u0142: Opu\u015bcili\u015bmy, zdradzili\u015bmy Petlur\u0119 w Rydze<\/i>. Sam Petlura rozumia\u0142 chyba jednak motywy polskiego partnera i trudn\u0105 sytuacj\u0119, w jakiej znalaz\u0142 si\u0119 Pi\u0142sudski. Obaj m\u0119\u017cowie stanu mieli ze sob\u0105 dobry kontakt i wzajemnie sobie ufali. Wida\u0107 to by\u0142o od czasu ich pierwszego spotkania w grudniu 1919 r. Audiencja naczelnego atamana w Belwederze, rozpocz\u0119ta o wp\u00f3\u0142 do dziewi\u0105tej wieczorem, trwa\u0142a do pi\u0105tej nad ranem, a rozm\u00f3wcy zrobili na sobie du\u017ce wra\u017cenie. Mimo r\u00f3\u017cnicy wieku (polski przyw\u00f3dca by\u0142 o 12 lat starszy) Petlur\u0119 i Pi\u0142sudskiego wiele zreszt\u0105 \u0142\u0105czy\u0142o: obaj byli dzia\u0142aczami socjalistycznymi, kt\u00f3rzy \u2013 m\u00f3wi\u0105c obrazowo \u2013 wysiedli z czerwonego tramwaju na przystanku Niepodleg\u0142o\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

\n

Zgadzali si\u0119 te\u017c, \u017ce najwi\u0119kszym zagro\u017ceniem tej niepodleg\u0142o\u015bci jest i dla Polak\u00f3w, i dla Ukrai\u0144c\u00f3w odradzaj\u0105cy si\u0119 imperializm rosyjski, niewa\u017cne, czy w \u201ebia\u0142ym\u201d, czy \u201eczerwonym\u201d wydaniu.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Traktat ryski tego nie zmieni\u0142. Nale\u017cy te\u017c pami\u0119ta\u0107, \u017ce zawarcie pokoju z bolszewikami nie oznacza\u0142o ca\u0142kowitego wycofania poparcia dla petlurowc\u00f3w. Polska udzieli\u0142a jesieni\u0105 1920 r. go\u015bciny ponad 40 tys. cywilnych i wojskowych uchod\u017ac\u00f3w z Ukrainy. Armia Petlury znalaz\u0142a schronienie w polskich obozach dla internowanych, a w Tarnowie funkcjonowa\u0142y d\u0142u\u017cszy czas ukrai\u0144ski rz\u0105d i parlament na uchod\u017astwie. Pi\u0142sudski w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci, kt\u00f3re niestety szybko si\u0119 kurczy\u0142y, roztacza\u0142 parasol ochronny nad ukrai\u0144skimi emigrantami.<\/span><\/p>\n

Jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce po rewolucji lutowej, obaleniu caratu, Ukraina, kompletnie zrusyfikowana prowincja imperium Romanow\u00f3w, co wida\u0107 po rezultatach wcze\u015bniejszych wybor\u00f3w do Dumy, nagle od\u017cywa? Pojawia si\u0119 polityczny nar\u00f3d ukrai\u0144ski, wybucha ruch niepodleg\u0142o\u015bciowy?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Dla zewn\u0119trznych obserwator\u00f3w by\u0142 to niespodziewany fenomen. Leon Wasilewski, druh Pi\u0142sudskiego i wybitny znawca spraw narodowo\u015bciowych, pisa\u0142 w 1911 r., \u017ce Ukrai\u0144cy na terenie Imperium Rosyjskiego s\u0105 ci\u0105gle jeszcze materia\u0142em etnograficznym, a nie narodem. Rozw\u00f3j ruchu ukrai\u0144skiego nad Dnieprem (inaczej by\u0142o w Galicji) napotyka\u0142 liczne przeszkody. Struktura ukrai\u0144skiego spo\u0142ecze\u0144stwa by\u0142a bardzo sp\u0142aszczona. Brakowa\u0142o ziemia\u0144stwa i bur\u017cuazji, a ch\u0142opstwo sprawami narodowymi ma\u0142o si\u0119 interesowa\u0142o \u2013 cho\u0107 ewidentnie mia\u0142o \u015bwiadomo\u015b\u0107 odr\u0119bno\u015bci od nielubianych \u201ekacap\u00f3w\u201d, Rosjan. Odrodzenie narodowe inicjowa\u0142a niewielka grupa inteligencji. Jeden z mecenas\u00f3w ruchu ukrai\u0144skiego, Jewhen Czyka\u0142enko, przytacza w swoich wspomnieniach tak\u0105 anegdot\u0119. Gdy w 1903 r. w Po\u0142tawie ods\u0142aniano pomnik pisarza Iwana Kotlarewskiego, w uroczysto\u015bciach wzi\u0119\u0142a udzia\u0142 ca\u0142a ukrai\u0144ska elita<\/span>.<\/p>\n

