{"id":78443,"date":"2020-06-09T17:09:54","date_gmt":"2020-06-09T15:09:54","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=78443"},"modified":"2020-05-31T08:34:05","modified_gmt":"2020-05-31T06:34:05","slug":"01-09-42","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=78443","title":{"rendered":"BAAL SZEM TOW I \u201eOPOWIE\u015aCI CHASYD\u00d3W\u201d"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>BAAL SZEM TOW I \u201eOPOWIE\u015aCI CHASYD\u00d3W\u201d<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Przemys\u0142aw Batorski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

21 lub 22 maja 1760 r. zmar\u0142 Baal Szem Tow \u2014 \u017cydowski mistyk, uznawany za tw\u00f3rc\u0119 chasydyzmu polskiego. Z okazji tej rocznicy przypominamy ksi\u0105\u017ck\u0119 \u201eOpowie\u015bci chasyd\u00f3w\u201d Martina Bubera<\/strong>.<\/p>\n

\u201eTaniec chasyd\u00f3w\u201d, Herszel Danielewicz (1882\u20131941), litografia \/ Zbiory \u017bIH<\/em><\/span><\/p>\n

Kim by\u0142 Baal Szem Tow? Pocz\u0105tki chasydyzmu<\/strong><\/h4>\n

Martin Buber, 1963 r.<\/em><\/span>
\nBilsen, Joop van \/ Anefo, Dutch National Archives, CC BY-SA 3.0 NL<\/em><\/span><\/p>\n

\u201eNauka chasydzka\u201d \u2013 pisze Martin Buber \u2013 \u201eto nic innego jak wskazanie, i\u017c nale\u017cy \u017cy\u0107 w zachwyceniu, w pe\u0142nej zachwytu rado\u015bci\u201d[1]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Za za\u0142o\u017cyciela ruchu chasydzkiego uznaje si\u0119 Baal Szem Towa \u2013 pod tym mianem znany jest Izrael ben Eliezer, urodzony pod koniec XVII w., prawdopodobnie w 1700 r. lub w 1701 r. na Podolu mistyk, zmar\u0142y 21 lub 22 maja 1760 r. w Mi\u0119dzybo\u017cu. \u201eBaal Szem\u201d, \u201eBaal Szem Tow\u201d oznacza po hebrajsku \u201eMistrz Boskiego Imienia\u201d, a przeno\u015bnie: egzorcysta, odczyniacz, cudotw\u00f3rca. Osoby takie by\u0142y znane ju\u017c od staro\u017cytno\u015bci jako cudotw\u00f3rcy, uzdrawiaj\u0105cy Tetragramem (czyli imieniem JHWH) albo innymi imionami Boga. W XVIII w. na Podolu ba\u2019al szem<\/em> by\u0142 tak\u017ce nazw\u0105 presti\u017cowego zawodu, por\u00f3wnywalnego z funkcj\u0105 rabina[2]<\/a>. Jednak Baal Szem Tow, w skr\u00f3cie BESZT albo Beszt, zacz\u0119\u0142o oznacza\u0107 tylko tw\u00f3rc\u0119 chasydyzmu.<\/span><\/p>\n

G\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em informacji o Baal Szemie pozostaj\u0105 zbiory opowie\u015bci o nim i jego kr\u0119gu, Ksi\u0119ga ku chwale Beszta<\/em> (Sefer Sziwchej ha-beszt<\/em>) wydana po raz pierwszy w 1814 r.[3]<\/a> Jan Dokt\u00f3r akcentuje legendarno\u015b\u0107 tego zbioru: \u201enawet je\u015bli autentyczny materia\u0142 zosta\u0142 niekiedy w Sziwchej<\/em> wpleciony w wyidealizowane opowie\u015bci, przypominaj\u0105ce schematem \u017cywoty \u015bwi\u0119tych, nie straci\u0142 przez to dla badacza warto\u015bci i jest cz\u0119sto potwierdzany przez inne \u017ar\u00f3d\u0142a\u201d[4]<\/a>. Informacji o Beszcie jest niewiele, a pocz\u0105tku chasydyzmu pozostaj\u0105 owiane tajemnic\u0105.<\/span><\/p>\n

