{"id":78181,"date":"2020-05-23T17:09:35","date_gmt":"2020-05-23T15:09:35","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=78181"},"modified":"2020-05-13T08:13:01","modified_gmt":"2020-05-13T06:13:01","slug":"23-09-50","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=78181","title":{"rendered":"O co walczy\u0142 Marek Edelman?"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>O co walczy\u0142 Marek Edelman<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n


\nMICHA\u0141 BOJANOWSKI<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Fragment ok\u0142adki przedstawiaj\u0105cej k\u0142adk\u0119 w getcie warszawskim \/autorka: Edyta Marciniak CHIDUSZ 2018<\/em><\/span><\/p>\n

\u201eKSI\u0104\u017bECZK\u0118 T\u0118, KT\u00d3REJ MASZYNOPIS PRZYNI\u00d3S\u0141 MI NIEZNAJOMY, M\u0141ODY AUTOR, JEDEN Z PRZYW\u00d3DC\u00d3W \u017bYDOWSKIEGO POWSTANIA, PRZECZYTA\u0141AM JEDNYM TCHEM, NIE ODRYWAJ\u0104C SI\u0118\u00a0OD NIEJ ANI NA CHWIL\u0118.\u00a0<\/span><\/strong><\/h4>\n

\u2013 JA NIE JESTEM PISARZEM \u2013 POWIEDZIA\u0141. \u2013 TO NIE MA \u017bADNEJ WARTO\u015aCI LITERACKIEJ.\u00a0<\/span><\/h4>\n

JEDNAK JEGO NIELITERACKIE OPOWIADANIE OSI\u0104GA TO, CO UDAJE SI\u0118 NIE WSZYSTKIM ARCYDZIE\u0141OM. DAJE W S\u0141OWIE POWA\u017bNYM, CELNYM, POW\u015aCI\u0104GLIWYM, WOLNY OD FRAZESU PROTOK\u00d3\u0141 ZBIOROWEGO M\u0118CZE\u0143STWA, UTRWALA MECHANIZM JEGO PRZEBIEGU. JEST TAK\u017bE AUTENTYCZNYM DOKUMENTEM ZBIOROWEJ MOCY DUCHA, OCALONEJ Z NAJWI\u0118KSZEJ KL\u0118SKI, JAK\u0104 ZNAJ\u0104\u00a0DZIEJE NAROD\u00d3W\u201d.<\/span><\/h4>\n

Te s\u0142owa napisa\u0142a Zofia Na\u0142kowska w 1945 roku jako wst\u0119p do\u00a0<\/b>Getto walczy<\/i><\/b>\u00a0Marka Edelmana. Dzi\u015b wydaje si\u0119, \u017ce ma\u0142o kto pami\u0119ta o tej \u201eksi\u0105\u017ceczce\u201d. Szkoda, bo Na\u0142kowska nie pomyli\u0142a si\u0119 w swojej ocenie, a Edelman przez ca\u0142e \u017cycie powtarza\u0142, \u017ce to, co mia\u0142 do powiedzenia, powiedzia\u0142 w\u0142a\u015bnie tam.\u00a0<\/b><\/span><\/p>\n

GETTO WALCZY<\/strong><\/h4>\n

Ju\u017c sam tytu\u0142 tej ksi\u0105\u017cki wydaje si\u0119\u00a0bardzo znamienny. Czy getto walczy? Z kim? W jaki spos\u00f3b? W pierwszym momencie mo\u017cna pomy\u015ble\u0107, \u017ce chodzi o powstanie, ale jego opis pojawia si\u0119 dopiero pod koniec opowie\u015bci Edelmana. Podtytu\u0142 brzmi\u00a0Udzia\u0142 Bundu w obronie getta warszawskiego<\/i>. A przecie\u017c wydaje si\u0119, \u017ce\u00a0nikt getta ani nie broni\u0142, ani nie obroni\u0142. Nawet powstanie ostatecznie nie z tego powodu wybuch\u0142o \u2013 w kwietniu 1943 roku na Muranowie na \u015bmier\u0107 czeka\u0142o zaledwie kilka procent jego dawnych mieszka\u0144c\u00f3w.<\/span><\/p>\n

A jednak Edelman nazywa sw\u00f3j tekst\u00a0raportem\u00a0<\/i>z\u00a0obrony getta<\/i>\u00a0i opisuje w nim dzia\u0142alno\u015b\u0107 Bundu, robotniczej\u00a0partii, w kt\u00f3r\u0105 mocno by\u0142 zaanga\u017cowany. Ciekawe, czy gdyby nazwa\u0142 go\u00a0wspomnieniami<\/i>, zaj\u0105\u0142by inne miejsce w historii literatury? Osi\u0105ga w nim przecie\u017c to, jak pisa\u0142a Na\u0142kowska, co udaje si\u0119 nie wszystkim arcydzie\u0142om. Uznana pisarka stawia go zatem w pewnym sensie\u00a0ponad<\/i>\u00a0cz\u0119\u015bci\u0105 najwybitniejszej literatury. Mimo to\u00a0Getto walczy\u00a0<\/i>chyba w og\u00f3le si\u0119 tam nie zadomowi\u0142o.<\/span><\/p>\n

BA\u015a\u0143 I PUENTA\u00a0<\/b><\/h4>\n

Trzeba by\u0142o Hanny Krall, \u017ceby po trzech dekadach od wydania\u00a0Getto walczy<\/i>\u00a0rozs\u0142awi\u0107 Edelmana. Mo\u017ce to ju\u017c czas, aby zapyta\u0107, czy\u00a0Zd\u0105\u017cy\u0107 przed Panem Bogiem<\/i>\u00a0r\u00f3wnie\u017c jest literackim arcydzie\u0142em? Lepiej, autentyczniej opowiada t\u0119 histori\u0119?<\/span><\/p>\n

W rozmowie z Joann\u0105 Szcz\u0119sn\u0105 na \u0142amach \u201eGazety Wyborczej\u201d Edelman powiedzia\u0142: \u201eTo, co tam m\u00f3wi\u0119, jest w porz\u0105dku. Tylko \u017ce Hania lubi puentowa\u0107 od siebie zdanie, anegdot\u0119, sytuacj\u0119. A ja by\u0142em zbyt skr\u0119powany, \u017ceby jej co\u015b pr\u00f3bowa\u0107 poprawia\u0107 czy narzuca\u0107. I tak zosta\u0142o\u201d. To nie jedyny raz, gdy wspomina o\u00a0puentowaniu<\/i>, widocznie naprawd\u0119 go to uwiera\u0142o.\u00a0P<\/em>uentyzm<\/i>\u00a0zdaje si\u0119 by\u0107 wa\u017cnym elementem ba\u015bniowego, patetycznego widzenia \u015bwiata Hanny Krall. Uwa\u017cna lektura jej tekstu prowadzi do wniosku, \u017ce pisarka szuka sens\u00f3w tam, gdzie ich nie ma, usilnie usp\u00f3jnia to, co przypadkowe.<\/span><\/p>\n

Tymczasem Edelman\u00a0pisze<\/span>\u00a0prosto, autentycznie, a przy tym nie boi si\u0119 oceniania. Tej ocenie poddaje nie tyle ludzi, co sytuacj\u0119. Obrazuje,\u00a0jak<\/i>\u00a0si\u0119 sprawy mia\u0142y i\u00a0dlaczego<\/i>\u00a0si\u0119 wydarza\u0142y.<\/span><\/p>\n

Gdy Joanna Szcz\u0119sna zapyta\u0142a go o\u00a0Getto walczy<\/i>, odpowiedzia\u0142, \u017ce ksi\u0105\u017cka \u201epowsta\u0142a nazajutrz po zako\u0144czeniu wojny, jeszcze r\u00f3\u017cne rzeczy nie zatar\u0142y si\u0119 w pami\u0119ci, jeszcze nie by\u0142o \u017cadnych politycznych korekt czy nacisk\u00f3w\u201d.<\/span><\/p>\n

WALKA<\/strong><\/h4>\n

Getto walczy<\/i>\u00a0mo\u017cna czyta\u0107 na wiele sposob\u00f3w, ale dzi\u015b mo\u017ce warto skupi\u0107 si\u0119 na \u2013 wyeksponowanej w tytule \u2013\u00a0walce<\/i>\u00a0i\u00a0obronie getta<\/i>.<\/span><\/p>\n