\n

Dzia\u0142acze zaj\u0119li raptem dwa wagony w poci\u0105gu relacji Kij\u00f3w \u2013 Po\u0142tawa. Wystarczy\u0142aby \u2013 \u017cartowali podr\u00f3\u017cni \u2013 katastrofa kolejowa, a by\u0142oby po ukrai\u0144skim ruchu narodowym.<\/p>\n<\/blockquote>\n

W tej opowie\u015bci jest wiele przesady, lecz co\u015b by\u0142o na rzeczy.<\/span><\/p>\n

Naddnieprza\u0144scy narodowcy, poza grupk\u0105 ma\u0142o znacz\u0105cych radyka\u0142\u00f3w, nie mieli wizji niepodleg\u0142ej Ukrainy. Chodzi\u0142o im o uzyskanie drobnych koncesji, kt\u00f3re i tak by\u0142y trudno osi\u0105galne, gdy\u017c carskie w\u0142adze negowa\u0142y odr\u0119bno\u015b\u0107 narodow\u0105 Ukrai\u0144c\u00f3w. Traktowa\u0142y ich jako cz\u0119\u015b\u0107 wielkiego, \u201etr\u00f3jjedynego\u201d (z\u0142o\u017conego z Wielkorus\u00f3w, Bia\u0142orus\u00f3w i Ma\u0142orus\u00f3w) narodu rosyjskiego. Ca\u0142a druga po\u0142owa XIX w. to czas represji wobec rozwijaj\u0105cego si\u0119 ruchu ukrai\u0144skiego. A\u017c do rewolucji 1905 r. obowi\u0105zywa\u0107 mia\u0142 zakaz druku w j\u0119zyku ukrai\u0144skim, kt\u00f3ry sprowadzono do roli lokalnego dialektu. Rugowana by\u0142a te\u017c sama nazwa \u201eUkraina<\/a>\u201d. Gdy wybuch\u0142a I wojna \u015bwiatowa, wi\u0119kszo\u015b\u0107 ukrai\u0144skich dzia\u0142aczy opowiedzia\u0142a si\u0119 za spe\u0142nieniem patriotycznego obowi\u0105zku wobec pa\u0144stwa rosyjskiego. Liczyli, \u017ce lojalno\u015b\u0107 przyniesie wreszcie oczekiwane ust\u0119pstwa.<\/span><\/p>\n

Naczelnik pa\u0144stwa J\u00f3zef Pi\u0142sudski i naczelny ataman wojsk ukrai\u0144skich Symon Petlura w\u015br\u00f3d oficer\u00f3w obu armii w Stanis\u0142awowie w sierpniu 1920 r. Fot. domena publiczna<\/em><\/span><\/p>\n

Co, jak wiemy, si\u0119 nie spe\u0142ni\u0142o.<\/strong><\/p>\n

\u2013 W\u0142adze imperium ani my\u015bla\u0142y ust\u0105pi\u0107. Ukrai\u0144cy zrozumieli, \u017ce ich nadzieje s\u0105 p\u0142onne, gdy po wybuchu wojny zn\u00f3w rozkr\u0119ci\u0142y si\u0119 antyukrai\u0144skie represje \u2013 zar\u00f3wno nad Dnieprem, jak i na terenie okupowanej przez Rosjan Galicji Wschodniej. Poj\u0119li, \u017ce nie mog\u0105 wi\u0105za\u0107 nadziei z wojn\u0105, trzeba po prostu j\u0105 przetrwa\u0107, nie trac\u0105c zbyt wiele.<\/span><\/p>\n

Dopiero rewolucja lutowa wszystko postawi\u0142a na g\u0142owie.<\/span><\/p>\n

\n

Najpierw kl\u0119ski wojenne, a p\u00f3\u017aniej upadek carskiego re\u017cimu os\u0142abi\u0142y w\u0142adz\u0119 centraln\u0105 w Rosji, w ca\u0142ym imperium zacz\u0119\u0142y budzi\u0107 si\u0119 u\u015bpione ruchy narodowe i lokalne separatyzmy.<\/p>\n<\/blockquote>\n

