{"id":78777,"date":"2020-06-04T17:09:07","date_gmt":"2020-06-04T15:09:07","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=78777"},"modified":"2020-06-04T07:12:17","modified_gmt":"2020-06-04T05:12:17","slug":"13-09-37","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=78777","title":{"rendered":"Teksty, nie krew [rozmowa z Fani\u0105 Oz-Salzberger]"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Teksty, nie krew [rozmowa z Fani\u0105 Oz-Salzberger]<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

KATARZYNA ANDERSZ<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Ok\u0142adka \u201eChiduszu” 9\/2019 \/ autorka: Edyta Marciniak<\/em><\/span><\/p>\n

O \u015aWIECKIM JUDAIZMIE I O TYM, CO \u0141\u0104CZY WSZYSTKICH \u017bYD\u00d3W OPOWIADA FANIA OZ-SALZBERGER, IZRAELSKA HISTORYCZKA, PISARKA I PUBLICYSTKA, C\u00d3RKA ZMAR\u0141EGO PRZED ROKIEM PISARZA AMOSA OZA.<\/b><\/span><\/h4>\n

.<\/p>\n

Katarzyna Andersz: Czym jest \u015bwiecki judaizm, o kt\u00f3rym chcia\u0142abym dzisiaj z pani\u0105 porozmawia\u0107?<\/b><\/p>\n

Fania Oz-Salzberger: Bycie \u017bydem nie sprowadza si\u0119 wy\u0142\u0105cznie do religii. Istnieje \u017cydostwo postrzegane jako narodowo\u015b\u0107, kultura, cywilizacja \u2013 ka\u017cdy mo\u017ce wybra\u0107 co\u015b dla siebie. Jest tyle tre\u015bci, tyle interesuj\u0105cych historii, \u017ce religia wcale nie musi by\u0107 niezb\u0119dnym fundamentem.<\/span><\/p>\n

Czy zatem fundament kulturowy, kt\u00f3ry podlega przecie\u017c wariacjom w zale\u017cno\u015bci od czasu i miejsca, mo\u017ce by\u0107 trwalszy od religijnego?<\/b><\/p>\n

Patrz\u0105c na wsp\u00f3\u0142czesne izraelskie spo\u0142ecze\u0144stwo, mo\u017ce si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce nie. W polityce mamy przedstawicieli bardzo silnych frakcji ortodoksyjnych, nacjonalistyczno-ortodoksyjnych i ultraortodoksyjnych. Mimo wszystko jednak nie reprezentuj\u0105 oni wi\u0119kszo\u015bci \u017byd\u00f3w \u2013 ani tych mieszkaj\u0105cych w Izraelu, ani w innych cz\u0119\u015bciach \u015bwiata. Jednym z najwi\u0119kszych osi\u0105gni\u0119\u0107 wczesnego syjonizmu \u2013 nie m\u00f3wi\u0119 o wsp\u00f3\u0142czesnym, kt\u00f3ry ma zabarwienie nacjonalistyczne \u2013 by\u0142a jego wizja kultury.<\/span><\/p>\n

Jakie w takim razie s\u0105 elementy niereligijne, kt\u00f3re definiuj\u0105 \u017cydowsk\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107?<\/b><\/p>\n

Urodzi\u0142am si\u0119 w kibucu, od dziecka pos\u0142ugiwa\u0142am si\u0119 j\u0119zykiem hebrajskim \u2013 tamta kultura by\u0142a dla mnie naturalna, uniwersalna. By\u0142am cz\u0119\u015bci\u0105 pokolenia, kt\u00f3re \u2013 by\u0107 mo\u017ce pierwszy raz od czas\u00f3w biblijnych \u2013 dorasta\u0142o w Izraelu. U pocz\u0105tk\u00f3w naszego \u017cycia nie by\u0142o \u017cadnych znak\u00f3w zapytania, \u017cyli\u015bmy otoczeni bogat\u0105 i pi\u0119kn\u0105 kultur\u0105. My sami i wszystko wok\u00f3\u0142 nas by\u0142o cz\u0119\u015bci\u0105 wi\u0119kszego, naturalnego kr\u0119gu \u017cycia. Dopiero p\u00f3\u017aniej zrozumia\u0142am, \u017ce z tak\u0105 definicj\u0105 mojej \u017cydowskiej to\u017csamo\u015bci wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c problemy.<\/span><\/p>\n

W pani przypadku \u017cydowska niereligijna to\u017csamo\u015b\u0107 by\u0142a nierozerwalnie zwi\u0105zana z faktem bycia Izraelk\u0105 \u2013 ci\u0119\u017cko taki warunek uzna\u0107 za uniwersalny.<\/b><\/p>\n