Poni\u017cej znajduje si\u0119 chronologiczny wyb\u00f3r cytat\u00f3w z \u201eksi\u0105\u017ceczki\u201d Edelmana, kt\u00f3ry ma ukaza\u0107 t\u0119\u00a0walk\u0119<\/i>\u00a0i\u00a0obron\u0119 getta<\/i>, g\u0142\u00f3wne w\u0105tki opowie\u015bci do momentu wybuchu powstania. Cytaty maj\u0105\u00a0zach\u0119ci\u0107 do si\u0119gni\u0119cia po\u00a0Getto walczy<\/i>, ale te\u017c odpowiedzie\u0107\u00a0na pytanie, o co walczy\u0142 Marek Edelman i jego towarzysze.<\/span><\/p>\n

\u05d0<\/p>\n

\u201e7 wrze\u015bnia opu\u015bci\u0142 Warszaw\u0119 prawie ca\u0142y aktyw spo\u0142eczny. Przyw\u00f3dcy polityczni, dzia\u0142acze spo\u0142eczni, inteligencja pozostawili Stolic\u0119 w\u0142asnemu losowi. Trzystutysi\u0119czna masa \u017cydowska poczu\u0142a si\u0119\u00a0bardziej ni\u017c inni bezradna i samotna. Wobec takiej sytuacji nietrudno jest Niemcom w kr\u00f3tkim czasie nad t\u0105 mas\u0105\u00a0zapanowa\u0107, gn\u0119bi\u0107 j\u0105 represjami i doprowadzi\u0107 do stanu biernej rezygnacji\u201d.\u00a0<\/i><\/span><\/p>\n

Ukoronowaniem zakaz\u00f3w, ogranicze\u0144 i terroru pierwszych miesi\u0119cy okupacji jest niepisane prawo zbiorowej odpowiedzialno\u015bci. \u201eTak wi\u0119c w pierwszych dniach listopada 1939 roku rozstrzelanych zostaje 50 m\u0119\u017cczyzn z domu Nalewki 9 za rzekome pobicie przez jednego z mieszka\u0144c\u00f3w policjanta polskiego. Ten pierwszy wypadek zbiorowego morderstwa pog\u0142\u0119bia jeszcze nastroje paniczne w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w. Strach przed Niemcami wzrasta do nieopisanych granic\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05d1<\/span><\/p>\n

\u201eW takiej atmosferze i w takich zmienionych kardynalnie warunkach Bund rozpoczyna, a w\u0142a\u015bciwie kontynuuje sw\u0105 spo\u0142eczn\u0105 i polityczn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107. (\u2026) Gigantycznym wysi\u0142kiem jest dla nas ju\u017c samo przezwyci\u0119\u017cenie w\u0142asnej rozpaczliwej apatii, wykrzesanie z siebie jakiejkolwiek aktywno\u015bci, samo przeciwstawienie si\u0119 og\u00f3lnej panice\u201d. Partia pod przewodnictwem Abraszy Bluma do\u0142\u0105cza do obrony Warszawy, tworz\u0105c \u017cydowskie oddzia\u0142y. Cho\u0107 na pocz\u0105tku wrze\u015bnia wraz z jej szefostwem wyje\u017cd\u017ca i redakcja dziennika \u201eFolkscajtung\u201d, pismo ukazuje si\u0119 regularnie. Redaguje je mi\u0119dzy innymi Blum, kt\u00f3ry szybko wyznacza te\u017c nowe Centralne Kierownictwo Partii. \u201eUruchomione w czasie obl\u0119\u017cenia jad\u0142odajnie i kuchnie spo\u0142eczne funkcjonuj\u0105 nadal\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05d2<\/span><\/p>\n

\u201eW czasie \u015bwi\u0105t wielkanocnych 1940 roku zostaje zorganizowany kilkudniowy pogrom. Niemieccy lotnicy werbuj\u0105 polskie m\u0119ty, p\u0142ac\u0105c im po 4 z\u0142 za ka\u017cdy\u00a0dzie\u0144 roboczy<\/i>. Przez pierwsze trzy dni hulaj\u0105\u00a0bezkarnie. Czwartego dnia bundowska milicja przeprowadza akcj\u0119\u00a0odwetow\u0105\u201d.<\/span><\/p>\n

\u201eO tym, jak bardzo zdezorientowane by\u0142o w tym czasie spo\u0142ecze\u0144stwo \u017cydowskie, \u015bwiadczy fakt, \u017ce \u017cadna z dzia\u0142aj\u0105cych w\u00f3wczas partii w akcji tej nie bra\u0142a udzia\u0142u. (\u2026) Akcja nasza wstrzymuje jednak w\u00f3wczas dzia\u0142alno\u015b\u0107 Niemc\u00f3w i staje si\u0119 pierwszym czynnym wyst\u0105pieniem spo\u0142ecze\u0144stwa \u017cydowskiego\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05d3<\/span><\/p>\n

\u201eTrzeba by\u0142o, \u017ceby og\u00f3\u0142 to zrozumia\u0142. Trzeba by\u0142o tym wszystkim zbitym, zgn\u0119bionym ludziom powiedzie\u0107, trzeba by\u0142o im pokaza\u0107, \u017ce przecie\u017c mimo wszystko i wbrew wszystkiemu jeste\u015bmy jeszcze zdolni do tego, \u017ceby podnie\u015b\u0107 g\u0142ow\u0119. Wtedy to, na dzie\u0144 1 Maja, ukazuje si\u0119 wydany na starym powielaczu (\u2026) pierwszy numer \u00abBiuletynu\u00bb (\u2026). Numer po\u015bwi\u0119cony jest wypadkom wielkanocnym. Ale og\u00f3\u0142 pozostaje g\u0142uchy\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05d4<\/span><\/p>\n

\u201eZ dnia na dzie\u0144 rosn\u0105 teraz mury i druty okalaj\u0105ce getto, a\u017c 15 listopada odcinaj\u0105\u00a0ca\u0142kowicie spo\u0142ecze\u0144stwo \u017cydowskie od \u015bwiata i ludzi z zewn\u0105trz. (\u2026) To, co si\u0119 dzieje poza murami, staje si\u0119\u00a0coraz dalsze, coraz bardziej mgliste, obce. Wa\u017cny jest ju\u017c tylko dzie\u0144 dzisiejszy, sprawy najbli\u017csze (\u2026). Wa\u017cne jest tylko, \u017ceby \u017cy\u0107. (\u2026) Tego \u00ab\u017cycia\u00bb ka\u017cdy czepia si\u0119 kurczowo na sw\u00f3j spos\u00f3b. Ci, kt\u00f3rzy maj\u0105 pieni\u0105dze, widz\u0105\u00a0cel w dostatku (\u2026). Ci, kt\u00f3rzy nie maj\u0105 nic, n\u0119dzarze \u2013 szukaj\u0105 \u00abszcz\u0119\u015bcia\u00bb ukrytego w wygrzebanym ze \u015bmietnika sple\u015bnia\u0142ym kartoflu. (\u2026) St\u0105d ta kontrastowo\u015b\u0107 ulicy getta, tyle razy wykorzystywana przez Niemc\u00f3w, fotografowana dla cel\u00f3w propagandy i z\u0142o\u015bliwie przekazywana opinii \u015bwiata: \u00abOto w getcie warszawskim pod wspania\u0142ymi wystawami, pe\u0142nymi przemyconej z dzielnicy aryjskiej \u017cywno\u015bci, mr\u0105 n\u0119dzarze spuchni\u0119ci z g\u0142odu\u00bb\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05d5<\/span><\/h4>\n

\u201eA g\u0142\u00f3d ro\u015bnie z dnia na dzie\u0144, wydostaje si\u0119\u00a0z ciemnych, nat\u0142oczonych mieszka\u0144 na ulice, wciska si\u0119\u00a0w oczy widokiem karykaturalnie obrz\u0119kni\u0119tych cia\u0142-kloc\u00f3w, owini\u0119tych brudnymi szmatami zaropia\u0142ych n\u00f3g, pokrytych wrzodami, ranami z odmro\u017cenia i niedo\u017cywienia. G\u0142\u00f3d przemawia przez usta \u017cebrz\u0105cych po podw\u00f3rkach starc\u00f3w, m\u0142odych i dzieci. (\u2026)<\/span><\/p>\n