Ksi\u0119ga ku chwale Beszta (Sefer Sziwchej ha-beszt), Przemy\u015bl, Schwarz i Robinsohn, 1932 r. \/ Polona<\/em><\/span><\/p>\n

Od powstania Chmielnickiego<\/strong><\/span><\/a> <\/strong><\/span>w 1648 r. a\u017c do ko\u0144ca XVII w. na terenie Podola i ca\u0142ej zachodniej Ukrainy trwa\u0142y niemal bezustanne walki mi\u0119dzy Rzeczpospolit\u0105, Kozakami, Tatarami i Turkami. Terytoria co kilka lat przechodzi\u0142y z r\u0105k do r\u0105k. Dochodzi\u0142o do wielu pogrom\u00f3w na \u017bydach, a tak\u017ce przesiedle\u0144 i migracji. \u017bydzi przesiedleni na pewien czas do Turcji nawi\u0105zali kontakt ze wsp\u00f3lnotami sefardyjskimi, co pozwoli\u0142o im zdystansowa\u0107 si\u0119 od nurtu aszkenazyjskiego. Okrucie\u0144stwa powstania Chmielnickiego okre\u015blane by\u0142y niekiedy przez \u017byd\u00f3w jako \u201eb\u00f3le porodowe Mesjasza\u201d, a \u201ewielu mesjanist\u00f3w przepowiada\u0142o, \u017ce zbawienie rozpocznie si\u0119 w\u0142a\u015bnie w Rzeczypospolitej i tutaj rozpocznie swoje dzie\u0142o Mesjasz po powrocie z za\u015bwiat\u00f3w\u201d[5]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Wed\u0142ug poda\u0144, ojciec Beszta mia\u0142 by\u0107 sprzedany w niewol\u0119 przez zb\u00f3jc\u00f3w, a potem zosta\u0107 m\u0119\u017cem c\u00f3rki pewnego wicekr\u00f3la, po czym powr\u00f3ci\u0142 na Ukrain\u0119. Beszt mia\u0142 si\u0119 urodzi\u0107, gdy jego rodzice mieli \u2013 niczym bohaterowie biblijni \u2013 prawie 100 lat. Prawdopodobnie rzeczywisto\u015b\u0107 by\u0142a prostsza: ojciec przysz\u0142ego cadyka trafi\u0142 na kilka lat do niewoli tatarskiej, oboje rodzice Beszta zmarli, gdy by\u0142 on jeszcze bardzo m\u0142ody. Dorasta\u0142 w ub\u00f3stwie. Nie odebra\u0142 tradycyjnego wykszta\u0142cenia, przez co nazywano go amurycem<\/em> (prostakiem). Sta\u0142 si\u0119 mistykiem-samoukiem, uzdrowicielem, ascet\u0105 \u2013 wed\u0142ug poda\u0144, \u201ena jeden posi\u0142ek jad\u0142 bochenek chleba, a posila\u0142 si\u0119 tylko raz na tydzie\u0144\u201d[6]<\/a>. Oko\u0142o 1736 r. zacz\u0105\u0142 wyst\u0119powa\u0107 jako ba\u2019al szem<\/em>, jak twierdzi Ksi\u0119ga ku chwale Beszta<\/em> \u2013 zacz\u0105\u0142 uzdrawia\u0107 i naucza\u0107:<\/span><\/p>\n