Moja to\u017csamo\u015b\u0107 uformowa\u0142a si\u0119 rzeczywi\u015bcie w szczeg\u00f3lnych warunkach. Kiedy zda\u0142am sobie z tego spraw\u0119, chcia\u0142am dowiedzie\u0107 si\u0119, czy moje rozumienie bycia \u017byd\u00f3wk\u0105 sprawdzi si\u0119 tak\u017ce w przypadku innych ludzi, tych, kt\u00f3rzy nie wychowali si\u0119 ani w kibucu, ani w Izraelu, ani w og\u00f3le w \u015brodowisku hebrajskoj\u0119zycznym. M\u00f3j ojciec i ja postanowili\u015bmy napisa\u0107 razem ksi\u0105\u017ck\u0119 \u017bydzi i s\u0142owa<\/i>, poniewa\u017c u\u015bwiadomili\u015bmy sobie, \u017ce mamy co\u015b do zaproponowania innym: \u017bydom i nie-\u017bydom, osobom, kt\u00f3re m\u00f3wi\u0105 po hebrajsku, i tym, kt\u00f3re tego j\u0119zyka nie znaj\u0105. Ze \u015bwieckim judaizmem wi\u0105\u017ce si\u0119 przede wszystkim co\u015b, co nazywam przynale\u017cno\u015bci\u0105 do \u0142a\u0144cucha tekstowego. Inaczej mo\u017cna to okre\u015bli\u0107 wychowywaniem si\u0119 w obecno\u015bci podr\u0119cznej biblioteczki. Co istotne, nie musz\u0105 \u2013 a nawet nie powinny \u2013 znajdowa\u0107 si\u0119 w niej tylko ksi\u0105\u017cki \u017cydowskie. W mojej podr\u0119cznej biblioteczce by\u0142y dzie\u0142a To\u0142stoja, Bialika, Lei Goldberg, ale tak\u017ce Hemingwaya i Dickensa. By\u0142 tam Szekspir i antyczni autorzy greccy. Najwa\u017cniejsze to dorasta\u0107 w otoczeniu literatury, by\u0107 zara\u017conym jej wirusem. Odpowiada\u0107 za to mog\u0105 rodzice, dziadkowie, wujkowie, ale tak\u017ce nauczyciele i mentorzy. Rodzina ma kluczowe znaczenie, jednak od pierwszych stron naszej ksi\u0105\u017cki podkre\u015blali\u015bmy, \u017ce \u201etym, co nas ze sob\u0105 wi\u0105\u017ce, jest tekst, nie krew\u201d. Na m\u00f3j zwi\u0105zek z przesz\u0142o\u015bci\u0105 i spo\u0142ecze\u0144stwem ma wp\u0142yw tradycja tekstu \u2013 cho\u0107 oczywi\u015bcie nie tylko ona, bo katolicki mnich mo\u017ce oczywi\u015bcie przynale\u017ce\u0107 do tej samej tradycji, co ja.<\/span><\/p>\n

Co jeszcze kszta\u0142tuje to\u017csamo\u015b\u0107 \u015bwieckich \u017byd\u00f3w?<\/b><\/p>\n

St\u00f3\u0142 rodzinny, przy kt\u00f3rym si\u0119 czyta. Ze staro\u017cytnego Egiptu czy Grecji znamy elitarny model kszta\u0142cenia \u2013 o ksi\u0105\u017ckach dyskutowa\u0142a uprzywilejowana grupa m\u0119\u017cczyzn. W Ko\u015bciele katolickim przez wieki poznawanie tekst\u00f3w tak\u017ce by\u0142o wy\u0142\u0105cznie m\u0119skim przywilejem. Ja natomiast m\u00f3wi\u0119 o stole, na kt\u00f3rym jest zar\u00f3wno jedzenie, jak i ksi\u0105\u017cki. I siedz\u0105 przy nim tak\u017ce kobiety.<\/span><\/p>\n

Tyle \u017ce w przesz\u0142o\u015bci kobieta znajdowa\u0142a si\u0119 przy stole ze studiuj\u0105cymi m\u0119\u017cczyznami chyba tylko wtedy, kiedy przynosi\u0142a im jedzenie.<\/b><\/p>\n