N\u0119dza jest tak wielka, \u017ce ludzie umieraj\u0105 z g\u0142odu na ulicach. (\u2026) Jedni padaj\u0105\u00a0na ulicy, inni umieraj\u0105\u00a0w domu, lecz rodzina, rozbieraj\u0105c ich do naga (by spieni\u0119\u017cy\u0107 ubranie), wyrzuca cia\u0142a przed dom, by pogrzeb odby\u0142 si\u0119 na koszt Gminy \u017bydowskiej. (\u2026) Jednocze\u015bnie szaleje tyfus plamisty. (\u2026) Jest wsz\u0119dzie, grozi zewsz\u0105d, staje si\u0119\u00a0wraz z g\u0142odem wszechmocnym panem getta\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05d6<\/span><\/h4>\n

\u201eW takiej atmosferze w lutym 1941 roku nadchodz\u0105 do Warszawy pierwsze wiadomo\u015bci o gazowaniu \u017byd\u00f3w w Che\u0142mnie na Pomorzu. (\u2026) Getto w te wiadomo\u015bci nie uwierzy\u0142o. Nie mogli uwierzy\u0107 ci wszyscy czepiaj\u0105cy si\u0119 \u017cycia ludzie, \u017ce to \u017cycie mo\u017ce by\u0107 im w taki spos\u00f3b zabrane. Jedynie zorganizowana m\u0142odzie\u017c, obserwuj\u0105c uwa\u017cnie stopniowy wzrost terroru niemieckiego, uzna\u0142a wypadki te za prawdopodobne i prawdziwe i postanowi\u0142a przeprowadzi\u0107 szerok\u0105 akcj\u0119\u00a0propagandow\u0105 dla u\u015bwiadomienia spo\u0142ecze\u0144stwa. (\u2026) W kilkudziesi\u0119ciu egzemplarzach kolportowany jest w getcie opis zbrodni che\u0142mi\u0144skich. Za granic\u0119 przesy\u0142amy raport z \u017c\u0105daniem zastosowania krok\u00f3w represyjnych wobec ludno\u015bci cywilnej niemieckiej. Ale zagranica tak\u017ce nie wierzy\u201d \u2013 pomimo wyst\u0105pienia Szmula Zygielbojma w BBC. \u201eNazajutrz przem\u00f3wienie to w specjalnie wydanym numerze naszego organu \u00abDer Weker\u00bb oraz w gazetkach wszystkich innych stronnictw politycznych kolportowane jest na ca\u0142e getto\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05d7<\/span><\/h4>\n

\u201eWybuch wojny rosyjsko-niemieckiej (lato 1941) daje pocz\u0105tek masowym akcjom eksterminacyjnym na terenach zachodniej Bia\u0142orusi i Ukrainy. (\u2026) I zn\u00f3w podej\u015bcie nie\u015bwiadomego spo\u0142ecze\u0144stwa jest kr\u00f3tkowzroczne. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 uwa\u017ca, \u017ce nie jest to zorganizowana, uporz\u0105dkowana akcja t\u0119pienia narodu \u017cydowskiego, ale wybryki \u017co\u0142dactwa upojonego zwyci\u0119stwem. Natomiast stronnictwa polityczne i ugrupowania spo\u0142eczne s\u0105 innego zdania\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05d8<\/span><\/h4>\n

Na pocz\u0105tku 1942 roku wszystkie stronnictwa polityczne w getcie podejmuj\u0105 nieudan\u0105 pr\u00f3b\u0119 utworzenia organizacji bojowej. \u201eMy tworzymy w porozumieniu z Polskimi Socjalistami (skrajna lewica PPS) pierwsz\u0105 organizacj\u0119\u00a0bojow\u0105\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05d9<\/span><\/h4>\n

\u201eW og\u00f3lnej tragicznej sytuacji ca\u0142ej ludno\u015bci \u017cydowskiej najtragiczniejsza jest sytuacja m\u0142odzie\u017cy, kt\u00f3ra najbardziej jest prze\u015bladowana przez Niemc\u00f3w. \u0141apana bezustannie na roboty, nie tylko nie mo\u017ce my\u015ble\u0107 o zaj\u0119ciu si\u0119 prac\u0105 zarobkow\u0105, ale nie mo\u017ce nawet swobodnie porusza\u0107 si\u0119\u00a0po ulicach\u201d. Troszczy si\u0119 o ni\u0105 m\u0142odzie\u017c bundowska.<\/span><\/p>\n

\u05db<\/span><\/h4>\n

\u201eWydajemy 6 pism: 1. \u00abDer Weker\u00bb (tygodnik), 2. \u00abBiuletyn\u00bb (miesi\u0119cznik), 3. \u00abCajt-Frang\u00bb (organ teoretyczny), 4. \u00abZa nasz\u0105 i wasz\u0105 Wolno\u015b\u0107\u00bb (miesi\u0119cznik), 5. \u00abJungt Sztime\u00bb (miesi\u0119cznik), 6. \u00abNowa M\u0142odzie\u017c\u00bb (miesi\u0119cznik). Nak\u0142ad pism waha si\u0119 od 300 do 500 egzemplarzy. (\u2026) Uda\u0142o nam si\u0119 przeprowadzi\u0107 pewnego rodzaju statystyk\u0119, z kt\u00f3rej wynika\u0142o, \u017c\u0119 przeci\u0119tnie ka\u017cdy egzemplarz czyta 20 os\u00f3b\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05dc<\/span><\/h4>\n

\u201eWydawanie prasy odbywa si\u0119 w bardzo ci\u0119\u017ckich warunkach. Na jednym starym powielaczu Skifu odbija si\u0119 przez ca\u0142\u0105 noc. Przewa\u017cnie nie ma \u015bwiat\u0142a elektrycznego. Praca przy lampach karbidowych jest szalenie m\u0119cz\u0105ca. Oko\u0142o godziny 2 w nocy personel drukarni (\u2026) zawsze tak narzeka na b\u00f3l oczu, \u017ce dalsza praca staje si\u0119\u00a0prawie niemo\u017cliwa. Nie wolno jednak traci\u0107\u00a0ani chwili. O si\u00f3dmej nad ranem numer, niezale\u017cnie od ilo\u015bci stron, musi by\u0107\u00a0got\u00f3w do kolporta\u017cu. Ludzie pracuj\u0105 naprawd\u0119\u00a0ponad si\u0142y. Takie bezsenne noce wypadaj\u0105 2\u20133 razy w tygodniu. W dzie\u0144 odespa\u0107 nie mo\u017cna. Trzeba wszak zachowa\u0107 pozory, \u017ce si\u0119\u00a0z drukarni\u0105\u00a0nie ma nic wsp\u00f3lnego. (\u2026) Po nieprzespanej nocy \u2013 ca\u0142y dzie\u0144 w napi\u0119ciu \u2013 czy wszystko dosz\u0142o, czy wszystko za\u0142atwione, czy nie ma jakiej \u00abwsypy\u00bb\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05de<\/span><\/h4>\n

\u201eTymczasem terror w getcie wzrasta. Izolacja od \u015bwiata zewn\u0119trznego staje si\u0119\u00a0coraz \u015bci\u015blejsza. Aresztowania za przej\u015bcie na aryjsk\u0105\u00a0stron\u0119 mno\u017c\u0105 si\u0119 z dnia na dzie\u0144, a\u017c w ko\u0144cu zostaj\u0105 wprowadzone \u00abs\u0105dy specjalne\u00bb\u201d. Wiele os\u00f3b ginie za bezprawn\u0105 pr\u00f3b\u0119 przedostania si\u0119 na aryjsk\u0105 stron\u0119, wielu osadzonych czeka na ostateczny wyrok. \u201eGetto czuje wyra\u017anie oddech \u015bmierci\u201d. Bund chce reagowa\u0107 na te zab\u00f3jstwa, wydaj\u0105c ulotki z has\u0142em \u201eA szande di merder!<\/i>\u201d (\u201eHa\u0144ba mordercom!\u201d), ale propozycja nie przechodzi. Ludzie z kierownictwa partii (poza Abrasz\u0105), \u201etak samo jak ca\u0142e getto, przyt\u0142oczeni s\u0105 groz\u0105\u00a0wypadk\u00f3w i obaw\u0105 przed nowymi zbiorowymi konsekwencjami\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05e0<\/span><\/h4>\n