W marcu 1917<\/a> r. powsta\u0142a w Kijowie Ukrai\u0144ska Centralna Rada \u2013 organ, kt\u00f3ry by\u0142 pocz\u0105tkowo raczej klubem dyskusyjnym ni\u017c realnym o\u015brodkiem w\u0142adzy. Nieoczekiwanie jednak zacz\u0105\u0142 zdobywa\u0107 autorytet i aspirowa\u0107 do roli prowincjonalnego parlamentu, partnera rosyjskiego Rz\u0105du Tymczasowego. Bardzo wa\u017cne by\u0142o wsparcie, jakiego Radzie udzieli\u0142y zjazdy ukrai\u0144skich delegat\u00f3w ch\u0142opskich i \u017co\u0142nierskich. Do pr\u00f3by si\u0142 pomi\u0119dzy Kijowem a Piotrogrodem dosz\u0142o w czerwcu 1917 r. Centralna Rada og\u0142osi\u0142a w\u00f3wczas sw\u00f3j I Uniwersa\u0142, w kt\u00f3rym zapowiada\u0142a autonomi\u0119 Ukrainy i utworzenie lokalnego ukrai\u0144skiego rz\u0105du. Wybuch\u0142 pierwszy powa\u017cny kryzys, z kt\u00f3rym zmierzy\u0107 si\u0119 musieli demokraci, kt\u00f3rzy doszli do w\u0142adzy nad New\u0105. Ostatecznie wypracowano kompromis, kt\u00f3ry by\u0142 jednak, obiektywnie rzecz bior\u0105c, sukcesem Ukrai\u0144c\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Kim w tym politycznym rozgardiaszu by\u0142 Symon Petlura?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Pochodzi\u0142 z Po\u0142tawy, z ubogiej, wielodzietnej rodziny mieszcza\u0144skiej, ale o kozackich tradycjach. Jego ojciec by\u0142 doro\u017ckarzem, p\u00f3\u017aniej dorobi\u0142 si\u0119 niewielkiej firmy przewozowej. Ch\u0142opcy z jego spo\u0142ecznej p\u00f3\u0142ki \u2013 t\u0105 sam\u0105 drog\u0105 poszed\u0142 niewiele ode\u0144 starszy Iosif D\u017cugaszwili w Tyflisie \u2013 mieli jedn\u0105 drog\u0119 rozwoju: studia w seminarium duchownym. Petlura zwi\u0105za\u0142 si\u0119 na nich z ukrai\u0144skim ruchem narodowym, za co wyrzucono go z uczelni. Dzia\u0142a\u0142 w Rewolucyjnej Partii Ukrai\u0144skiej, kt\u00f3ra przekszta\u0142ci\u0142a si\u0119 p\u00f3\u017aniej w parti\u0119 socjaldemokratyczn\u0105, ideowo podobn\u0105 do polskiej PPS.<\/span><\/p>\n

Tak samo nieufnej wobec rosyjskich socjaldemokrat\u00f3w, skupionej \u2013 jak PPS \u2013 na postulatach narodowych.<\/strong><\/p>\n

\u2013 Jeszcze przed wojn\u0105 Petlura by\u0142 znany w ko\u0142ach socjalistycznych g\u0142\u00f3wnie jako publicysta, redaktor kilku ukrai\u0144skich czasopism. Pierwszoplanow\u0105 postaci\u0105 sta\u0142 si\u0119 dopiero po rewolucji lutowej. Dzia\u0142a\u0142 w\u00f3wczas w\u015br\u00f3d \u017co\u0142nierzy ukrai\u0144skich stacjonuj\u0105cych na Bia\u0142orusi i zosta\u0142 przez nich oddelegowany na zjazd wojskowy (ten, kt\u00f3ry popar\u0142 Centraln\u0105 Rad\u0119) do Kijowa. Wkr\u00f3tce stan\u0105\u0142 na czele Ukrai\u0144skiego Generalnego Komitetu Wojskowego, a p\u00f3\u017aniej obj\u0105\u0142 sekretariat (ministerstwo) spraw wojskowych w nowo powsta\u0142ym rz\u0105dzie ukrai\u0144skim. Powo\u0142anie do \u017cycia tego resortu by\u0142o g\u0142\u00f3wnym przedmiotem sporu pomi\u0119dzy Rad\u0105 a piotrogrodzkim Rz\u0105dem Tymczasowym. Rosyjscy lewicowcy na czele z Aleksandrem Kiere\u0144skim nie godzili si\u0119 na tworzenie przez Ukrain\u0119 w\u0142asnych struktur wojskowych.<\/span><\/p>\n