To zale\u017cy, o jakich czasach m\u00f3wimy. Drugi rozdzia\u0142 ksi\u0105\u017cki \u017bydzi i s\u0142owa <\/i>po\u015bwi\u0119cili\u015bmy kobietom. W Biblii pojawiaj\u0105 si\u0119 kobiece postaci, kt\u00f3re s\u0105 bardzo aktywne, na przyk\u0142ad poetki \u2013 nie ma wi\u0119c w\u0105tpliwo\u015bci co do ich pi\u015bmienno\u015bci. Niemal ca\u0142a biblijna poezja zosta\u0142a stworzona przez kobiety \u2013 mamy pie\u015bni Miriam, Debory, Hanny. Kobiety w Biblii maj\u0105 co\u015b do powiedzenia i przewodz\u0105. Zapis ich s\u0142\u00f3w nie jest jednak najwa\u017cniejszy, wystarczy, \u017ce wykorzystuj\u0105 sw\u00f3j g\u0142os. Potem, wraz z Talmudem, \u015bwiat jesziwy staje si\u0119 rzeczywi\u015bcie niemal ca\u0142kowicie m\u0119ski, cho\u0107 pojawiaj\u0105 si\u0119 w nim kobiety, kt\u00f3re dzi\u0119ki swojej inteligencji i determinacji zyskuj\u0105 status zbli\u017cony do m\u0119\u017cczyzn. W Talmudzie jest mowa o Brurii i Jalcie. W pismach \u015bredniowiecznych r\u00f3wnie\u017c wyst\u0119puj\u0105 kobiety, chocia\u017cby c\u00f3rki Rasziego. Zawsze pochodz\u0105 one jednak z uprzywilejowanych warstw spo\u0142ecznych i s\u0105 ponadprzeci\u0119tnie inteligentne.<\/span><\/p>\n

No w\u0142a\u015bnie, to absolutne wyj\u0105tki. Ich historie nie maj\u0105 \u017cadnych punkt\u00f3w wsp\u00f3lnych z \u017cyciorysami milion\u00f3w innych, mniej uprzywilejowanych \u017byd\u00f3wek.<\/b><\/p>\n

Popatrzmy zatem na wszystko z socjologicznego punktu widzenia. St\u00f3\u0142, przy kt\u00f3rym gromadzi\u0142a si\u0119 \u2013 szczeg\u00f3lnie w szabaty i \u015bwi\u0119ta \u2013 \u017cydowska rodzina, by\u0142 zape\u0142niony tekstami. Czasem ju\u017c samo jedzenie stanowi\u0142o opowie\u015b\u0107 \u2013 we\u017amy na przyk\u0142ad talerz pesachowy. Do dzi\u015b ka\u017cdy element, jaki si\u0119 na nim znajduje, ma co\u015b symbolizowa\u0107. Poza tym podczas kolacji czytana by\u0142a Hagada. Je\u015bli wi\u0119c przy stole siedzia\u0142 syn, jego m\u0105dra siostrzyczka mog\u0142a zagl\u0105da\u0107 mu przez rami\u0119. Nie by\u0142a mu r\u00f3wna a\u017c do XX wieku, ale nawet w tej nier\u00f3wno\u015bci \u2013 to moja obserwacja historyczna na podstawie bada\u0144 nad pi\u015bmienno\u015bci\u0105 \u2013 \u017cydowskie kobiety by\u0142y uprzywilejowane. W por\u00f3wnaniu z przedstawicielkami niemal ka\u017cdego spo\u0142ecze\u0144stwa na przestrzeni dziej\u00f3w cechowa\u0142 je wy\u017cszy stopie\u0144 pi\u015bmienno\u015bci. Gl\u00fcckel z Hameln chodzi\u0142a do chederu, w jej miejscowo\u015bci takie szko\u0142y dla dziewcz\u0105t \u2013 pochodz\u0105cych oczywi\u015bcie z elitarnych warstw spo\u0142ecze\u0144stwa \u2013 jak najbardziej istnia\u0142y. Kiedy niemieckie uniwersytety otworzy\u0142y swoje drzwi dla kobiet, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce mn\u00f3stwo m\u0142odych \u017byd\u00f3wek chce studiowa\u0107.<\/span><\/p>\n

Wystarczy spojrze\u0107 na histori\u0119 przedwojennego Wroc\u0142awia, sk\u0105d wywodzi\u0142o si\u0119 wiele naukowczy\u0144, chocia\u017cby Clara Immerwahr \u2013 pierwsza kobieta na Uniwersytecie w Breslau z tytu\u0142em doktora.<\/b><\/p>\n