\u201eTeraz wypadki zaczynaj\u0105 toczy\u0107 si\u0119 w zawrotnym tempie. Ulice getta staj\u0105\u00a0si\u0119 krwaw\u0105 rze\u017ani\u0105. Niemcy bezustannie bez jakichkolwiek przyczyn strzelaj\u0105\u00a0do przechodni\u00f3w. (\u2026) Przy pomocy \u017cydowskiej policji \u0142api\u0105 na ulicach, wyci\u0105gaj\u0105 z mieszka\u0144 i wysy\u0142aj\u0105\u00a0ludzi do oboz\u00f3w pracy rozrzuconych w Guberni. Zyskuj\u0105 na tym podw\u00f3jnie \u2013 zdobywaj\u0105 si\u0142\u0119 robocz\u0105 i pokazuj\u0105 namacalnie wszystkim, kt\u00f3rzy mo\u017ce nie ufaj\u0105, \u017ce wszelkie wysiedlenie ma na celu \u00abproduktywizacj\u0119\u00bb, \u017ce w niemieckim obozie pracy, co prawda w ci\u0119\u017ckich warunkach, ale mo\u017cna prze\u017cy\u0107 wojn\u0119. Niemcy s\u0105 wspania\u0142omy\u015blni. Pozwalaj\u0105 pisa\u0107 listy do rodziny. Te listy nadchodz\u0105\u00a0masowo do getta i sprawiaj\u0105, \u017ce docieraj\u0105ce wraz z nimi wiadomo\u015bci o niszczeniu ludno\u015bci \u017cydowskiej w \u017caden spos\u00f3b nie mog\u0105 znale\u017a\u0107 wiary. Ci\u0105g\u0142e wysiedlenia na prowincj\u0119, rzekomo do Besarabii, przechodz\u0105\u00a0prawie bez wra\u017cenia, gdy\u017c\u00a0getto uparcie ufa plotce, \u017ce i stamt\u0105d przychodz\u0105 listy\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05e1<\/span><\/h4>\n

\u201eStracenie w lasach lubelskich ca\u0142ego prawie transportu je\u0144c\u00f3w \u017cydowskich (\u2026) r\u00f3wnie\u017c nie znajduje wiary. Wie\u015bci o mordowaniach pod Lublinem s\u0105\u00a0za okrutne, \u017ceby mog\u0142y by\u0107\u00a0prawdziwe. Getto nie wierzy\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05e2<\/span><\/h4>\n

\u201eMy jednak czynimy wszelkie starania otrzymania broni ze strony aryjskiej. (\u2026) Jest to \u0142a\u0144cuch nieprzerwanych rozczarowa\u0144 i niepowodze\u0144. Ci\u0105gle zawiedzione nadzieje otrzymania broni, brak zrozumienia dla sprawy ze strony polskich towarzyszy \u2013 to atmosfera, w kt\u00f3rej ro\u015bnie i dzia\u0142a nasza organizacja\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05e4<\/span><\/h4>\n

\u201ePrzychodzi wiadomo\u015b\u0107 o likwidacji getta w Lublinie. (\u2026) Getto warszawskie wobec braku bezpo\u015bredniego kontaktu z prowincj\u0105\u00a0przyjmuje te wiadomo\u015bci z niedowierzaniem, wysuwa tysi\u0105c argument\u00f3w, zbijaj\u0105cych ca\u0142kowicie najl\u017cejszy nawet cie\u0144 prawdopodobie\u0144stwa tych relacji, nie dopuszcza do siebie my\u015bli, \u017ce podobna zbrodnia powt\u00f3rzy\u0107 si\u0119 mo\u017ce w stolicy Polski (\u2026). Trudno jest normalnemu cz\u0142owiekowi o normalnej psychice zrozumie\u0107, jak mo\u017cna ludzi mordowa\u0107 za to, \u017ce maj\u0105\u00a0taki, a nie inny kolor w\u0142os\u00f3w i oczu, za to, \u017ce s\u0105 innego pochodzenia\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05e6<\/span><\/h4>\n

\u201eJednak\u017ce bezpo\u015brednio po tych wiadomo\u015bciach, jakby jaskrawa zapowied\u017a tego, co si\u0119\u00a0stanie, nast\u0119puje tragiczna, krwawa noc z 17 na 18 kwietnia 1942 roku. Niemieccy oficerowie wyci\u0105gaj\u0105 z dom\u00f3w przesz\u0142o 50 dzia\u0142aczy spo\u0142ecznych i rozstrzeliwuj\u0105 ich na ulicach getta. (\u2026) Nazajutrz ca\u0142e getto przera\u017cone, oszo\u0142omione, zdenerwowane gubi si\u0119 w domys\u0142ach, jaki by\u0142 pow\u00f3d tych egzekucji. Wi\u0119kszo\u015b\u0107\u00a0uwa\u017ca, \u017ce stracono redaktor\u00f3w gazetek nielegalnych, \u017ce ca\u0142a ta akcja skierowana jest tylko przeciwko dzia\u0142aczom politycznym, \u017ce nale\u017cy przesta\u0107 dzia\u0142a\u0107, by niepotrzebnie nie zwi\u0119ksza\u0107 i tak du\u017cej liczby ofiar\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05e7<\/span><\/h4>\n

\u201e19 kwietnia ukazuje si\u0119\u00a0specjalny numer naszego tygodnika \u00abDer Weker\u00bb, kt\u00f3ry wskazuje na to, \u017ce jest to jeszcze jedno ogniwo w akcji wyniszczenia \u017byd\u00f3w, \u017ce Niemcy chc\u0105\u00a0wymordowa\u0107 aktywniejsze elementy \u017cydowskie, by potem ca\u0142a masa posz\u0142a biernie na \u015bmier\u0107 (\u2026).<\/span><\/p>\n

Pogl\u0105d nasz pozostaje jednak nadal zupe\u0142nie odosobniony, tylko niekt\u00f3re m\u0142odzie\u017cowe ugrupowania (\u00abSzomer\u00bb, \u00abHechaluc\u00bb) s\u0105 tego samego zdania\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05e8<\/span><\/h4>\n

\u201eOd tego momentu nast\u0119puje w pracy naszej reorganizacja. Ca\u0142a praca nielegalna zostaje nastawiona tylko i wy\u0142\u0105cznie na organizowanie ruchu oporu. (\u2026) Oczekujemy nadej\u015bcia transportu broni (\u2026), zapowiedzianego przez PS\u201d.<\/span><\/p>\n

Niemcy zabijaj\u0105 coraz wi\u0119cej os\u00f3b zaanga\u017cowanych w podziemie, szukaj\u0105 ofiar we wszystkich warstwach spo\u0142ecznych. \u201eJest to robione zupe\u0142nie celowo, by tak zastraszy\u0107 ludno\u015b\u0107, \u017ceby by\u0142a niezdolna do \u017cadnych samodzielnych poryw\u00f3w, \u017ceby obawa przed \u015bmierci\u0105 z r\u0105k niemieckich parali\u017cowa\u0142a jej najmniejsze odruchy sprzeciwu i kierowa\u0142a j\u0105\u00a0na drog\u0119\u00a0bezwzgl\u0119dnego, biernego pos\u0142usze\u0144stwa. Ale to rozumie tylko ma\u0142a garstka. Og\u00f3\u0142 daremnie g\u0142owi si\u0119, o kogo w\u0142a\u015bciwie chodzi i co ma na celu ta akcja\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05e9<\/span><\/h4>\n

\u201eTroje dzieci siedzia\u0142o rz\u0119dem przed szpitalem im. Berson\u00f3w i Bauman\u00f3w. Przechodz\u0105cy ulic\u0105 \u017candarm jednym nabojem zabi\u0142 ca\u0142\u0105 tr\u00f3jk\u0119.<\/span><\/p>\n

Ci\u0119\u017carna kobieta potkn\u0119\u0142a si\u0119 i upad\u0142a, przechodz\u0105c przez jezdni\u0119. Obecny przy tym Niemiec nie pozwoli\u0142 jej wsta\u0107 i zastrzeli\u0142 le\u017c\u0105c\u0105\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05ea<\/span><\/h4>\n

\u201eW tym czasie nast\u0119puje jedna z wi\u0119kszych naszych \u00abwsyp\u00bb. Zostaje \u00abzasypane\u00bb mieszkanie, w kt\u00f3rym mie\u015bci si\u0119 nasza drukarnia. Niemcom nie udaje si\u0119 jednak nakry\u0107 nikogo, gdy\u017c nasz wywiad wie o tym 24 godziny wcze\u015bniej i zd\u0105\u017ca w por\u0119 przenie\u015b\u0107 ca\u0142y sk\u0142ad papieru, powielacz i maszyny w inne bezpieczne miejsce\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05d0<\/span><\/h4>\n