\u201ePodczas modlitwy kapa\u0142y z niego krople potu wielko\u015bci fasoli. Z czasem zacz\u0119li przychodzi\u0107 do niego chorzy, ale on nie chcia\u0142 ich przyjmowa\u0107. Pewnego razu przyszed\u0142 do niego op\u0119tany czy op\u0119tana. Te\u017c nie chcia\u0142 go przyj\u0105\u0107. W nocy powiedziano mu, \u017ce w\u0142a\u015bnie sko\u0144czy\u0142 trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 lat. Rano policzy\u0142 sam i wysz\u0142o, \u017ce to prawda. Przyj\u0105\u0142 wi\u0119c tego op\u0119tanego i wyleczy\u0142 go. Porzuci\u0142 te\u017c prac\u0119 me\u0142ameda i przyj\u0105\u0142 mego te\u015bcia b\u0142ogos\u0142awionej pami\u0119ci jako pisarza [amulet\u00f3w]. A ludzie zacz\u0119li zje\u017cd\u017ca\u0107 do niego ze wszystkich stron\u201d[7]<\/a>.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi z Przeworska \/ Muzeum-Zamek w \u0141a\u0144cucie<\/em><\/span><\/p>\n

Po nieudanej wyprawie do Jerozolimy w latach 1739\u20131740, podczas kt\u00f3rej sp\u0119dzi\u0142 rok w Stambule, Beszt przeszed\u0142 swoisty prze\u0142om duchowy: porzuci\u0142 ascez\u0119, rozwin\u0105\u0142 praktyk\u0119 wst\u0119powania w trans (\u2018alijat neszama<\/em>), na\u015bladowan\u0105 potem przez chasyd\u00f3w, mimo \u017ce Beszt nigdy nikogo jej osobi\u015bcie nie nauczy\u0142. Od tego czasu Beszt zniech\u0119ca\u0142 tak\u017ce do wypraw do Ziemi \u015awi\u0119tej. Mo\u017cliwe, \u017ce inspirowa\u0142 si\u0119 siedemnastowiecznym ruchem mistycznym zwanym sabataizmem<\/strong><\/span><\/a>,<\/strong><\/span> z kt\u00f3rego wywodzi\u0142 si\u0119 m.in. og\u0142aszaj\u0105cy si\u0119 mesjaszem Jakub Frank.<\/span><\/p>\n

Beszt nigdy nie spisa\u0142 swoich nauk, co wp\u0142yn\u0119\u0142o na postrzeganie go jako postaci na p\u00f3\u0142 mitycznej, a zarazem \u2013 mo\u017cliwej do przyj\u0119cia jako legendarny przyw\u00f3dca dla wszystkich p\u00f3\u017aniejszych szk\u00f3\u0142 chasydzkich. Od lat 70. XVIII w., gdy chasydyzm stawa\u0142 si\u0119 ruchem masowym, Baal Szem Tow zosta\u0142 uznany za za\u0142o\u017cyciela ca\u0142ego ruchu. Uwa\u017cano, \u017ce \u201eBeszt nie mia\u0142 \u017cadnego ziemskiego nauczyciela i sw\u0105 wiedz\u0119 czerpa\u0142 bezpo\u015brednio z niebios\u201d[8]<\/a>, w odr\u00f3\u017cnieniu od p\u00f3\u017aniejszych cadyk\u00f3w, z kt\u00f3rych ka\u017cdy mia\u0142 swojego mistrza.<\/span><\/p>\n

Przez kolejne blisko 150 lat i a\u017c do II wojny \u015bwiatowej chasydyzm rozwija\u0142 si\u0119 na terenie tzw. strefy osiedlenia, czyli w zachodnich guberniach imperium rosyjskiego, przed rozbiorami nale\u017c\u0105cych do Rzeczpospolitej. By\u0142 to jedyny rejon w carskiej Rosji, w kt\u00f3rym w\u0142adze pozwala\u0142y osiedla\u0107 si\u0119 \u017bydom. Dlatego historia chasyd\u00f3w si\u0119ga od G\u00f3ry Kalwarii, kt\u00f3r\u0105 nazywali oni Ber, a\u017c do Berdyczowa; od Rymanowa do Witebska. Jest nierozerwalnie zwi\u0105zana z Podolem i Wo\u0142yniem, terytoriami Ukrainy, gdzie w niekt\u00f3rych miasteczkach \u017bydzi stanowili wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w, sk\u0105d pochodzi wizerunek wschodnioeuropejskiego sztetla.<\/span><\/p>\n

