{"id":79034,"date":"2020-06-16T17:09:41","date_gmt":"2020-06-16T15:09:41","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=79034"},"modified":"2020-06-16T06:31:26","modified_gmt":"2020-06-16T04:31:26","slug":"24-09-52","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=79034","title":{"rendered":"Jak J\u00f3zef Stalin wybi\u0142 z\u0119by Polskiemu Pa\u0144stwu Podziemnemu"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Proces szesnastu, czyli jak J\u00f3zef Stalin wybi\u0142 z\u0119by Polskiemu Pa\u0144stwu Podziemnemu<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Pawe\u0142 Smole\u0144ski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Leopold Okulicki po aresztowaniu przez NKWD w 1945 r. (Fot. domena publiczna)<\/em><\/span><\/p>\n

P\u0142k Konstantin Pimienow, zapraszaj\u0105c Polak\u00f3w na spotkanie, da\u0142 s\u0142owo oficera, \u017ce b\u0119d\u0105 bezpieczni. Kiedy ju\u017c siedzieli i o tym fortelu dowiedzia\u0142 si\u0119 Stalin, wpad\u0142 w sza\u0142. Uzna\u0142, \u017ce informacja o oszustwie nie mo\u017ce wyp\u0142yn\u0105\u0107 podczas procesu, a prze\u0142o\u017conego Pimienowa – gen. Iwana Sierowa – nazwa\u0142 gamoniem. 75 lat temu rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 proces przyw\u00f3dc\u00f3w Polskiego Pa\u0144stwa Podziemnego.<\/h4>\n

.<\/p>\n

Bart\u0142omiej Gajos<\/b>\u00a0\u2013 historyk, pracuje w Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia. W Instytucie Historii PAN przygotowuje prac\u0119 doktorsk\u0105 po\u015bwi\u0119con\u0105 polityce historycznej bolszewik\u00f3w 1917-20<\/i><\/p>\n

.<\/p>\n

Pawe\u0142 Smole\u0144ski: Czy porwanie przez Sowiet\u00f3w przyw\u00f3dc\u00f3w Polskiego Pa\u0144stwa Podziemnego w marcu 1945 r. i urz\u0105dzenie im pokazowego procesu w Moskwie ju\u017c w czerwcu to ewenement, nawet jak na standardy stalinowskiego Zwi\u0105zku Sowieckiego?<\/strong><\/h5>\n

Bart\u0142omiej Gajos:<\/b>\u00a0Zdecydowanie. Stalin potrzebowa\u0142 zaledwie 44 dni, by z\u0142ama\u0107 postanowienia ja\u0142ta\u0144skiej konferencji. Krymskie ustalenia dotycz\u0105ce Polski m\u00f3wi\u0142y, by zainstalowany tam przez Kreml Rz\u0105d Tymczasowy rozszerzy\u0107 poprzez w\u0142\u0105czenie do niego \u201edemokratycznych\u201d polityk\u00f3w z kraju i emigracji. To w\u0142a\u015bnie w ramach realizacji uchwa\u0142 ja\u0142ta\u0144skich Brytyjczycy przekazali Sowietom nazwiska czterech cz\u0142onk\u00f3w Krajowej Rady Ministr\u00f3w, kt\u00f3rzy wraz ze swoimi 12 kolegami zostali porwani do Moskwy. By\u0142o to nie tylko naruszeniem ustale\u0144 ja\u0142ta\u0144skich, ale tak\u017ce z\u0142amaniem podstawowych zasad prawa mi\u0119dzynarodowego: nietykalno\u015bci osobistej parlamentariuszy.<\/span><\/p>\n

A i sowiecka bezpieka mia\u0142a wcze\u015bniej poj\u0119cie, kto jest wa\u017cny i wp\u0142ywowy w polskim podziemiu. Znali ich miejsca zamieszkania, wiedzieli o kontaktach.<\/strong><\/h5>\n

\u2013\u00a0Nie da si\u0119 prowadzi\u0107 prawdziwej i skutecznej konspiracji w Milan\u00f3wku, male\u0144kim podwarszawskim mie\u015bcie, gdzie wszyscy si\u0119 znaj\u0105, a sowieccy agenci m\u00f3wili o nim \u201ema\u0142y Londyn\u201d. Tu sytuacja by\u0142a akurat nadzwyczaj jasna. Delegat rz\u0105du Jan Stanis\u0142aw Jankowski w jednej z depesz do premiera Tomasza Arciszewskiego wprost pisa\u0142:\u00a0Penetracja NKWD jest tak intensywna, \u017ce niebezpiecze\u0144stwo dla nas i aparatu jest gro\u017ane<\/i>.<\/span><\/p>\n