\u201eZ dnia na dzie\u0144 zmienia si\u0119 teraz nastr\u00f3j getta. Dzie\u0144 18 kwietnia by\u0142 dla getta dniem prze\u0142omowym. Do tego dnia, jakkolwiek \u017ale by\u0142o, czuli mieszka\u0144cy getta, \u017ce byt ich i ich codzienno\u015b\u0107 opiera si\u0119 na czym\u015b ustabilizowanym i trwa\u0142ym. \u017be mo\u017cna uk\u0142ada\u0107 bud\u017cet miesi\u0119czny i robi\u0107\u00a0zapasy na zim\u0119. Tego dnia nagle poczuli, \u017ce grunt usuwa si\u0119 im spod n\u00f3g. Ka\u017cda noc nast\u0119pna, pe\u0142na g\u0142uchych strza\u0142\u00f3w, m\u00f3wi im wyra\u017anie, \u017ce getto nie ma podstaw, \u017ce \u017cyje z \u0142aski Niemc\u00f3w, \u017ce jest kruche i s\u0142abe, jak domek z kart. Wszyscy rozumiej\u0105, \u017ce zostanie zlikwidowane, ale nikt nie zdaje sobie sprawy z tego, \u017ce getto p\u00f3jdzie na \u015bmier\u0107\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05d1<\/span><\/h4>\n

\u201eW po\u0142owie lipca 1942 roku zag\u0119szcza si\u0119 czarna chmura. Na poz\u00f3r wszystko wygl\u0105da normalnie, kr\u0105\u017c\u0105 tylko \u00abnieprawdopodobne\u00bb pog\u0142oski (\u2026) o tym, \u017ce zostanie z getta przesiedlonych 20, 40 lub 60 tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w, o tym, \u017ce w Warszawie pozostan\u0105\u00a0tylko pracuj\u0105cy. Pog\u0142oski te, chocia\u017c ci\u0105gle jeszcze \u00abniewiarygodne\u00bb, wywo\u0142uj\u0105 ju\u017c zaniepokojenie, a nawet panik\u0119. Ludzie masowo garn\u0105\u00a0si\u0119\u00a0do pracy: do fabryk, do instytucji spo\u0142ecznych, do urz\u0119d\u00f3w. Przesiaduj\u0105ce dot\u0105d w kawiarniach panie na gwa\u0142t przeobra\u017caj\u0105 si\u0119 w spracowane szwaczki, cerowaczki, urz\u0119dniczki. Niekt\u00f3re fabryki przyjmuj\u0105 do pracy tylko z w\u0142asn\u0105 maszyn\u0105 krawieck\u0105. Cena maszyn do szycia momentalnie skacze w g\u00f3r\u0119\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05d2<\/span><\/h4>\n

\u201e20 lipca rozpoczynaj\u0105\u00a0si\u0119 aresztowania. Zostaj\u0105\u00a0osadzeni na Pawiaku prawie wszyscy lekarze szpitala \u00abCzyste\u00bb, cz\u0119\u015b\u0107\u00a0zarz\u0105du \u017bydowskiej Samopomocy Spo\u0142ecznej (\u017bSS), pewna liczba radnych Gminy (m.in. J. Jaszu\u0144ski).<\/span><\/p>\n

Rozumiemy, \u017ce getto jest w przededniu likwidacji\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05d3<\/span><\/h4>\n

Dnia 22 lipca 1942 roku o godzinie 10 rano zaje\u017cd\u017caj\u0105 przed dom Rady \u017bydowskiej niemieckie samochody. (\u2026) Kr\u00f3tkie posiedzenie i przedstawiciele Judenratu wiedz\u0105 ju\u017c, czego chc\u0105 Niemcy. Sprawa jest prosta. Wszyscy \u00abnieproduktywni\u00bb \u017bydzi zostan\u0105\u00a0przesiedleni na wsch\u00f3d. Po wyj\u015bciu Niemc\u00f3w drugie wewn\u0119trzne tajne posiedzenie. \u017baden z radnych nie zastanawia si\u0119 nad tym, czy zarz\u0105dzenie to ma wykona\u0107 Rada \u017bydowska, \u017caden z radnych nie znajduje odpowiedzi na rzucon\u0105 przez obecnego na posiedzeniu sekretarza Rady \u017bydowskiej uwag\u0119: \u00abPanowie, nim przejdziecie do technicznego wykonania zarz\u0105dzenia, zastan\u00f3wcie si\u0119, czy w og\u00f3le nale\u017cy je wykona\u0107\u00bb. Nad tym, czy wykona\u0107 zarz\u0105dzenie, nie ma dyskusji. Omawia si\u0119\u00a0stron\u0119\u00a0techniczn\u0105, uk\u0142ada plan pracy. (\u2026)<\/span><\/p>\n

W ten spos\u00f3b Niemcy doprowadzili do tego, \u017ce Rada \u017bydowska sama wyda\u0142a wyrok \u015bmierci na przesz\u0142o 300 000 mieszka\u0144c\u00f3w getta\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05d4<\/span><\/h4>\n

\u201eDrugiego dnia akcji, 23 lipca, odbywa si\u0119 posiedzenie tzw. Komitetu Robotniczego, gdzie reprezentowane s\u0105 wszystkie stronnictwa polityczne, i na kt\u00f3rym my, popierani jedynie przez \u00abchaluc\u00f3w\u00bb i \u00abszomr\u00f3w\u00bb, zajmujemy stanowisko czynnego oporu. Niestety ca\u0142a opinia publiczna by\u0142a przeciwko nam. Og\u00f3\u0142 uwa\u017ca wyst\u0105pienie takie za prowokacyjne, przekonuje, \u017ce je\u017celi \u017bydzi spokojnie dostarcz\u0105 wymaganego kontyngentu, reszta getta pozostanie na miejscu. Instynkt samozachowawczy kieruje powoli psychik\u0119 ludzi na drog\u0119 ratowania siebie, cho\u0107by za cen\u0119 innych. Nikt z nich nie wierzy jeszcze wprawdzie, \u017ce wysiedlenie to \u015bmier\u0107. Ale Niemcom uda\u0142o si\u0119 ju\u017c podzieli\u0107 ludno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 na dwie cz\u0119\u015bci \u2013 jedn\u0105 skazan\u0105 na \u015bmier\u0107, drug\u0105 \u2013 maj\u0105c\u0105 nadziej\u0119 utrzymania si\u0119 przy \u017cyciu\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05d5<\/span><\/h4>\n

\u201ePrzez pierwszych kilka dni \u00abakcji\u00bb bez przerwy obraduje Rada Partyjna (\u2026). Z godziny na godzin\u0119 oczekujemy przybycia broni, ca\u0142a m\u0142odzie\u017c jest zmobilizowana. Przez trzy dni, dop\u00f3ki nie znik\u0142y ostatnie nadzieje otrzymania broni, trwa stan ostrego pogotowia\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05d6<\/span><\/h4>\n

\u201eDrugiego dnia akcji pope\u0142nia samob\u00f3jstwo prezes Rady \u017bydowskiej in\u017c. Adam Czerniakow. Wiedzia\u0142 on dok\u0142adnie, \u017ce rzekome przesiedlenie na wsch\u00f3d to \u015bmier\u0107 setek tysi\u0119cy ludzi w komorach gazowych, i nie chcia\u0142 by\u0107\u00a0za to odpowiedzialny. Nie maj\u0105c mo\u017cno\u015bci przeciwstawienia si\u0119 temu, co si\u0119\u00a0sta\u0142o \u2013 wola\u0142 odej\u015b\u0107. Uwa\u017cali\u015bmy w\u00f3wczas, \u017ce tak post\u0105pi\u0107 nie by\u0142o mu wolno, \u017ce obowi\u0105zkiem jego, jako jedynej autorytatywnej osoby w getcie, by\u0142o zawiadomi\u0107 ca\u0142\u0105\u00a0ludno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 o faktycznym stanie rzeczy i rozwi\u0105za\u0107\u00a0instytucje, a w szczeg\u00f3lno\u015bci policj\u0119 \u017cydowsk\u0105, kt\u00f3ra oficjalnie podlega\u0142a Radzie \u017bydowskiej i przez ni\u0105 zosta\u0142a stworzona\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05d7<\/span><\/h4>\n

\u201eTego samego dnia ukazuje si\u0119 pierwszy numer naszego wydawnictwa \u00abOjf der Wach\u00bb (\u201eNa stra\u017cy\u201d), kt\u00f3ry przestrzega ludno\u015b\u0107 przed dobrowolnym zg\u0142aszaniem si\u0119\u00a0do wyjazdu i nawo\u0142uje do stawiania oporu. \u00abW wielkiej naszej bezsilno\u015bci \u2013\u00a0pisze<\/span>\u00a0towarzysz Orzech w artykule wst\u0119pnym \u2013 nie dajcie si\u0119\u00a0z\u0142apa\u0107 \u2013 bro\u0144cie si\u0119\u00a0r\u0119kami i nogami\u00bb. Numer ten, wydany w potr\u00f3jnym nak\u0142adzie (\u2026)\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05d8<\/span><\/h4>\n