Z kolei na Uniwersytecie w Heidelbergu od razu pojawi\u0142a si\u0119 Hanna Arendt. Nie trzeba by\u0142o czeka\u0107 dw\u00f3ch czy trzech pokole\u0144, niepotrzebna by\u0142a akcja afirmatywna \u2013 \u017cydowskie kobiety od razu by\u0142y gotowe do podj\u0119cia studi\u00f3w. Uniwersytety wprowadza\u0142y numerus clausus<\/i>, bo nie chcia\u0142y dopu\u015bci\u0107 a\u017c tylu \u017byd\u00f3w do nauki. Natomiast ci, kt\u00f3rzy na uczelni si\u0119 znale\u017ali \u2013 zar\u00f3wno \u017cydowscy m\u0119\u017cczy\u017ani, jak i kobiety \u2013 byli cz\u0119sto ponadprzeci\u0119tnie utalentowani. By\u0142o to mo\u017cliwe dzi\u0119ki wi\u0119kszemu stopniowi pi\u015bmienno\u015bci w \u017cydowskich rodzinach.<\/span><\/p>\n

Ale to nie wszystko. Trzeci\u0105 wytyczn\u0105 \u015bwieckiej \u017cydowskiej to\u017csamo\u015bci jest wed\u0142ug mnie zadawanie pyta\u0144. Ca\u0142y Talmud opiera si\u0119 na za\u0142o\u017ceniu, \u017ce mo\u017cesz i musisz kwestionowa\u0107 to, co m\u00f3wi tw\u00f3j rabin, twoi towarzysze studi\u00f3w. Masz kierowa\u0107 pytania nawet do samego Boga. Takie pytania w Talmudzie nazywaj\u0105 si\u0119 kuszijot<\/i> \u2013 od tego samego rdzenia pochodzi przymiotnik kasze<\/i>, oznaczaj\u0105cy ci\u0119\u017cki, trudny. Nie by\u0142o niczego niestosownego w tym, \u017ce m\u0142odszy student kwestionowa\u0142 opini\u0119 starszego nauczyciela, je\u015bli pytanie by\u0142o zasadne.<\/span><\/p>\n

Si\u0142a autorytetu nie by\u0142a takimi pytaniami podwa\u017cana. <\/b><\/p>\n

W historii o zniszczeniu Sodomy Abraham ma odwag\u0119 powiedzie\u0107 do Boga: \u201eCzy\u017cby s\u0119dzia ca\u0142ej ziemi nie pe\u0142ni\u0142 sprawiedliwo\u015bci?\u201d. To wydarzenie bez precedensu w historii religii monoteistycznych. Nigdzie nie zadaje si\u0119 Bogu tak trudnych pyta\u0144.<\/span><\/p>\n

Judaizm w takiej wersji, jaka dominuje teraz w spo\u0142eczno\u015bciach ultraortodoksyjnych, chyba jednak zatraci\u0142 t\u0119 tradycj\u0119 zadawania pyta\u0144 \u2013 przynajmniej poza jesziw\u0105. Je\u015bli jaki\u015b rabin m\u00f3wi na przyk\u0142ad, \u017ce kobiety maj\u0105 siedzie\u0107 z ty\u0142u autobusu, one pos\u0142usznie wykonuj\u0105 polecenie. Ma\u0142o kto podwa\u017ca takie nakazy i pr\u00f3buje docieka\u0107 ich s\u0142uszno\u015bci \u2013 nie tylko one same, ale tak\u017ce m\u0119\u017cowie w ich imieniu.<\/b><\/p>\n

Mieszkaj\u0105c w Izraelu, bardzo uwa\u017cnie przygl\u0105dam si\u0119 ultraortodoksyjnej cz\u0119\u015bci naszego spo\u0142ecze\u0144stwa. W dzisiejszych czasach poznanie ludzi o takim \u015bwiatopogl\u0105dzie jest bardzo u\u0142atwione, poniewa\u017c nawet oni korzystaj\u0105 z internetu. Nie wszystkie grupy cechuj\u0105 si\u0119 tak podda\u0144cz\u0105 postaw\u0105, niekt\u00f3re z nich s\u0105 otwarte na spojrzenie wewn\u0105trz siebie. Niemniej jednak \u2013 cho\u0107 chcia\u0142abym unikn\u0105\u0107 krzywdz\u0105cego generalizowania \u2013 wi\u0119kszo\u015b\u0107 musi pod\u0105\u017ca\u0107 za swoimi rabinami w ka\u017cdej \u017cyciowej kwestii. Ja \u2013 a opini\u0119 t\u0119 dzieli\u0142 tak\u017ce m\u00f3j ojciec \u2013 uwa\u017cam to wr\u0119cz za anty\u017cydowskie, sprzeczne z fundamentami judaizmu. Miszna m\u00f3wi: ase lecha raw<\/i>, stw\u00f3rz sobie nauczyciela na swoje potrzeby. Powinno si\u0119 kwestionowa\u0107 opinie rabin\u00f3w, szuka\u0107 innych przewodnik\u00f3w, je\u015bli co\u015b nam nie odpowiada.<\/span><\/p>\n