Dzisiaj ka\u017cdy si\u0119 zastanawia, dlaczego ludzie z kraju, niekt\u00f3rzy znaj\u0105cy Sowiet\u00f3w, jak genera\u0142 Leopold Okulicki maj\u0105cy w krzy\u017cach wi\u0119zienie na \u0141ubiance, przyj\u0119li zaproszenie na negocjacje, kt\u00f3re okaza\u0142y si\u0119 pu\u0142apk\u0105 i kompletn\u0105 fikcj\u0105.<\/strong><\/h5>\n

\u2013\u00a0Krajowa, konspiracyjna reprezentacja najwi\u0119kszych partii politycznych Polskiego Pa\u0144stwa Podziemnego, czyli Rada Jedno\u015bci Narodowej, zgodzi\u0142a si\u0119 na Ja\u0142t\u0119, w przeciwie\u0144stwie do rz\u0105du londy\u0144skiego. Kraj po\u0142kn\u0105\u0142 t\u0119 \u017cab\u0119, maj\u0105c \u015bwiadomo\u015b\u0107, co si\u0119 w Polsce dzieje. Sytuacja \u2013 przy zachowaniu wszelkich proporcji \u2013 przypomina\u0142a t\u0119 z ograniczeniami wprowadzonymi z powodu epidemii COVID-19. Wszyscy byli zm\u0119czeni latami wojny, co wida\u0107 po przyro\u015bcie cz\u0142onk\u00f3w Polskiej Partii Robotniczej, na samej g\u00f3rze ludzi zatwierdzanych przez Moskw\u0119. Nowi, szeregowi cz\u0142onkowie to nie byli ideowi komuni\u015bci, a na wiosn\u0119 1945 r. jest ich ok. 300 tys., lecz ludzie chc\u0105cy w\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 do odbudowy Polski po wojnie; mo\u017ce zbuduj\u0105 jaki\u015b most, mo\u017ce gdzie\u015b puszcz\u0105 kolej, stworz\u0105 administracj\u0119 z prawdziwego zdarzenia.<\/span><\/p>\n

\n

Szesnastka aresztowana i porwana przez Sowiet\u00f3w zdawa\u0142a sobie z tego spraw\u0119: przyw\u00f3dcy partii politycznych obawiali si\u0119, \u017ce je\u015bli nie wr\u00f3c\u0105 do jawnej pracy, sp\u00f3\u017ani\u0105 si\u0119 na polityczny wy\u015bcig.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Na dodatek s\u0105 uchwa\u0142y z Ja\u0142ty, kt\u00f3re RJN ze wstr\u0119tem, lecz z realizmu akceptuje, wi\u0119c na ich podstawie chc\u0105 wyrwa\u0107 Sowietom tak du\u017co, jak si\u0119 da. Od zako\u0144czenia konferencji w Ja\u0142cie toczy si\u0119 gra o interpretacj\u0119 i realizacj\u0119 tych zapis\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Zreszt\u0105 sowieckie zaproszenie na rozmowy by\u0142o grzeczne i pe\u0142ne obietnic. P\u0142k Konstantin Pimienow, funkcjonariusz kontrwywiadu Smiersz i w\u00f3wczas naczelnik grupy operacyjnej NKWD w Radomiu, daje s\u0142owo sowieckiego oficera, \u017ce Polacy b\u0119d\u0105 ca\u0142kowicie bezpieczni. Kiedy p\u00f3\u017aniej o tym fortelu dowiaduje si\u0119 Stalin, wpada w sza\u0142. Uzna\u0142, \u017ce informacja o tej obietnicy absolutnie nie mo\u017ce wyp\u0142yn\u0105\u0107 podczas procesu. Prze\u0142o\u017conego Pimienowa, gen. Iwana Sierowa, nazwa\u0142 gamoniem.<\/span><\/p>\n

Najs\u0142abiej wierzyli w intencje Sowiet\u00f3w gen. Leopold Okulicki i Kazimierz Pu\u017cak z Polskiej Partii Socjalistycznej.<\/strong><\/h5>\n