\u201eDla ostatecznego i konkretnego sprawdzenia, co si\u0119 dzieje z transportami ludzi odchodz\u0105cymi z getta, wys\u0142any zostaje na aryjsk\u0105 stron\u0119 w \u015blad za transportem Za\u0142men Frydrych (Zygmunt). Podr\u00f3\u017c jego na \u00abwsch\u00f3d\u00bb trwa bardzo kr\u00f3tko, gdy\u017c zaledwie trzy dni. Od razu po wyj\u015bciu z mur\u00f3w getta wszed\u0142 w kontakt z kolejarzem z Dworca Gda\u0144skiego, pracuj\u0105cym na linii Warszawa\u2013Ma\u0142kinia i z nim odby\u0142 podr\u00f3\u017c w \u015blad za transportem. Dojecha\u0142 do Soko\u0142owa, gdzie, jak informowali miejscowi kolejarze, linia kolejowa rozdwaja si\u0119 i jedna bocznica idzie w kierunku Treblinki. Je\u017adzi t\u0105 lini\u0105 codziennie jeden warszawski poci\u0105g towarowy nape\u0142niony lud\u017ami i wraca pusty. \u017badnego dowozu \u017cywno\u015bci nie ma. Dost\u0119p do stacji Treblinka jest dla cywil\u00f3w wzbroniony. By\u0142 to niezbity dow\u00f3d, \u017ce ludzie zwo\u017ceni tam zostaj\u0105 straceni. Nast\u0119pnego dnia wys\u0142annik spotka\u0142 w Soko\u0142owie na rynku dw\u00f3ch nagich \u017byd\u00f3w, uciekinier\u00f3w z Treblinki. Ci ju\u017c\u00a0dok\u0142adnie opisali ka\u017a\u0144. Nie by\u0142y to wi\u0119c teraz \u017cadne domys\u0142y (\u2026)\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05d9<\/span><\/h4>\n

\u201ePo powrocie Zygmunta zostaje wydany drugi numer \u00abOjf der Wach\u00bb, w kt\u00f3rym podany jest dok\u0142adny opis Treblinki. Ale i teraz \u017bydzi uparcie nie wierz\u0105. Przed tward\u0105\u00a0prawd\u0105\u00a0zaciskaj\u0105 oczy, zatykaj\u0105 uszy, broni\u0105\u00a0si\u0119\u00a0r\u0119kami i nogami.<\/span><\/p>\n

A Niemcy, nie przebieraj\u0105c w \u015brodkach, stosuj\u0105 nowy chwyt propagandowy. Przyrzekaj\u0105\u00a0i daj\u0105\u00a0ka\u017cdemu ochotniczo zg\u0142aszaj\u0105cemu si\u0119 do wyjazdu 3 kg chleba i 1 kg marmolady. To wystarcza. (\u2026)<\/span><\/p>\n

Ludzie s\u0105 na zapas. Po 4-5 dni czekaj\u0105\u00a0na za\u0142adowanie do wagon\u00f3w. Ludzie wype\u0142niaj\u0105 ka\u017cd\u0105 woln\u0105\u00a0przestrze\u0144, cisn\u0105 si\u0119\u00a0do gmach\u00f3w, biwakuj\u0105 w pustych salach, korytarzach, na schodach. Brudne, lepkie b\u0142oto zalewa pod\u0142ogi. Wody w kranach nie ma, ubikacje s\u0105 zatkane. Co krok noga grz\u0119\u017anie w kale. Zapach potu i moczu d\u0142awi w gardle\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05db<\/span><\/h4>\n

\u201eW tym okresie stracili\u015bmy prawie wszystkich naszych towarzyszy. Z przesz\u0142o 500 naszych cz\u0142onk\u00f3w pozosta\u0142o zaledwie kilkudziesi\u0119ciu. (\u2026) Pozostaje nas ma\u0142a garstka. Robimy, co mo\u017cna, ale mo\u017cna bardzo ma\u0142o. Chcemy za wszelk\u0105\u00a0cen\u0119 ratowa\u0107 jeszcze to, co si\u0119 da. (\u2026) Jest to najtragiczniejszy nasz okres. Widzimy, \u017ce zostajemy bez organizacji. \u017be wszystko, co\u015bmy piel\u0119gnowali przez d\u0142ugie i ci\u0119\u017ckie lata wojny \u2013 ginie w og\u00f3lnym kataklizmie. \u017be ca\u0142y nasz trud i wysi\u0142ek idzie na marne. Jedynym cz\u0142owiekiem, kt\u00f3ry potrafi\u0142 w tym okresie uj\u0105\u0107 siebie w karby, by\u0142 Abrasza Blum. To, \u017ce przetrwali\u015bmy te koszmarne chwile, zawdzi\u0119czamy w\u0142a\u015bciwie jemu\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05dc<\/span><\/h4>\n

\u201eKa\u017cdej firmie niemieckiej oraz Radzie \u017bydowskiej Niemcy przyznaj\u0105 okre\u015blon\u0105 liczb\u0119 pracownik\u00f3w, kt\u00f3rzy mog\u0105 pozosta\u0107. Tym wybra\u0144com rozdawane s\u0105 numerki. Numerki oznaczaj\u0105 \u017cycie. Szanse s\u0105 ma\u0142e, ale to, \u017ce s\u0105, wystarcza, by zn\u00f3w ca\u0142kowicie spl\u0105ta\u0142a si\u0119 my\u015bl ludzka, \u017ceby zn\u00f3w ca\u0142a uwaga skoncentrowa\u0142a si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na jednym, \u017ceby wszystko, poza otrzymaniem numerka, przesta\u0142o by\u0107 wa\u017cne\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05de<\/span><\/h4>\n

\u201eTo, co si\u0119 dzieje na Umschlagu teraz, gdy ratunku ju\u017c\u00a0nie ma \u017cadnego i znik\u0105d, nie daje si\u0119 uj\u0105\u0107 w najmocniejsze ludzkie s\u0142owa. Sprowadzeni ju\u017c wcze\u015bniej chorzy, doro\u015bli i dzieci ze szpitala, le\u017c\u0105 opuszczeni w ciemnych salach. Robi\u0105 pod siebie i pozostaj\u0105\u00a0ju\u017c tak w cuchn\u0105cej mazi moczu i ka\u0142u. Piel\u0119gniarki wyszukuj\u0105 w tym t\u0142umie swoich ojc\u00f3w i matki i z dzikim jakim\u015b b\u0142yskiem w oczach wstrzykuj\u0105 im dobr\u0105\u00a0\u015bmier\u0107, daj\u0105c morfin\u0119. Czyja\u015b lito\u015bciwa lekarska r\u0119ka wlewa po kolei w rozpalone buzie obcych chorych dzieci wod\u0119 z rozpuszczonym cyjankiem. Nale\u017cy jej si\u0119 cze\u015b\u0107 \u2013 oddaje sw\u00f3j cyjanek. Bo cyjanek teraz to skarb najdro\u017cszy, nieodkupiony. Cyjanek oznacza cich\u0105\u00a0\u015bmier\u0107, ratuje przed wagonami\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05e0<\/span><\/h4>\n

\u201eDnia 12 wrze\u015bnia akcja jest oficjalnie sko\u0144czona. Nominalnie pozosta\u0142o w Warszawie 33 400 \u017byd\u00f3w. (\u2026) Nowe mury dziel\u0105 getto, mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi blokami ci\u0105gn\u0105 si\u0119 d\u0142ugie, opuszczone, bezludne tereny, strasz\u0105c martw\u0105 cisz\u0105 ulic, stukaj\u0105cymi na wietrze pustymi ramami pootwieranych okien i md\u0142ym zapachem niepochowanych trup\u00f3w\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05e1<\/span><\/h4>\n