Petlura nie mia\u0142 \u017cadnego przygotowania wojskowego. By\u0142 przede wszystkim zdolnym dziennikarzem, wkr\u00f3tce ujawni\u0107 si\u0119 mia\u0142 jednak jego samorodny talent dow\u00f3dczy. Jako jeden z nielicznych przedstawicieli lewicowych elit ukrai\u0144skich rozumia\u0142 konieczno\u015b\u0107 tworzenia w\u0142asnych si\u0142 zbrojnych. Wo\u0142odymyr Wynnyczenko, towarzysz i konkurent Petlury, \u00f3wczesny premier ukrai\u0144skiego rz\u0105du, uwa\u017ca\u0142, \u017ce armia nie jest potrzebna, wystarcz\u0105 ochotnicze milicje, a demokraci i rewolucjoni\u015bci ukrai\u0144scy szybko dogadaj\u0105 si\u0119 z rosyjskimi. Do czasu bolszewickiego przewrotu jesieni\u0105 1917 r. znaczna cz\u0119\u015b\u0107 naddnieprza\u0144skich dzia\u0142aczy narodowych uwa\u017ca\u0142a, \u017ce wystarczy im rozbudowana autonomia lub jaki\u015b rodzaj ukrai\u0144sko-rosyjskiej federacji. Prof. Mychaj\u0142o Hruszewski, przewodnicz\u0105cy Centralnej Rady, formu\u0142owa\u0142 ide\u0119 Stan\u00f3w Zjednoczonych Europy Wschodniej. Bolszewicy przekre\u015blili te oczekiwania.<\/span><\/p>\n

\n

Federali\u015bci i autonomi\u015bci ukrai\u0144scy zostali zmuszeni, by my\u015ble\u0107 o niepodleg\u0142o\u015bci, ale nie wszyscy zrozumieli, \u017ce niepodleg\u0142o\u015bci trzeba broni\u0107. Petlura znakomicie to wyczu\u0142.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Dzi\u0119ki jego energii proklamowana nad Dnieprem Ukrai\u0144ska Republika Ludowa (URL) uzyska\u0142a szanse na przetrwanie, a pr\u00f3by bolszewickich przewrot\u00f3w w Kijowie zosta\u0142y st\u0142umione.<\/span><\/p>\n

Po raz kolejny Petlura odegra\u0142 kluczow\u0105 rol\u0119 rok p\u00f3\u017aniej. W 1918 r. sytuacja nad Dnieprem zmienia\u0142a si\u0119 jak w kalejdoskopie. Centralna Rada uzyska\u0142a pomoc w walce z bolszewikami ze strony mocarstw centralnych \u2013 Niemiec i Austro-W\u0119gier \u2013 z kt\u00f3rymi podpisa\u0142a uk\u0142ad pokojowy w Brze\u015bciu Litewskim. Ukrai\u0144scy socjali\u015bci byli jednak dla tych pa\u0144stw partnerem niezbyt wygodnym. W efekcie w kwietniu 1918 r. Niemcy wsparli monarchiczny przewr\u00f3t w Kijowie, kt\u00f3ry wyni\u00f3s\u0142 do w\u0142adzy by\u0142ego carskiego genera\u0142a, potomka znakomitej kozackiej rodziny, Paw\u0142a Skoropadskiego. Petlura, frankofil, kt\u00f3ry przeciwny by\u0142 wi\u0105zaniu si\u0119 z Berlinem i Wiedniem, znajdowa\u0142 si\u0119 w tym czasie na politycznym marginesie. Powr\u00f3ci\u0142 do g\u0142\u00f3wnego nurtu jesieni\u0105, kiedy jako naczelny ataman wojsk ukrai\u0144skich i cz\u0142onek nowo powo\u0142anego Dyrektoriatu stan\u0105\u0142 na czele powstania przeciw Skoropadskiemu. Nad Dnieprem odnowiono w\u00f3wczas URL, a Petlura sta\u0107 si\u0119 mia\u0142 wkr\u00f3tce jej niekwestionowanym przyw\u00f3dc\u0105.<\/span><\/p>\n

Propagandowy plakat bolszewicki z napisem: ‘Skorumpowany Petlura sprzeda\u0142 Ukrain\u0119 polskim panom!’ Fot. BE&W, Wikimedia Commons<\/em><\/span><\/p>\n