Czyli tradycja religijna owocuje czym\u015b, co podtrzymuje tak\u017ce \u015bwieck\u0105 \u017cydowsk\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107.<\/b><\/p>\n

W Hagadzie na Pesach czytamy o czterech synach, z kt\u00f3rych jeden nie potrafi zadawa\u0107 pyta\u0144. Judaizm tymczasem zach\u0119ca do ich stawiania. Pos\u0142u\u017c\u0119 si\u0119 metafor\u0105. Pytania z Hagady s\u0105 jak zabawki, imitacje prawdziwych przedmiot\u00f3w, takie jak na przyk\u0142ad plastikowy samolot. Kt\u00f3rego\u015b dnia dziecko poleci prawdziwym samolotem, p\u00f3ki co jednak bawi si\u0119 jego modelem. Kiedy\u015b b\u0119dzie zadawa\u0142o wa\u017ckie pytania, teraz trenuje na l\u017cejszych, ucz\u0105c si\u0119 jednocze\u015bnie, jak to robi\u0107. Zadawanie pyta\u0144 prowokuje naturalnie sprzeczki. Jednak w \u017cyciu \u017cydowskim k\u0142\u00f3tnia jest nie tylko w porz\u0105dku, ale nawet niezb\u0119dna, pod warunkiem, \u017ce potrafi si\u0119 j\u0105 prowadzi\u0107. Jednym z najwa\u017cniejszych \u017cydowskich osi\u0105gni\u0119\u0107 od czasu mniej wi\u0119cej drugiej diaspory jest umiej\u0119tno\u015b\u0107 spierania si\u0119 bez si\u0119gania po przemoc. \u017bydowskie k\u0142\u00f3tnie w przesz\u0142o\u015bci dotyczy\u0142y przecie\u017c ci\u0119\u017ckich temat\u00f3w, ale skakano sobie do garde\u0142 tylko metaforycznie. Je\u015bli mia\u0142abym przenie\u015b\u0107 si\u0119 do wsp\u00f3\u0142czesnego Izraela, powiedzia\u0142abym, \u017ce panuje u nas bardzo \u017cydowskie przyzwyczajenie do sprzeczania si\u0119, zadawania skomplikowanych pyta\u0144, krytykowania siebie wzajemnie.<\/span><\/p>\n

Bardzo widoczne na ulicach.<\/b><\/span><\/p>\n

A przede wszystkim w sieci. Internet ma bardzo \u017cydowsk\u0105 natur\u0119, bo wszystko, co tam znajdziemy, jest przejaskrawione w jedn\u0105 lub drug\u0105 stron\u0119. Do tej pory jednak odnotowali\u015bmy w historii bardzo niewiele przypadk\u00f3w przemocy \u017cydowskiej skierowanej w stron\u0119 innych \u017byd\u00f3w, kt\u00f3ra motywowana by by\u0142a natur\u0105 polityczn\u0105. Oczywi\u015bcie od razu nasuwa si\u0119 na my\u015bl chocia\u017cby zamach na Icchaka Rabina, ale cho\u0107 pr\u00f3bowa\u0142am na wiele sposob\u00f3w liczy\u0107 tego typu przypadki, zawsze wychodzi\u0142o mi ich od pocz\u0105tku syjonizmu mniej ni\u017c trzydzie\u015bci. Por\u00f3wnaj to z jak\u0105kolwiek inn\u0105 kultur\u0105! W Izraelu mamy wielki problem \u017cydowsko-arabski, jednak je\u015bli chodzi o sprawy wewn\u0105trz\u017cydowskie, to k\u0142\u00f3tnie by\u0142y i s\u0105 za\u017carte, a mimo to przemocy fizycznej do\u015bwiadczali\u015bmy niezwykle rzadko. M\u00f3j g\u0142os w debacie publicznej w Izraelu jest taki, \u017ce powinni\u015bmy kontynuowa\u0107 pod\u0105\u017canie t\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105, zachowywa\u0107 si\u0119 bardzo ostro\u017cnie, \u017ceby nie dopu\u015bci\u0107 w pewnym momencie do wybuchu przemocy.<\/span><\/p>\n