Bobowa k. Krakowa, 1931 r. Pan m\u0142ody w otoczeniu chasyd\u00f3w. Widoczny rabin Ben Sion Halberstam. Niekt\u00f3rzy uczestnicy zgromadzenia nosz\u0105 tradycyjne futrzane czapki \u2014 sztrajmle. \/ Narodowe Archiwum Cyfrowe<\/em><\/span><\/p>\n

Opowie\u015bci o Baal Szem Towie<\/strong><\/h4>\n

Wyb\u00f3r legendarnych opowie\u015bci o za\u0142o\u017cycielu chasydyzmu znajdziemy w pracy Martina Bubera. Buber (1878\u20131965), urodzony w Wiedniu filozof i uczony, zafascynowany \u017cydowskim mistycyzmem, podaje, \u017ce zapisa\u0142 w ksi\u0105\u017ceczce Opowie\u015bci chasyd\u00f3w <\/em>(Die Erz\u00e4hlungen der Chassidim<\/em>, 1949, wcze\u015bniejsze prace na ten temat pisa\u0142 od 1906 r.) tylko oko\u0142o 10% wszystkich zebranych przez siebie legend chasydzkich. Niekt\u00f3rzy badacze przypisywali mu stronniczo\u015b\u0107 w doborze materia\u0142u i daleko id\u0105ce przer\u00f3bki oryginalnych opowie\u015bci. Jednak subiektywno\u015b\u0107 zbioru nie zuba\u017ca jego tre\u015bci: przypomnienia poda\u0144 o pobo\u017cno\u015bci i m\u0105dro\u015bci cadyk\u00f3w, spowodowanych przez nich nawr\u00f3ceniach i cudach. Poni\u017csze fragmenty dotycz\u0105 Baal Szem Towa:<\/span><\/p>\n

\u201eDo cia\u0142a<\/span><\/p>\n

Baalszem m\u00f3wi\u0142 do swojego cia\u0142a: \u00abDziwi\u0119 si\u0119, cia\u0142o, \u017ce\u015b jeszcze si\u0119 nie rozpad\u0142o z boja\u017ani przed twoim Stw\u00f3rc\u0105\u00bb. (\u2026)<\/span><\/p>\n

Bitwa z Amalekitami<\/span><\/p>\n

Pewnego razu rabbi Pinchas z Korca poczu\u0142, \u017ce zachwia\u0142 si\u0119 w wierze, a nie mog\u0105c da\u0107 sobie z tym rady, postanowi\u0142 pojecha\u0107 do Baalszema. Tymczasem dowiedzia\u0142 si\u0119, \u017ce Baalszem przyby\u0142 w\u0142a\u015bnie tam, gdzie on przebywa\u0142. Wielce rozradowany pobieg\u0142 do karczmy. Tu ju\u017c kilku chasyd\u00f3w otacza\u0142o mistrza, a on m\u00f3wi\u0142, pouczaj\u0105c ich o tych s\u0142owach Pisma, w kt\u00f3rych powiedziano, \u017ce wzniesione podczas bitwy z Amalekitami r\u0119ce Moj\u017cesza to emuna, czyli ufno\u015b\u0107, wiara. \u00abZdarza si\u0119 czasem \u2013 m\u00f3wi\u0142 Baalszem \u2013 \u017ce kto\u015b zachwieje si\u0119 w wierze. Najgorsze bowiem z\u0142o, kt\u00f3re wyrz\u0105dzili Amalekici, polega\u0142o na tym, \u017ce ich pomy\u015blne natarcie os\u0142abi\u0142o wiar\u0119 Izraela. Dlatego w\u0142a\u015bnie Moj\u017cesz, wznosz\u0105c ku niebu r\u0119ce, kt\u00f3re by\u0142y ufno\u015bci\u0105 i wiar\u0105, uczy\u0142 Izraelit\u00f3w, aby prosili Boga o umocnienie w wierze i o to tylko chodzi w godzinie bitwy ze z\u0142\u0105 moc\u0105\u00bb. Rabbi Pinchas s\u0142ucha\u0142 tych s\u0142\u00f3w, a jego s\u0142uchanie samo ju\u017c by\u0142o modlitw\u0105, i tak modl\u0105c si\u0119, poczu\u0142, \u017ce umocni\u0142 si\u0119 w wierze. (\u2026)<\/span><\/p>\n