Pozycja odnowionej Ukrai\u0144skiej Republiki Ludowej by\u0142a od pocz\u0105tku trudna. M\u0142odziutkie pa\u0144stwo musia\u0142o wojowa\u0107 z bolszewikami, a p\u00f3\u017aniej r\u00f3wnie\u017c z bia\u0142\u0105 armi\u0105 gen. Antona Denikina. A\u017c do lata 1919 r. trwa\u0142 ukrai\u0144sko-polski konflikt w Galicji Wschodniej, zako\u0144czony ukrai\u0144sk\u0105 pora\u017ck\u0105. Dlaczego Petlura na sojusznika wybra\u0142 akurat Polsk\u0119?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Ukrai\u0144cy znale\u017ali si\u0119 pod koniec 1919 r. w sytuacji podbramkowej. Terytorium kontrolowane przez w\u0142adze URL skurczy\u0142o si\u0119 wtedy do zachodnich skrawk\u00f3w Wo\u0142ynia i Podola. Armia straci\u0142a zdolno\u015b\u0107 bojow\u0105, nie tyle wskutek pora\u017cek na froncie, ile morderczej epidemii tyfusu. Ukrai\u0144cy galicyjscy nie chcieli porozumienia z Polsk\u0105 \u2013 Ukrai\u0144ska Armia Halicka, walcz\u0105ca dot\u0105d rami\u0119 w rami\u0119 z Petlur\u0105 przeciwko \u201eczerwonym\u201d, przesz\u0142a w konsekwencji na stron\u0119 Denikina, wroga URL. Naczelny ataman odrzuca\u0142 uk\u0142ady zar\u00f3wno z nim, jak i z bolszewikami. Pozostawa\u0142a wi\u0119c tylko Polska.<\/span><\/p>\n

Podj\u0119ty wyb\u00f3r wpisywa\u0142 si\u0119 w priorytety Petlury, kt\u00f3ry uwa\u017ca\u0142 za najwa\u017cniejsze ocalenie rdzenia pa\u0144stwowo\u015bci ukrai\u0144skiej nad Dnieprem, ze stolic\u0105 w Kijowie. Kwestia przynale\u017cno\u015bci terytori\u00f3w peryferyjnych \u2013 zachodniej cz\u0119\u015bci Wo\u0142ynia, Che\u0142mszczyzny, Podlasia czy nawet Galicji \u2013 by\u0142a dla niego wa\u017cna, lecz nie decyduj\u0105ca. Decyzja o sojuszu z Polsk\u0105 Pi\u0142sudskiego by\u0142a racjonalna, cho\u0107 bolesna ze wzgl\u0119du na konieczno\u015b\u0107 ust\u0119pstw terytorialnych.<\/span><\/p>\n

\n

Naczelny ataman i naczelnik pa\u0144stwa mieli podobny cel \u2013 rozbicie, a w ka\u017cdym razie powa\u017cne os\u0142abienie rosyjskiego imperium. Dlatego jesieni\u0105 1919 r. naturalne by\u0142o, i\u017c Petlura zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bnie o polsk\u0105 pomoc.<\/p>\n<\/blockquote>\n

W grudniowej deklaracji URL zrzek\u0142a si\u0119 na korzy\u015b\u0107 Polski zachodniej cz\u0119\u015bci Wo\u0142ynia i Galicji Wschodniej. Pod polsk\u0105 os\u0142on\u0105, w tajemnicy przed politycznymi przeciwnikami Pi\u0142sudskiego, Ukrai\u0144cy mogli przyst\u0105pi\u0107 do odbudowy armii. Rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 przygotowania do wsp\u00f3lnej polsko-ukrai\u0144skiej akcji przeciwko bolszewikom. Negocjacje polityczne zako\u0144czy\u0142y si\u0119 w nocy z 21 na 22 kwietnia 1920 r. podpisaniem sojuszu Pi\u0142sudski \u2013 Petlura, zwanego te\u017c umow\u0105 warszawsk\u0105. Dwa dni p\u00f3\u017aniej zawarto konwencj\u0119 wojskow\u0105.<\/span><\/p>\n