A mo\u017ce ta przemoc nie wybucha, bo Izraelczycy r\u00f3\u017cnych \u015brodowisk ju\u017c ze sob\u0105 tak za\u017carcie nie dyskutuj\u0105? Ultraortodoksyjny Srulik z Bnei Braku nie porozmawia z Tali\u0105 z hipsterskiej dzielnicy Florentine w Tel Awiwie. Nie maj\u0105 nawet jakiejkolwiek okazji do spotkania.<\/b><\/p>\n

To ciekawa obserwacja, ale tylko po cz\u0119\u015bci s\u0142uszna. Srulik i Talia maj\u0105 trzy okazje, \u017ceby si\u0119 ze sob\u0105 spotka\u0107. Pierwsza to wojsko. Nie ka\u017cdy Srulik chce odbywa\u0107 s\u0142u\u017cb\u0119 wojskow\u0105, ale coraz wi\u0119cej ultraortodoksyjnych \u017byd\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich tak\u017ce kobiet, decyduje si\u0119 na ten krok. Armia wci\u0105\u017c jest szalenie wa\u017cna w kontek\u015bcie integracji r\u00f3\u017cnych \u015brodowisk m\u0142odych ludzi w Izraelu. Drugim miejscem jest Kneset. Cho\u0107 o izraelskim parlamencie mo\u017cna powiedzie\u0107 litani\u0119 z\u0142ych rzeczy, nie spotkamy si\u0119 tam z agresj\u0105 fizyczn\u0105 \u2013 w po\u0142owie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych wydarzy\u0142 si\u0119 jedyny incydent, nieudany zamach bombowy. Na co dzie\u0144 w parlamentarnej kawiarni mo\u017cna zobaczy\u0107, jak pos\u0142anki lewicowego Merecu rozmawiaj\u0105 z przedstawicielami ortodoksyjnych partii. Zgadniesz, jakie miejsce wymieni\u0119 jako trzecie i najwa\u017cniejsze?<\/span><\/p>\n

Mo\u017ce szuk, izraelskie targowisko?<\/b><\/p>\n

Blisko. Powiedzia\u0142abym, \u017ce to nowy rodzaj szuku, na kt\u00f3rym chasyd z Bnei Braku spotyka si\u0119 z queerowym studentem z Tel Awiwu i z arabsk\u0105 mieszkank\u0105 Hajfy. To internet. To on zmieni\u0142 zupe\u0142nie zasady gry w procesie naszej interakcji, rozmowy. W internecie ka\u017cdy rozmawia z ka\u017cdym, to co\u015b zupe\u0142nie nowego w \u015bwiecie \u017cydowskim, ale i jednocze\u015bnie starego. Mo\u017cna go traktowa\u0107 jako kontynuacj\u0119 tradycji \u2013 przez to chyba czuj\u0119 si\u0119 optymistk\u0105.<\/span><\/p>\n

Wspomnia\u0142a pani jeden z cytat\u00f3w z ksi\u0105\u017cki <\/b>\u017bydzi i s\u0142owa<\/i><\/b>: \u201eTym, co nas ze sob\u0105 wi\u0105\u017ce, jest tekst, nie krew\u201d. Czy nie jest to zbyt elitarystyczna perspektywa? Czy w dzisiejszym spo\u0142ecze\u0144stwie \u2013 nie tylko izraelskim \u2013 literatura ma jeszcze jakiekolwiek znaczenie dla wi\u0119cej ni\u017c kilku procent jego przedstawicieli? Jakby na to nie patrze\u0107, wydaje mi si\u0119, \u017ce Avi z Bat Jam, kt\u00f3ry ani nie czyta, ani nie interesuje si\u0119 polityk\u0105, nie jest cz\u0119\u015bci\u0105 tradycji, o kt\u00f3rej pani m\u00f3wi.<\/b><\/p>\n

Wedle mojego przekonania mo\u017ce si\u0119 przynajmniej ni\u0105 sta\u0107. W ka\u017cdym spo\u0142ecze\u0144stwie s\u0105 ludzie niezainteresowani niczym innym poza Beyonc\u00e9 \u2013 nie jestem na czasie z gwiazdami popkultury, wi\u0119c nie wiem, czy to akurat dobry przyk\u0142ad. Wystarczy otworzy\u0107 Instagram, kt\u00f3ry zamiast poszerza\u0107 horyzonty, tylko je zaw\u0119\u017ca, podtykaj\u0105c pod nos po\u017cal si\u0119 Bo\u017ce autorytety i sprawiaj\u0105c, \u017ce patrz\u0105c na nie, czujesz jedynie zazdro\u015b\u0107. Ale s\u0105 dzieciaki na przedmie\u015bciach Neapolu, w Holonie i w Bat Jam, kt\u00f3re zostaj\u0105 pisarzami, artystami, intelektualistami. Znam takich ludzi. Wszyscy mamy narz\u0119dzia umo\u017cliwiaj\u0105ce rozw\u00f3j. Jedn\u0105 z rzeczy, kt\u00f3r\u0105 kocham w izraelskiej kulturze, jest niezwykle du\u017ca grupa piosenkarzy, muzyk\u00f3w, pisarzy i dziennikarzy, kt\u00f3rzy pochodz\u0105 z tak zwanych peryferii, a nie z elit spo\u0142ecze\u0144stwa. My\u015bl\u0119, \u017ce tutaj odczuwalny jest antyelitarystyczny, postmodernistyczny klimat.<\/span><\/p>\n