\u201eOko\u0142o 20 pa\u017adziernika zostaje utworzona tzw. Komisja Koordynacyjna (KK), do kt\u00f3rej wchodz\u0105 przedstawiciele wszystkich istniej\u0105cych \u017cydowskich partii politycznych, a z naszego ramienia \u2013 Abrasza Blum i Berek. Na tym samym posiedzeniu wy\u0142oniona [zostaje] komenda \u017bydowskiej Organizacji Bojowej (\u017bOB). (\u2026) Zn\u00f3w wybudowali\u015bmy, ju\u017c nie sami, lecz wsp\u00f3lnym wysi\u0142kiem, wielk\u0105 organizacj\u0119 (\u2026)\u201d. \u017bOB wykonuje pierwsze zamachy \u2013 ginie komendant policji \u017cydowskiej i przedstawiciel Rady \u017bydowskiej. \u201e\u017bOB zyskuje sobie pierwsz\u0105 popularno\u015b\u0107\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05e2<\/span><\/h4>\n

\u201eDla dok\u0142adniejszej orientacji w warunkach, w jakich w\u00f3wczas pracujemy, chc\u0119 doda\u0107, \u017ce gdzie\u015b w po\u0142owie listopada (w okresie \u00abspokoju\u00bb) nast\u0105pi\u0142a wyw\u00f3zka kilkuset \u017byd\u00f3w (\u2026). Wtedy to w\u0142a\u015bnie tow. W. Rozowski wy\u0142ama\u0142 zakratowane okno wagonu towarowego, wyrzuci\u0142 przez nie w biegu poci\u0105gu siedem dziewcz\u0105t (\u2026) i ostatni sam wyskoczy\u0142. Podobne czyny w czasie pierwszej akcji by\u0142y jeszcze nie do pomy\u015blenia. Je\u015bliby nawet w wagonie znalaz\u0142 si\u0119 \u015bmia\u0142ek chc\u0105cy ucieka\u0107, wsp\u00f3\u0142towarzysze nie pozwoliliby mu na to z obawy przed konsekwencjami dla pozosta\u0142ych. Teraz \u017bydzi zaczynaj\u0105 wreszcie rozumie\u0107, \u017ce wysiedlenie to \u015bmier\u0107. \u017be nie ma innej rady, jak gin\u0105\u0107 z honorem. Tylko \u017ce wci\u0105\u017c jeszcze (jak to ju\u017c jest w naturze ludzkiej) wol\u0105 t\u0119 chwil\u0119 gini\u0119cia i honoru odwlec jak najdalej\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05e4<\/span><\/h4>\n

\u201eTymczasem niemiecka propaganda dzia\u0142a, stara si\u0119 zn\u00f3w otumani\u0107 \u017byd\u00f3w, tworz\u0105c legend\u0119 o rezerwatach \u017cydowskich w Trawnikach i Poniatowej (\u2026)\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05e6<\/span><\/h4>\n

\u201e\u017bOB prowadzi szeroko zakrojon\u0105 akcj\u0119\u00a0propagandow\u0105. Wydaje kilka odezw, kt\u00f3re plakatuje na domach i murach getta. T\u00f6bbens w odpowiedzi na to szykuje odezw\u0119\u00a0do ludno\u015bci \u017cydowskiej, lecz obydwa jej nak\u0142ady zostaj\u0105\u00a0przez \u017bOB skonfiskowane jeszcze w drukarni\u201d.<\/span><\/p>\n

\u05e7<\/span><\/h4>\n

\u201eW tym okresie \u017bOB panuje ju\u017c niepodzielnie w getcie. Jest jedyn\u0105 si\u0142\u0105 i w\u0142adz\u0105, kt\u00f3ra ma autorytet i z kt\u00f3r\u0105 liczy si\u0119\u00a0spo\u0142ecze\u0144stwo\u201d. Nied\u0142ugo Edelman zacznie pisa\u0107 o powstaniu, ale t\u0119 histori\u0119 wszyscy mniej wi\u0119cej znaj\u0105.<\/span><\/p>\n

\u05e8<\/span><\/h4>\n

Wiele lat p\u00f3\u017aniej w jednym z wywiad\u00f3w wr\u00f3ci do tematu. Zn\u00f3w opowie, \u017ce nikt im w getcie nie wierzy\u0142: \u201eTak\u017ce potem, jak si\u0119 pisa\u0142o w \u00abBiuletynie\u00bb, to by\u0142o ciekawe, \u017ce przychodzili do nas ludzie i m\u00f3wili: \u00abNie piszcie tych bujd, nie r\u00f3bcie tej propagandy, bo wam przestaj\u0105\u00a0wierzy\u0107 we wszystko inne, co piszecie\u00bb\u201d. Taka by\u0142a sytuacja. Ciekawe jakby si\u0119 \u00abGazeta Wyborcza\u00bb dzi\u015b w tej sytuacji zachowa\u0142a \u2013 tak sobie my\u015bl\u0119 \u2013 dalej by pisa\u0142a? Ciekawe. Jak ty my\u015blisz? Ja si\u0119 tak pytam \u2013 psychologiczna sprawa. Bo to trzeba trafi\u0107\u00a0do ludzi. A jakby\u015b nie trafia\u0142a i by\u015b m\u00f3wi\u0142a, \u017ce id\u0105 na \u015bmier\u0107, a oni m\u00f3wi\u0105, \u017ce nieprawda. To nie chodzi o to, \u017ceby mie\u0107 du\u017cy nak\u0142ad, to chodzi o ten stosunek\u2026 Bo tych gazetek podziemnych przecie\u017c nie wydawali zawodowi dziennikarze. To wydawali dzia\u0142acze polityczni. Rozumiesz? Mo\u017ce tam byli jacy\u015b dziennikarze\u2026 Felieton\u00f3w si\u0119 nie pisa\u0142o. Rozumiesz? I reporta\u017cy si\u0119 nie pisa\u0142o, \u017ce ciocia klocia wczoraj zrobi\u0142a siusiu pod p\u0142otem. To by\u0142y polityczne artyku\u0142y i wiadomo\u015bci. I przychodzi wiadomo\u015b\u0107, \u017ce w Nowym Dworze wywie\u017ali dwa tysi\u0105ce ludzi i zgin\u0119li oni tu i tu. Nikt nie wierzy w to. Co by zrobi\u0142a taka \u00abGazeta Wyborcza\u00bb, kt\u00f3ra ma mir w\u015br\u00f3d czytelnik\u00f3w? By straci\u0142a ten mir czy nie?\u201d.<\/span><\/p>\n

WALKA O PRAWD\u0118<\/b><\/h4>\n

Najbardziej uderza w\u00a0Getto walczy<\/i>\u00a0\u2013 miejmy nadziej\u0119, \u017ce wida\u0107 to w\u00a0powy\u017cszych cytatach \u2013 opis ci\u0105g\u0142ych wysi\u0142k\u00f3w, by \u017bydzi zamkni\u0119ci w getcie uwierzyli, w jakiej znale\u017ali si\u0119 sytuacji i co ich czeka. Grupa m\u0142odych aktywist\u00f3w\u00a0walczy<\/i>\u00a0na pocz\u0105tku wojny z w\u0142asn\u0105 apati\u0105, by ju\u017c po chwili rzuci\u0107 si\u0119 w wir tragicznej, bo w ko\u0144cu przegranej, wojny medialnej. Pr\u00f3buj\u0105 wielokrotnie przekonywa\u0107 do swoich racji spo\u0142ecze\u0144stwo \u017cydowskie, ale zupe\u0142nie im si\u0119 to nie udaje. \u201eGetto nie wierzy\u201d \u2013\u00a0pisze<\/span>\u00a0Edelman. Kilkukrotnie odnotowuje, co wydaje si\u0119 by\u0107 bardzo znamienne, \u017ce sytuacj\u0119 rozumiej\u0105 jedynie osoby politycznie zaanga\u017cowane, a ca\u0142a reszta (z Czerniakowem na czele) nie daje\u00a0wiary. Ludzie walcz\u0105 o \u017cycie, chwytaj\u0105\u00a0si\u0119, czego tylko mog\u0105, a bundowcy walcz\u0105 o ich uwag\u0119. To by\u0142a walka o prawd\u0119, czyli o wolno\u015b\u0107 \u2013 o to, co do ko\u0144ca \u017cycia pozostawa\u0142o Edelmanowi najdro\u017csze.<\/span><\/p>\n

Getto walczy<\/i>\u00a0to lektura wyj\u0105tkowa, tak jak wyj\u0105tkowa jest perspektywa i postawa Edelmana, kt\u00f3ry pomimo kolejnych pora\u017cek uparcie wierzy, \u017ce mo\u017ce w ko\u0144cu uda si\u0119 ludzi przekona\u0107. Dlatego ten \u201eautentyczny dokument zbiorowej mocy ducha\u201d mo\u017cna postawi\u0107 wy\u017cej ni\u017c jak\u0105kolwiek narracj\u0119\u00a0zbudowan\u0105\u00a0wok\u00f3\u0142<\/i>\u00a0Marka Edelmana.<\/span><\/p>\n