Strony porozumienia nie by\u0142y r\u00f3wnoprawne.<\/strong><\/p>\n

\u2013 <\/b>Tak, to prawda. Ale obie czerpa\u0142y wymierne korzy\u015bci. Dla Ukrai\u0144c\u00f3w by\u0142 to ostatni moment, by podj\u0105\u0107 na nowo walk\u0119 o niepodleg\u0142o\u015b\u0107. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c \u2013 Ukraina gra\u0142a o wszystko. Je\u015bli chodzi o stron\u0119 polsk\u0105, to liczy\u0142a ona na wsparcie armii URL, a bardziej jeszcze \u2013 uaktywnienie si\u0119 na ty\u0142ach bolszewik\u00f3w ukrai\u0144skiej partyzantki i przychylno\u015b\u0107 miejscowej ludno\u015bci w czasie pochodu na Kij\u00f3w. Wa\u017cny by\u0142 te\u017c aspekt polityczny \u2013 Pi\u0142sudskiemu zale\u017ca\u0142o na tym, by wyprawa kijowska nie by\u0142a postrzegana w Londynie czy w Pary\u017cu jako polska imperialistyczna awantura. Marsza\u0142ek traktowa\u0142 petlurowsk\u0105 Ukrain\u0119 jako realnego sojusznika i partnera, cho\u0107 oczywi\u015bcie w jego optyce to Polska mia\u0142a by\u0107 czynnikiem wiod\u0105cym. Powstanie silnego, niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa ukrai\u0144skiego by\u0142o dla polskiego przyw\u00f3dcy w d\u0142u\u017cszej perspektywie warunkiem koniecznym os\u0142abienia Rosji i stworzenia konstelacji politycznej na wschodzie Europy, kt\u00f3ra trzyma\u0142aby w szachu<\/a> Moskw\u0119.<\/span><\/p>\n

Wojn\u0119 z bolszewikami ko\u0144czy traktat ryski, kt\u00f3ry rozwiewa marzenia o niepodleg\u0142o\u015bci Ukrainy. Petlura mieszka w Tarnowie, a nast\u0119pnie w Warszawie, a kiedy Pi\u0142sudski w 1923 r. traci resztki politycznego wp\u0142ywu, musi szuka\u0107 szcz\u0119\u015bcia na emigracji w Pary\u017cu. Po\u017cyje jeszcze niespe\u0142na trzy lata, zamordowany w zamachu.<\/strong><\/p>\n

\u2013 Do dzi\u015b spraw\u0119 t\u0119 otacza tajemnica. Znamy, oczywi\u015bcie, sprawc\u0119 zab\u00f3jstwa. Nie usi\u0142owa\u0142 on nawet ucieka\u0107, a jego nazwisko trafi\u0142o na czo\u0142\u00f3wki gazet na ca\u0142ym \u015bwiecie. To Szolem Szwarcbard (Samuel Schwarzbard), naturalizowany we Francji<\/a> \u017cydowski emigrant. Petlura zgin\u0105\u0142 z jego r\u0119ki na paryskiej ulicy, w \u015brodku dnia, wracaj\u0105c z restauracji w Dzielnicy \u0141aci\u0144skiej. Dokonawszy zbrodni, Szwarcbard odda\u0142 si\u0119 w r\u0119ce policji. Od pocz\u0105tku g\u0142osi\u0142, \u017ce zab\u00f3jstwo jest zemst\u0105 za urz\u0105dzane przez armi\u0119 URL w 1919 r. pogromy, w kt\u00f3rych zgin\u0119\u0142a ca\u0142a jego rodzina. Bardzo szybko proces zamachowca sta\u0107 si\u0119 mia\u0142 s\u0105dem nad jego ofiar\u0105 i ukrai\u0144skimi aspiracjami niepodleg\u0142o\u015bciowymi. Petlurze zarzucono antysemityzm i patronowanie represjom wobec ludno\u015bci \u017cydowskiej. W obronie zab\u00f3jcy wyst\u0105pi\u0142 ca\u0142y szereg znanych osobisto\u015bci, a we francuskiej prasie rozwin\u0119\u0142a si\u0119 antyukrai\u0144ska kampania propagandowa. Mo\u017cna by\u0142o odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce opinia publiczna nad Sekwan\u0105 chce zrehabilitowa\u0107 si\u0119 za niedawn\u0105 przecie\u017c spraw\u0119 Dreyfusa. Nikt nie zwr\u00f3ci\u0142 uwagi, \u017ce materia\u0142 dowodowy dotycz\u0105cy domniemanej odpowiedzialno\u015bci naczelnego atamana za pogromy cichaczem podrzucali adwokatowi Szwarcbarda Sowieci. R\u00f3wnocze\u015bnie odrzucono przekonuj\u0105ce \u015bwiadectwa, \u017ce Petlura sprzeciwia\u0142 si\u0119 pogromom i kara\u0142 (a przynajmniej usi\u0142owa\u0142 kara\u0107) ich sprawc\u00f3w. W efekcie w pa\u017adzierniku 1927 r. \u0142awa przysi\u0119g\u0142ych uniewinni\u0142a morderc\u0119.<\/span><\/p>\n