J\u0119zyk jest kluczem do awansu?<\/b><\/p>\n

Jest drabin\u0105, po kt\u00f3rej mo\u017ce wspi\u0105\u0107 si\u0119 ka\u017cdy. Jest drzwiami, kt\u00f3re czekaj\u0105 na otwarcie, a za nimi kryje si\u0119 \u017cydowska kultura i szeroko poj\u0119te warto\u015bci humanistyczne. I dlatego te\u017c jednym z najwi\u0119kszych problem\u00f3w dzi\u015b \u2013 nie tylko w Izraelu, ale i na ca\u0142ym \u015bwiecie \u2013 jest niski poziom edukacji, kt\u00f3ry swoje \u017ar\u00f3d\u0142o ma w braku znajomo\u015bci tekst\u00f3w literackich. Nie mo\u017cna oczywi\u015bcie zapomnie\u0107 o warto\u015bciach moralnych \u2013 w ko\u0144cu nazi\u015bci byli lud\u017ami, kt\u00f3rzy znali i cenili kultur\u0119, a jednak stawali si\u0119 potworami \u2013 ale po moralno\u015bci to w\u0142a\u015bnie znajomo\u015b\u0107 tekst\u00f3w jest moim zdaniem drug\u0105 najwa\u017cniejsz\u0105 rzecz\u0105, jakiej powinno si\u0119 uczy\u0107. Nie twierdz\u0119, \u017ce to ma by\u0107 wiedza na nie wiadomo jak wysokim poziomie. Chodzi mi raczej o dog\u0142\u0119bn\u0105 znajomo\u015b\u0107 i mi\u0142o\u015b\u0107 do w\u0142asnego j\u0119zyka. Bycie \u017bydem oznacza dla mnie te\u017c werbalno\u015b\u0107, hiperaktywno\u015b\u0107 w u\u017cywaniu j\u0119zyka, a w przypadku muzyk\u00f3w czy re\u017cyser\u00f3w rozszerzy\u0142abym t\u0119 sfer\u0119 o operowanie d\u017awi\u0119kiem i obrazem. Chcia\u0142abym powiedzie\u0107, \u017ce to j\u0119zyk hebrajski czyni mnie \u017byd\u00f3wk\u0105, ale wtedy musia\u0142abym wykluczy\u0107 z kategorii \u201e\u017byd\u201d wielu ludzi, a tego nie chc\u0119. Co wi\u0119c sprawia, \u017ce czuj\u0119 si\u0119 \u017byd\u00f3wk\u0105? Moje zakorzenienie w literaturze, zdolno\u015b\u0107 podejmowania debat, a tak\u017ce troska, aktywizm spo\u0142eczny. Je\u015bli kto\u015b ma te trzy cechy, ale nie jest \u017bydem czy \u017byd\u00f3wk\u0105, i tak mog\u0119 takiej osobie powiedzie\u0107: witaj w klubie. Metaforycznie przynale\u017cy ona do naszego \u017cydowskiego sto\u0142u.<\/span><\/p>\n

Szko\u0142a w Izraelu boryka si\u0119 z kryzysem w zwi\u0105zku z prawicowymi rz\u0105dami?<\/b><\/p>\n