Pod drzewem \u017cycia<\/span><\/p>\n

Baalszem powiedzia\u0142: \u00abPewnego razu szed\u0142em do raju i wielu sz\u0142o za mn\u0105, lecz gdy zbli\u017cy\u0142em si\u0119 do ogrodu, zacz\u0119li znika\u0107, a kiedy szed\u0142em przez raj, by\u0142o ich przy mnie ledwo kilkoro, ale kiedy stan\u0105\u0142em pod drzewem \u017cycia i obejrza\u0142em si\u0119, by\u0142em prawie sam\u00bb. (\u2026)<\/span><\/p>\n

Modlitwa cz\u0142owieka zabieganego<\/span><\/p>\n

Baalszem powiedzia\u0142: \u00abPrzyjrzyjcie si\u0119 cz\u0142owiekowi, kt\u00f3ry przez ca\u0142y dzie\u0144 biega za swoimi sprawami po rynku i po ulicach \u2013 prawie nie pami\u0119ta, \u017ce jest B\u00f3g, kt\u00f3ry stworzy\u0142 \u015bwiat. Ale gdy nadchodzi czas minchy [mod\u0142y popo\u0142udniowe \u2013 P.B.], przypomina sobie: musz\u0119 si\u0119 pomodli\u0107! \u2013 wzdycha w g\u0142\u0119bi serca, \u017ce dzie\u0144 min\u0105\u0142 mu na niczym, biegnie w zau\u0142ek, przystaje i modli si\u0119; B\u00f3g wielce go sobie ceni, a jego modlitwa przenika sklepienie niebios\u00bb\u201d[9]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Inne opowie\u015bci chasyd\u00f3w<\/strong><\/h4>\n

Chasydyzm przypomina\u0142 cz\u0142owiekowi \u2013 pisze Buber \u2013 \u017ce istnieje \u201ebyt inny, inny \u015bwiat, doskona\u0142y, w kt\u00f3rym jego dusza te\u017c jest doskona\u0142a\u201d[10]<\/a>. Postulowa\u0142 zachwycenie doczesnym bytem, dostrzega\u0142 we wszystkich stworzeniach i rzeczach \u201eBoskie iskry\u201d[11]<\/a>. Zachwycenie nie oznacza\u0142o przesadnego przywi\u0105zania do tego, co istnieje. Chasydyzm wzbudza\u0142 nadziej\u0119 na przyj\u015bcie mesjasza, \u201eusuwa\u0142 mur dziel\u0105cy to, co \u015bwi\u0119te, od tego, co \u015bwieckie\u201d[12]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Ruch chasydzki nie mia\u0142 jednego centrum. Jego lokalni przyw\u00f3dcy, cadykowie (od hebrajskiego cadik<\/em> \u2013 sprawiedliwy), rozsiani po miejscowo\u015bciach dzisiejszej Polski, Bia\u0142orusi, Ukrainy i Rosji, a tak\u017ce S\u0142owacji i Rumunii, uwa\u017cali si\u0119 za po\u015brednik\u00f3w mi\u0119dzy Bogiem a lud\u017ami. Przypisywano im, jak samemu Besztowi, nadzwyczajn\u0105 m\u0105dro\u015b\u0107 i liczne cuda. Cadykowie tworzyli dynastie, mieszkali w dworach, otaczaj\u0105c si\u0119 studiuj\u0105cymi ich m\u0105dro\u015b\u0107 chasydami. Do najs\u0142ynniejszych cadyk\u00f3w nale\u017celi pierwsi nast\u0119pcy Beszta \u2013 Dow Ber z Mi\u0119dzyrzecza, zwany Wielkim Magidem, i Menachem Mendel z Witebska, a po decentralizacji ruchu \u2013 Elimelech z Le\u017cajska, Jakub Izaak Horowic, znany jako Widz\u0105cy z Lublina, bo \u201eprzepatrywa\u0142 \u015bwiat od kra\u0144ca do kra\u0144ca\u201d, i Szneur Zalman z Lad\u00f3w, za\u0142o\u017cyciel od\u0142amu chasydyzmu zwanego lubawicz.<\/span><\/p>\n