Nie mamy do ko\u0144ca pewno\u015bci, jakie by\u0142y kulisy zamachu. Czy rzeczywi\u015bcie sta\u0142 za nim samotny m\u015bciciel, czy by\u0142 to umiej\u0119tnie uknuty spisek?<\/p><\/blockquote>\n

Wiele przes\u0142anek wskazuje, \u017ce w gr\u0119 wchodzi\u0142a raczej druga wersja i \u017ce odpowiedzialno\u015b\u0107 za zbrodni\u0119 ponosz\u0105 sowieckie s\u0142u\u017cby specjalne. Prawdopodobnie wykorzysta\u0142y one Szwarcbarda jako nie\u015bwiadome narz\u0119dzie \u2013 zab\u00f3jca m\u015bci\u0142 si\u0119 za prawdziwe krzywdy, ale by\u0142 osob\u0105 zmanipulowan\u0105. Dodajmy, \u017ce w tym samym mniej wi\u0119cej czasie planowano podobny zamach na Simona Mdiwaniego, jednego z przyw\u00f3dc\u00f3w emigracji gruzi\u0144skiej. W ostatniej chwili odwo\u0142ano jednak wydane ju\u017c rozkazy.<\/span><\/p>\n

Do zab\u00f3jstwa Petlury dosz\u0142o w znacz\u0105cym momencie, zaledwie dwa tygodnie po przewrocie majowym Pi\u0142sudskiego. W paryskich ko\u0142ach politycznych powtarzano pog\u0142osk\u0119, i\u017c Marsza\u0142ek pozostaje w kontakcie z Petlur\u0105, kt\u00f3ry szykuje si\u0119 do wyjazdu do Warszawy, \u017ceby odnowi\u0107 sojusz ukrai\u0144sko-polski. Czy przyw\u00f3dca URL naprawd\u0119 mia\u0142 taki plan, trudno powiedzie\u0107. To, \u017ce dawni sojusznicy utrzymywali ze sob\u0105 kontakt, by\u0142o jednak faktem. Do Pary\u017ca je\u017adzi\u0142 ju\u017c wcze\u015bniej emisariusz Pi\u0142sudskiego, wspominany Tadeusz Ho\u0142\u00f3wko. Przekazane przeze\u0144 \u015brodki umo\u017cliwi\u0142y aktywizacj\u0119 dzia\u0142a\u0144 emigracji ukrai\u0144skiej. Ju\u017c od jesieni 1925 r. zacz\u0105\u0142 dzi\u0119ki nim wychodzi\u0107 w stolicy Francji tygodnik \u201eTryzub\u201d redagowany faktycznie przez Petlur\u0119. W Polsce panowa\u0142a do\u015b\u0107 powszechna opinia, \u017ce zab\u00f3jstwo naczelnego atamana musia\u0142o zosta\u0107 zaplanowane na Kremlu. Ukrai\u0144ski dziennik \u201eDi\u0142o\u201d napisa\u0142 wprost, i\u017c Petlura zap\u0142aci\u0142 \u017cyciem za powr\u00f3t Pi\u0142sudskiego do w\u0142adzy w Warszawie.<\/span><\/p>\n

J\u00f3zef Pi\u0142sudski i Symon Petlura (salutuj\u0105 z okien wagonu) w Winnicy podczas wyprawy kijowskiej w maju 1920 r. Fot. BE&W, Wikimedia Commons<\/em><\/span><\/p>\n

Czyli ataman Symon Petlura dotrzyma\u0142 s\u0142owa danego Pi\u0142sudskiemu w 1919 r., \u017ce b\u0119dzie sojusznikiem Polski i polskiego przyw\u00f3dcy a\u017c po gr\u00f3b.<\/strong><\/p>\n