Ona boryka\u0142a si\u0119 z kryzysem jeszcze na wiele lat przed obj\u0119ciem w\u0142adzy przez Likud. We wczesnych latach istnienia pa\u0144stwa nauczycielami zostawali ludzie wybitni. Potem zmieni\u0142y si\u0119 warunki ekonomiczne, bran\u017ca IT zacz\u0119\u0142a si\u0119 dynamicznie rozwija\u0107, a studia pedagogiczne przesta\u0142y by\u0107 dla utalentowanych ludzi atrakcyjne. Niemniej jednak s\u0105 w Izraelu jeszcze miejsca, gdzie edukacja jest na \u015bwietnym poziomie, g\u0142\u00f3wnie ta nieformalna, na przyk\u0142ad w ruchach m\u0142odzie\u017cowych. Opr\u00f3cz tego jest wiele bardzo przeci\u0119tnych szk\u00f3\u0142 i troch\u0119 bardzo z\u0142ych. Zdecydowanie musimy zreformowa\u0107 nasz system o\u015bwiaty. Nie obwiniam tu jednak tylko prawicy i jej nacjonalistycznych inklinacji, kt\u00f3re widoczne s\u0105 w programie nauczania. G\u0142\u00f3wnym problemem jest to, \u017ce si\u0119 poddali\u015bmy \u2013 nie wymagamy od naszych dzieci przestrzegania podstawowej dyscypliny, nie uczymy ich szacunku do j\u0119zyka ani abstrakcyjnego my\u015blenia. Moim zdaniem to bardzo proste \u2013 dziecko, kt\u00f3re nie zna dobrze swojego ojczystego j\u0119zyka, b\u0119dzie mia\u0142o trudno\u015bci z jakimikolwiek zadaniami wymagaj\u0105cymi abstrakcyjnego my\u015blenia. To tyczy si\u0119 nie tylko Izraela i j\u0119zyka hebrajskiego. Nie chcia\u0142abym zosta\u0107 ministrem edukacji \u2013 cho\u0107 s\u0142ysza\u0142am wiele zach\u0119t \u2013 ale gdybym mia\u0142a na to wp\u0142yw, chcia\u0142abym, \u017ceby przez trzy pierwsze lata szko\u0142y uczniowie zajmowali si\u0119 tylko czytaniem ksi\u0105\u017cek. Dobrych ksi\u0105\u017cek.<\/span><\/p>\n

Jest pani mocno zaanga\u017cowana w debat\u0119 publiczn\u0105 w Izraelu. Nie kusi pani zaj\u0119cie si\u0119 polityk\u0105?<\/b><\/p>\n

Przede wszystkim powiedzmy tu o moim ojcu, kt\u00f3rego stracili\u015bmy prawie rok temu. Wci\u0105\u017c odczuwam po jego odej\u015bciu ogromn\u0105 pustk\u0119. Wraz z jego \u015bmierci\u0105 sko\u0144czy\u0142a si\u0119 pewna epoka. Nie mo\u017cemy kontynuowa\u0107 jego pracy literackiej, ale jeste\u015bmy w stanie podtrzymywa\u0107 jego idee. Ojciec nigdy nie chcia\u0142 zaanga\u017cowa\u0107 si\u0119 zawodowo w polityk\u0119, uwa\u017ca\u0142, \u017ce ma wi\u0119ksz\u0105 moc oddzia\u0142ywania na ludzi poprzez swoje pisanie i dzia\u0142alno\u015b\u0107 publiczn\u0105. Mawia\u0142, \u017ce ka\u017cdy pisarz jest w stanie by\u0107 premierem, ale nie ka\u017cdy premier mo\u017ce by\u0107 pisarzem. On wybra\u0142 literatur\u0119.<\/span><\/p>\n

Proponowano mi nieraz karier\u0119 polityczn\u0105, ale na razie \u017cadnej propozycji nie przyj\u0119\u0142am. Ja r\u00f3wnie\u017c uwa\u017cam, \u017ce dzi\u0119ki swoim wypowiedziom publicznym mam wi\u0119ksz\u0105 si\u0142\u0119 perswazji. Poza tym mog\u0119 m\u00f3wi\u0107 dok\u0142adnie to, na co mam ochot\u0119. Jako cz\u0142onkini partii politycznej albo dyplomatka \u2013 bo takie oferty r\u00f3wnie\u017c dostawa\u0142am \u2013 nie mia\u0142abym takiej mo\u017cliwo\u015bci. Ta wolno\u015b\u0107 wyra\u017cania w\u0142asnych my\u015bli jest dla mnie bardzo wa\u017cna. Jako przedstawicielka inteligencji \u2013 pozwol\u0119 sobie u\u017cy\u0107 wobec siebie takiego okre\u015blenia \u2013 mog\u0119 m\u00f3wi\u0107, co chc\u0119 i kiedy chc\u0119, niezale\u017cnie od tematu. Nie jestem kohanit<\/i>, kap\u0142ank\u0105, ani newija<\/i>, prorokini\u0105, ale je\u015bli mia\u0142abym si\u0119 odnale\u017a\u0107 w tej konstelacji, by\u0142abym zdecydowanie bli\u017cej tej drugiej.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n