Poni\u017csze opowie\u015bci dotycz\u0105 Menachema Mendla z Rymanowa, ucznia Elimelecha:<\/span><\/p>\n

\u201eG\u0142odne dziecko<\/span><\/p>\n

Pewnego razu, gdy w domu rabbiego Mendla nie by\u0142o nawet kromki chleba, przybieg\u0142 do niego synek i \u017cali\u0142 si\u0119, \u017ce n\u0119ka go g\u0142\u00f3d nie do zniesienia. \u00abTak wielki g\u0142\u00f3d ci\u0119 nie n\u0119ka, bo gdyby tak by\u0142o, mia\u0142bym za co go zaspokoi\u0107\u00bb \u2013 rzek\u0142 ojciec. Ch\u0142opiec chcia\u0142 wymkn\u0105\u0107 si\u0119 po cichutku. Ale nim podszed\u0142 do drzwi, rabbi ujrza\u0142 na stole drobny pieni\u0105\u017cek. \u00abBy\u0142em wobec ciebie niesprawiedliwy \u2013 wykrzykn\u0105\u0142 \u2013 musisz rzeczywi\u015bcie by\u0107 bardzo g\u0142odny\u00bb.<\/span><\/p>\n

W m\u0142odo\u015bci<\/span><\/p>\n

Rabbi Mendel chwali\u0142 si\u0119 kiedy\u015b przed swoim nauczycielem, rabbim Elimelechem, \u017ce wieczorem widzi anio\u0142a, kt\u00f3ry zwija \u015bwiat\u0142o przed mrokiem, a rankiem anio\u0142a, kt\u00f3ry zwija mrok przed \u015bwiat\u0142em. \u00abTak \u2013 odpar\u0142 rabbi Elimelech \u2013 i ja widzia\u0142em to w m\u0142odo\u015bci. P\u00f3\u017aniej ju\u017c si\u0119 takich rzeczy nie widuje\u00bb\u201d[13]<\/a>. (…)<\/span><\/p>\n

\u201eW \u015bwiecie u\u0142udy<\/span><\/p>\n

Oto co opowiadano: \u00abDo rabbiego Isachara z Wolborza przyszed\u0142 zmar\u0142y, kt\u00f3ry by\u0142 kiedy\u015b znany jako cz\u0142ek nader czcigodny, i poprosi\u0142 go o pomoc: jego \u017cona niedawno w\u0142a\u015bnie zmar\u0142a i potrzebowa\u0142 pieni\u0119dzy, aby o\u017ceni\u0107 si\u0119 powt\u00f3rnie. \u201eCzy nie wiesz \u2013 zapyta\u0142 go cadyk \u2013 \u017ce nie przebywasz ju\u017c w \u015bwiecie \u017cywych, tylko w \u015bwiecie u\u0142udy?\u201d. Kiedy tamten nie chcia\u0142 w to uwierzy\u0107, rabbi podni\u00f3s\u0142 po\u0142\u0119 jego p\u0142aszcza i pokaza\u0142 mu, \u017ce ma na sobie str\u00f3j \u015bmiertelny.<\/span><\/p>\n