\u2013\u00a0Jednak reszta w wi\u0119kszo\u015bci chcia\u0142a si\u0119 ujawni\u0107, maj\u0105c na uwadze uchwa\u0142y ja\u0142ta\u0144skie. Zw\u0142aszcza Stronnictwo Ludowe. Zadeklarowali, \u017ce od 2 kwietnia 1945 r. wychodz\u0105 z konspiracji. Do jawnej pracy chcia\u0142a wr\u00f3ci\u0107 r\u00f3wnie\u017c PPS. Milan\u00f3wek nie nadawa\u0142 si\u0119 do knucia, zw\u0142aszcza \u017ce zjecha\u0142a tam ca\u0142a konspiracyjna Warszawa. Aresztowano ich w Pruszkowie, stamt\u0105d przetransportowano na Ok\u0119cie, potem samolotami do Moskwy i tam Szesnastka znika.<\/span><\/p>\n

\u0141awa oskar\u017cenia w procesie szesnastu – Moskwa, czerwiec 1945 roku Fot. domena puliczna<\/em><\/span><\/p>\n

Na \u0141ubiance, o czym Sowieci nikomu nie m\u00f3wi\u0105.<\/strong><\/h5>\n

\u2013\u00a0Nie m\u00f3wi\u0105, bo wyczekuj\u0105 dalszego rozwoju sytuacji i reakcji Anglosas\u00f3w. Zatajanie by\u0142o i, niestety, jest nadal praktyk\u0105 stosowan\u0105 przez rz\u0105dz\u0105cych na Kremlu. Przez lata po upadku komunizmu Rosjanie nie chcieli si\u0119 przyzna\u0107, \u017ce maj\u0105 ponad 60 tom\u00f3w akt w sprawie Katynia. To, \u017ce te dokumenty istniej\u0105, wysz\u0142o po\u015brednio i w spos\u00f3b ca\u0142kowicie przez nich niezamierzony przy okazji niedawnego demonta\u017cu tablicy w Twerze upami\u0119tniaj\u0105cej rozstrzelanych polskich oficer\u00f3w w 1940 r. Dlatego jestem pewien, \u017ce akta Szesnastki \u2013 ponad 30 tom\u00f3w \u2013 znajduj\u0105 si\u0119 w rosyjskich archiwach.<\/span><\/p>\n

O co toczy\u0142a si\u0119 gra?<\/strong><\/h5>\n

\u2013\u00a0O to, czy Polska znajdzie si\u0119 w sowieckiej strefie wp\u0142yw\u00f3w, czemu zagra\u017ca\u0142a aresztowana Szesnastka ciesz\u0105ca si\u0119 autorytetem w spo\u0142ecze\u0144stwie. W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka oraz Stalin wiedzieli doskonale, \u017ce uczciwa realizacja zapis\u00f3w ja\u0142ta\u0144skich uniemo\u017cliwia\u0142aby rz\u0105dzenie Polsk\u0105 przez komunist\u00f3w. Pierwszy z nich w maju 1945 r. na plenum KC PPR podkre\u015bla\u0142, by w oczach polskiej opinii publicznej stara\u0107 si\u0119 kreowa\u0107 wizerunek \u201epolskiej\u201d partii, a nie moskiewskich agent\u00f3w. W tym sensie bycie na pasku Sowiet\u00f3w bardzo mu ci\u0105\u017cy\u0142o, bo czu\u0142, \u017ce nie ma poparcia Polak\u00f3w. Niebawem doda, \u017ce doskonale sobie zdaje spraw\u0119 z tego, i\u017c w uczciwych wyborach komuni\u015bci polegn\u0105.<\/span><\/p>\n

Aresztowanie Szesnastki jest wi\u0119c pr\u00f3b\u0105 wyeliminowania dzia\u0142aczy Polski podziemnej z udzia\u0142u w uczciwym procesie politycznym oraz skompromitowania Polski podziemnej i jej czo\u0142owych dzia\u0142aczy na arenie mi\u0119dzynarodowej.<\/span><\/p>\n