\u2013 Nie, to nie tak. Naczelny ataman nie \u015blubowa\u0142 wierno\u015bci Polsce ani Pi\u0142sudskiemu. Nie by\u0142 polskim wasalem, ale partnerem, sojusznikiem \u2013 reprezentuj\u0105cym s\u0142absz\u0105 w danym momencie, ale suwerenn\u0105 pa\u0144stwowo\u015b\u0107 ukrai\u0144sk\u0105. Zachowanie lojalno\u015bci wobec Polski by\u0142o jego wyborem, za kt\u00f3ry zap\u0142aci\u0142 wysok\u0105 cen\u0119. Notabene plany Sowiet\u00f3w \u2013 je\u015bli to oni rzeczywi\u015bcie stali za paryskim zamachem \u2013 si\u0119 nie powiod\u0142y. Chocia\u017c Petlura zgin\u0105\u0142, do uaktywnienia wsp\u00f3\u0142pracy Polski z ukrai\u0144skimi emigrantami rzeczywi\u015bcie dosz\u0142o.<\/span><\/p>\n

\n

Rz\u0105d petlurowski na wygnaniu by\u0142 odt\u0105d wspierany finansowo przez Warszaw\u0119, a kilkudziesi\u0119ciu ukrai\u0144skich wojskowych s\u0142u\u017cy\u0142o w polskiej armii jako oficerowie kontraktowi.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Ukrai\u0144cy stali si\u0119 filarem zorganizowanego pod polsk\u0105 egid\u0105 ruchu prometejskiego \u2013 swoistej antysowieckiej mi\u0119dzynarod\u00f3wki, kt\u00f3ra \u0142\u0105czy\u0142a r\u00f3wnie\u017c emigracyjnych dzia\u0142aczy z Gruzji, Azerbejd\u017canu, Turkiestanu, g\u00f3rali kaukaskich, Tatar\u00f3w krymskich i nadwo\u0142\u017ca\u0144skich oraz przedstawicieli tzw. Wolnych Kozak\u00f3w. Zamordowany naczelny ataman by\u0142 jedn\u0105 z ikon tego ruchu, mia\u0142 te\u017c wielu polskich admirator\u00f3w. Pami\u0119\u0107 o nim i o polsko-ukrai\u0144skim sojuszu 1920 r. kultywowa\u0142a m.in. paryska \u201eKultura\u201d. Jerzy Giedroyc wyst\u0105pi\u0142 w obronie Petlury, gdy francuska telewizja nada\u0142a program przedstawiaj\u0105cy go jako antysemit\u0119 i \u201epogromczyka\u201d, a w rocznic\u0119 jego \u015bmierci na jego grobie pojawia\u0142y si\u0119 regularnie \u015bwie\u017ce kwiaty od Redaktora.
\n<\/span><\/p>\n

\n

Jan Jacek Bruski <\/b>– dr hab., profesor w Instytucie Historii Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego. Autor m.in.: \u201ePetlurowcy. Centrum Pa\u0144stwowe Ukrai\u0144skiej Republiki Ludowej na wychod\u017astwie, 1919-1924\u201d, Krak\u00f3w 2000; \u201eHo\u0142odomor 1932-1933. Wielki G\u0142\u00f3d na Ukrainie w dokumentach polskiej dyplomacji i wywiadu\u201d, Warszawa 2008. Razem z prof. W\u0142adys\u0142awem Werstiukiem stoi na czele polsko-ukrai\u0144skiej komisji historyk\u00f3w badaj\u0105cej wzajemne stosunki w latach 1917-21. Z inicjatywy komisji, utworzonej przez Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego i Akademi\u0119 Kijowsko-Mohyla\u0144sk\u0105, przygotowany zosta\u0142 tom \u201eSojusz Pi\u0142sudski-Petlura. Dokumenty i materia\u0142y\u201d. Pojawi si\u0119 w ksi\u0119garniach w kwietniu, w setn\u0105 rocznic\u0119 podpisania polsko-ukrai\u0144skiego uk\u0142adu sojuszniczego.<\/i><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Symon Petlura (1879-1926) w mundurze naczelnego atamana wojsk Ukrai\u0144skiej Republiki Ludowej na zdj\u0119ciu z 1919 r. (Fot. Wikimedia Commons) Symon Petlura zap\u0142aci\u0142 \u017cyciem za lojalno\u015b\u0107 wobec Polski i marzenie o niepodleg\u0142ej Ukrainie Pawe\u0142 Smole\u0144ski Petlura postawi\u0142 na sojusz z Polsk\u0105, bo podobnie jak Pi\u0142sudski uwa\u017ca\u0142, \u017ce najwa\u017cniejsze jest rozbicie lub cho\u0107 os\u0142abienie Imperium Rosyjskiego. Wierzy\u0142, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77729"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=77729"}],"version-history":[{"count":15,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77729\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":84250,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77729\/revisions\/84250"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=77729"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=77729"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=77729"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}