P\u00f3\u017aniej syn rabbiego Isachara zapyta\u0142 ojca: \u201eJe\u017celi to si\u0119 przydarzy\u0142o tamtemu, wi\u0119c mo\u017ce i ja przebywam w \u015bwiecie u\u0142udy?\u201d. \u201eKto wie \u2013 odpar\u0142 rabbi Isachar \u2013 \u017ce istnieje \u015bwiat u\u0142udy, ten w nim nie przebywa\u00bb\u201d[14].<\/span><\/p>\n

\n

\u0179r\u00f3d\u0142a:<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

Martin Buber, Opowie\u015bci chasyd\u00f3w, t\u0142um. Pawe\u0142 Hertz, pos\u0142owie Jacek Salij, Pozna\u0144 1986.<\/em><\/span><\/p>\n

Jan Dokt\u00f3r, Baal Szem Tow. Pr\u00f3ba nowego spojrzenia, w: \u201eKwartalnik Historii \u017byd\u00f3w\u201d nr 4(204), grudzie\u0144 2002, s. 447\u2013470.<\/em><\/span><\/p>\n

Przypisy:<\/u><\/em><\/span><\/p>\n

[1]<\/a> Martin Buber, Opowie\u015bci chasyd\u00f3w, t\u0142um. Pawe\u0142 Hertz, Pozna\u0144 1986, s. 16.<\/em><\/span><\/p>\n

[2]<\/a> Jan Dokt\u00f3r, Baal Szem Tow. Pr\u00f3ba nowego spojrzenia, w: \u201eKwartalnik Historii \u017byd\u00f3w\u201d nr 4(204), grudzie\u0144 2002, s. 456.<\/em><\/span><\/p>\n

[3]<\/a> Tam\u017ce, s. 448.<\/em><\/span><\/p>\n

[4]<\/a> Tam\u017ce.<\/em><\/span><\/p>\n

[5]<\/a> Tam\u017ce, s. 462.<\/em><\/span><\/p>\n

[6]<\/a> Tam\u017ce, s. 452.<\/em><\/span><\/p>\n

[7]<\/a> Za: tam\u017ce, s. 453.<\/em><\/span><\/p>\n

[8]<\/a> Tam\u017ce, s. 469.<\/em><\/span><\/p>\n

[9]<\/a> M. Buber, dz. cyt., s. 97\u2013103.<\/em><\/span><\/p>\n

[10]<\/a> Tam\u017ce, s. 16.<\/em><\/span><\/p>\n

[11]<\/a> Tam\u017ce, s. 17.<\/em><\/span><\/p>\n

[12]<\/a> Tam\u017ce.<\/em><\/span><\/p>\n

[13]<\/a> Tam\u017ce, s. 226.<\/em><\/span><\/p>\n

[14] Tam\u017ce, s. 241.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

BAAL SZEM TOW I \u201eOPOWIE\u015aCI CHASYD\u00d3W\u201d Przemys\u0142aw Batorski 21 lub 22 maja 1760 r. zmar\u0142 Baal Szem Tow \u2014 \u017cydowski mistyk, uznawany za tw\u00f3rc\u0119 chasydyzmu polskiego. Z okazji tej rocznicy przypominamy ksi\u0105\u017ck\u0119 \u201eOpowie\u015bci chasyd\u00f3w\u201d Martina Bubera. \u201eTaniec chasyd\u00f3w\u201d, Herszel Danielewicz (1882\u20131941), litografia \/ Zbiory \u017bIH Kim by\u0142 Baal Szem Tow? Pocz\u0105tki chasydyzmu Martin Buber, 1963 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/78443"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=78443"}],"version-history":[{"count":13,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/78443\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":78679,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/78443\/revisions\/78679"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=78443"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=78443"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=78443"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}