\n

Sowieci og\u0142osili: \u201eMamy w gar\u015bci faszyst\u00f3w, a nie demokrat\u00f3w\u201d, wi\u0119c Szesnastka nie podpada pod ustalenia Ja\u0142ty.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Przegl\u0105da\u0142em sowieck\u0105 pras\u0119 relacjonuj\u0105c\u0105 proces Szesnastki. Opr\u00f3cz stenogram\u00f3w s\u0105dowych, oczywi\u015bcie niepe\u0142nych, s\u0105 te\u017c komentarze i felietony. W \u201ePrawdzie\u201d ukaza\u0142 si\u0119 tekst \u201ePolsko-faszystowscy bandyci pod mask\u0105 demokrat\u00f3w\u201d. Mniejsza o tytu\u0142 i paskudn\u0105 tre\u015b\u0107, wa\u017cna jest osoba autora. Napisa\u0142 to niejaki Dawid Zas\u0142awski, podczas rewolucji bolszewickiej opozycyjny, mienszewicki publicysta, rugaj\u0105cy Lenina, \u017ce daj Bo\u017ce. Mia\u0142 p\u00f3\u017aniej z tego powodu problemy, ale w po\u0142owie lat 20., podobno z osobistym poparciem Stalina, uzyska\u0142 legitymacj\u0119 partyjn\u0105. Gdy w Sowietach trwa nagonka na poet\u0119 Osipa Mandelsztama, Zas\u0142awski jest jej twarz\u0105. Gdy wyka\u0144czaj\u0105 kompozytora Dmitrija Szostakowicza, podobnie. Po wojnie podpad\u0142 pisarz Borys Pasternak, Zas\u0142awski jest pierwszy w awangardzie krytyk\u00f3w. By\u0142 moim zdaniem prasowymi ustami Stalina, najwa\u017cniejszym propagandzist\u0105.<\/span><\/p>\n

Co pisze?<\/span><\/strong><\/h5>\n

\u2013\u00a0Odwraca ja\u0142ta\u0144skiego kota ogonem. Z jego s\u0142\u00f3w wida\u0107, \u017ce toczy si\u0119 gra o interpretacj\u0119 ustale\u0144 na Krymie, kt\u00f3re w sowieckim rozumieniu s\u0105 wypaczeniem. Zas\u0142awski staje na g\u0142owie, by pokaza\u0107, \u017ce Szesnastka to faszystowscy liderzy:\u00a0Faszystowskie ludziki zosta\u0142y zdemaskowane. Zdemaskowani zostali r\u00f3wnie\u017c ich inspiratorzy z polskiego emigracyjnego \u201erz\u0105du\u201d w Londynie<\/i>. To ca\u0142y smaczek, gdy\u017c w Ja\u0142cie ustalono, \u017ce w Polsce w wyborach maj\u0105 prawo wzi\u0105\u0107 udzia\u0142 \u201ewszystkie demokratyczne i antynazistowskie partie\u201d.<\/span><\/p>\n

Co mog\u0105 z tym zrobi\u0107 Churchill i Roosevelt?<\/strong><\/h5>\n

\u2013\u00a0R\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy nimi w stosunku do Stalina ilustruje sytuacja z 29 listopada 1943 r. Podczas kolacji wie\u0144cz\u0105cej dzie\u0144 obrad na konferencji koalicji antyhitlerowskiej w Teheranie Stalin wzni\u00f3s\u0142 toast za rozstrzelanie po wojnie 50 tys. oficer\u00f3w niemieckich. Roosevelt potraktowa\u0142 to jako \u017cart. Ale Churchill, zapewne maj\u0105c w pami\u0119ci katy\u0144sk\u0105 zbrodni\u0119 na polskich oficerach, odpowiedzia\u0142 Stalinowi, \u017ce brytyjska opinia publiczna nigdy tego nie zaakceptuje. Roosevelt dalej trzyma si\u0119 konwencji wyg\u0142upu i dopowiada, \u017ce mo\u017ce nie 50 tys., ale 49 500. Churchill obra\u017cony wychodzi z sali, a za nim Stalin, kt\u00f3ry pr\u00f3buje go przeprosi\u0107.<\/span><\/p>\n

Churchill doskonale wie, z kim ma do czynienia i czyje wojska stacjonuj\u0105 w Polsce. Zdaje jednak sobie spraw\u0119 z w\u0142asnych ogranicze\u0144: jedyny instrument, jakim dysponuje, to naleganie drog\u0105 dyplomatyczn\u0105 na przestrzeganie Ja\u0142ty. To stanowisko najtwardsze, do kt\u00f3rego przekonuje Roosevelta, kt\u00f3ry ju\u017c stoi nad grobem.<\/span><\/p>\n