NIEZNANE ZAPISKI O GETCIE WARSZAWSKIM\u00a0<\/b><\/h4>\n

Drugim i ostatnim tekstem, kt\u00f3ry Edelman sam napisa\u0142, s\u0105 wydane w 2018 roku\u00a0Nieznane zapiski o getcie warszawskim<\/i>. Tworzy\u0142\u00a0je w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych jako \u201edawno przyrzeczony prezent\u201d dla \u017cony, ale w pewnym momencie przerwa\u0142, \u201eby zrobi\u0107\u00a0Jej inn\u0105\u00a0przyjemno\u015b\u0107\u201d. Na koniec przyrzek\u0142, \u017ce doko\u0144czy, ale ju\u017c tego nie zrobi\u0142 (lub kontynuacja zagin\u0119\u0142a).<\/span><\/p>\n

PRENUMERATA<\/strong><\/span>
\n<\/a>Warto jednak przed lektur\u0105\u00a0Nieznanych zapisk\u00f3w<\/i>\u00a0przeczyta\u0107\u00a0Getto walczy<\/i>, poniewa\u017c ju\u017c po kilku stronach tej p\u00f3\u017aniejszej publikacji Edelman\u00a0pisze<\/span>: \u201eJasnym by\u0142o, \u017ce Bund zacznie wydawa\u0107 gazetk\u0119 nielegaln\u0105. Za wszelk\u0105\u00a0cen\u0119 chcia\u0142em si\u0119 wkr\u0119ci\u0107\u00a0do drukarni. Strasznie mi to imponowa\u0142o. I zreszt\u0105 zale\u017ca\u0142o mi bardzo na tym, by robi\u0107 co\u015b konkretnego, co\u015b takiego, po czym zostaje jaki\u015b\u00a0\u015blad\u201d. Pocz\u0105wszy od tego fragmentu sporo b\u0119dzie Bundu i opowie\u015bci o podziemnych gazetach, ale ich wyd\u017awi\u0119k b\u0119dzie ju\u017c nieco inny \u2013\u00a0a przy tym i\u00a0mniej zrozumia\u0142y \u2013 ni\u017c w\u00a0Getto walczy<\/i>.<\/span><\/p>\n

Edelman nie tylko zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119\u00a0w prac\u0119 wydawnicz\u0105, ale \u2013 jak pisa\u0142 \u2013 \u201etak si\u0119 jako\u015b z\u0142o\u017cy\u0142o, \u017ce w drukarni by\u0142em pierwsz\u0105\u00a0r\u0119k\u0105, jakby to powiedzie\u0107 \u2013 kierownikiem\u201d. Dlatego te\u017c \u201edla mnie nic innego przez te trzy lata nie istnia\u0142o jak praca organizacyjna. Przecie\u017c pracowa\u0142em w szpitalu \u2013 mog\u0142em sobie i inaczej zarobi\u0107\u00a0na \u017cycie \u2013 ale naprawd\u0119 \u00abwszystko by\u0142o niewa\u017cne\u00bb. Z ka\u017cdej za\u0142atwionej drobnostki mia\u0142em dzik\u0105\u00a0satysfakcj\u0119\u201d.<\/span><\/p>\n

I BY\u0141A MI\u0141O\u015a\u0106 W GETCIE<\/b><\/h4>\n

Swoje\u00a0Nieznane zapiski<\/i>\u00a0pisze<\/span>\u00a0dla \u017cony, nie szuka jakiej\u015b\u00a0w\u0142a\u015bciwej<\/i>\u00a0formy j\u0119zykowej, przytacza wiele anegdot i obfituj\u0105cych w szczeg\u00f3\u0142y opowie\u015bci o wychodzeniu z opresji albo o stosunkach mi\u0119dzy konspiratorami. Na przyk\u0142ad t\u0119 o drukowaniu \u201eDer Wekera\u201d, gdzie\u015b \u201ezim\u0105 albo na wiosn\u0119 1942\u201d:<\/span><\/p>\n

\u201eBerek si\u0119 zdecydowa\u0142 p\u00f3j\u015b\u0107 ze mn\u0105 na noc do drukarni. Do dziesi\u0105tej zrobili\u015bmy ostatni\u0105\u00a0stron\u0119. A potem zacz\u0119li\u015bmy drukowa\u0107. Berek po\u0142o\u017cy\u0142 si\u0119 na tapczanie, przymkn\u0105\u0142 oczy i le\u017ca\u0142, widzia\u0142em, \u017ce nie \u015bpi. U nas przy stole by\u0142o jako\u015b cicho. Blumka, co si\u0119 nigdy prawie nie zdarza\u0142o, si\u0119 roz\u015bpiewa\u0142a, jakie\u015b sm\u0119tne piosenki, zdaje si\u0119, \u017ce z pi\u0105tego roku, w pokoju p\u00f3\u0142mrok, pali si\u0119 tylko karbid\u00f3wka tu\u017c przy maszynie, Zyferman od czasu do czasu dobasowuje. Piecyk jak zwykle czerwony. Numer poszed\u0142 bardzo szybko, o trzeciej zacz\u0119li\u015bmy kompletowa\u0107. Berek wsta\u0142 \u2013 ja wam pomog\u0119 \u2013 by\u0142o przy stole bardzo ciasno, ale \u017ce Blumka czu\u0142a, jak ka\u017cda cukunftystka, do niego s\u0142abo\u015b\u0107 i by\u0142a do g\u0142\u0119bi wzruszona, \u017ce ten niby bezduszny cz\u0142owiek zwr\u00f3ci\u0142 na ni\u0105 uwag\u0119, dali\u015bmy mu robot\u0119. Niewprawione jego r\u0119ce ubija\u0142y powoli, z trudem, mokre jeszcze prawie strony. Blumka mia\u0142a uciech\u0119, w ci\u0105gu dwudziestu minut zrobi\u0142a cztery razy tyle ile On. Tej nocy ani jednego guzika nie odpi\u0119\u0142a, nie dlatego, \u017ce by\u0142o zimno\u201d.<\/span><\/p>\n

FILM O GETCIE<\/b><\/h4>\n

\u201eAndrzej Wajda chcia\u0142by zrobi\u0107 film o getcie. M\u00f3wi, \u017ce wykorzysta\u0142by archiwalne zdj\u0119cia, a Edelman powinien sam opowiedzie\u0107 o wszystkim do kamery\u201d \u2013 Hanna Krall w\u00a0Zd\u0105\u017cy\u0107 przed Panem Bogiem<\/i>\u00a0roztacza wizj\u0119 przysz\u0142ego filmu, w kt\u00f3rym Edelman mia\u0142by sta\u0107 w miejscach,\u00a0gdzie to si\u0119 wszystko dzia\u0142o<\/i>\u00a0i opowiada\u0107. Du\u017co w tej wizji, jak to u Krall, znak\u00f3w, sn\u00f3w, przypadku i przeznaczenia. I na koniec puenta: \u201eEdelman o\u015bwiadcza, \u017ce nie b\u0119dzie m\u00f3wi\u0142 niczego do kamery. M\u00f3g\u0142 to wszystko opowiedzie\u0107 jeden raz. I ju\u017c opowiedzia\u0142\u201d.<\/span><\/p>\n

historia<\/a>\u00a0\/\u00a0kultura<\/a><\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

O co walczy\u0142 Marek Edelman MICHA\u0141 BOJANOWSKI Fragment ok\u0142adki przedstawiaj\u0105cej k\u0142adk\u0119 w getcie warszawskim \/autorka: Edyta Marciniak CHIDUSZ 2018 \u201eKSI\u0104\u017bECZK\u0118 T\u0118, KT\u00d3REJ MASZYNOPIS PRZYNI\u00d3S\u0141 MI NIEZNAJOMY, M\u0141ODY AUTOR, JEDEN Z PRZYW\u00d3DC\u00d3W \u017bYDOWSKIEGO POWSTANIA, PRZECZYTA\u0141AM JEDNYM TCHEM, NIE ODRYWAJ\u0104C SI\u0118\u00a0OD NIEJ ANI NA CHWIL\u0118.\u00a0 \u2013 JA NIE JESTEM PISARZEM \u2013 POWIEDZIA\u0141. \u2013 TO NIE MA \u017bADNEJ […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/78181"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=78181"}],"version-history":[{"count":13,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/78181\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":78214,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/78181\/revisions\/78214"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=78181"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=78181"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=78181"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}