Za to Stalin musi postawi\u0107 tam\u0119, by w nowym polskim rz\u0105dzie nie znalaz\u0142 si\u0119 Stanis\u0142aw Miko\u0142ajczyk popierany przez Churchilla i ciesz\u0105cy si\u0119 autorytetem w kraju i na arenie mi\u0119dzynarodowej. Wie doskonale, \u017ce ludowcy maj\u0105 bardzo du\u017ce poparcie, wi\u0119c ich rzeczywisty lider musi by\u0107 zmarginalizowany. Dopiero w maju 1945 r., po naciskach ze strony Anglosas\u00f3w i publicznej deklaracji Miko\u0142ajczyka, \u017ce akceptuje postanowienia krymskie, Mo\u0142otow przekazuje zgod\u0119 Moskwy na w\u0142\u0105czenie go do procesu ja\u0142ta\u0144skiego i formowania Tymczasowego Rz\u0105du Jedno\u015bci Narodowej. Dostanie w nim stanowisko wicepremiera. R\u00f3wnolegle do negocjacji dotycz\u0105cych rz\u0105du w Polsce w Moskwie trwa proces Szesnastki. Miko\u0142ajczyk pod presj\u0105 Anglosas\u00f3w jako\u015b to akceptuje, chocia\u017c przed wylotem do Warszawy prosi jeszcze Mo\u0142otowa o zwolnienie wi\u0119\u017ani\u00f3w. Z tej pora\u017cki si\u0119 nie pozbiera.<\/span><\/p>\n

Od lewej: gen. Leopold Okulicki, ostatni dow\u00f3dca Armii Krajowej (w okularach) i J\u00f3zef Stemler, wiceszef Departamentu Informacji i Prasy Delegatury Rz\u0105du na Kraj Fot. NAC<\/em><\/span><\/p>\n

Czy wi\u0119ziona na \u0141ubiance Szesnastka jest bita, torturowana?<\/strong><\/h5>\n

\u2013\u00a0<\/b>Zosta\u0142 wydany zakaz bicia. Stalin nie by\u0142 strategiem politycznym z wielkimi wizjami, ale reagowa\u0142 na bie\u017c\u0105ce wydarzenia, mia\u0142 intuicj\u0119 i nos. To podpowiada\u0142o mu, \u017ce Szesnastka musi by\u0107 wykorzystana, a wi\u0119c nie wolno bi\u0107.<\/span><\/p>\n

Jednak mo\u017cna torturowa\u0107 ludzi, nie bij\u0105c ich. Od pierwszego dnia Polacy s\u0105 przes\u0142uchiwani \u2013 ponad sto razy na g\u0142ow\u0119 w ci\u0105gu kilku miesi\u0119cy. Zbigniew Stypu\u0142kowski opowiada we wspomnieniach, \u017ce jest kilkukrotnie w ci\u0105gu doby wzywany na przes\u0142uchania, dostaje za ma\u0142o jedzenia, a jak pozwol\u0105 mu spa\u0107, to twarz musi by\u0107 skierowana w kierunku ostro \u015bwiec\u0105cej \u017car\u00f3wki, widoczne r\u0119ce, nie wolno si\u0119 przykry\u0107, a temperatura w celi to 10 stopni. To generalnie byli starsi m\u0119\u017cczy\u017ani, a inaczej takie traktowanie znosi 30-latek, a inaczej pan 60 plus. Z tego powodu niekt\u00f3rzy si\u0119 za\u0142amali.<\/span><\/p>\n

Na dodatek aresztanci s\u0105 konfrontowani z zeznaniami innych, ludzi spoza \u0141ubianki.<\/span><\/p>\n

\n

A chodzi o to, by wymusi\u0107 przyznanie si\u0119 do winy, i\u017c Szesnastka chcia\u0142a wyst\u0105pi\u0107 razem z Niemcami przeciwko Sowietom. Albo \u2013 jak sformu\u0142owa\u0142 to Zas\u0142awski w swoim felietonie \u2013 “pokaza\u0107 duchowe podobie\u0144stwo mi\u0119dzy polskimi a niemieckimi hitlerowcami”.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Po co by\u0142o ich przes\u0142uchiwa\u0107? Przecie\u017c mo\u017cna by\u0142o o\u015bwiadczy\u0107, \u017ce si\u0119 przyznali do winy. Sowieci robili nie takie sztuczki i \u015bwiat si\u0119 na to nabiera\u0142 albo zamyka\u0142 oczy.<\/strong><\/h5>\n

\u2013\u00a0To pytanie r\u00f3wnie\u017c o to, dlaczego we Lwowie w 1940 r. zrobiono proces przyw\u00f3dc\u00f3w Zwi\u0105zku Walki Zbrojnej, poprzednika AK. W przes\u0142uchaniach chodzi\u0142o tylko o rozpracowanie polskiego podziemia. Tak wygl\u0105da praca wywiadowcza.<\/span><\/p>\n

Poza tym musia\u0142y by\u0107 zachowane pozory. Proces pokazowy ma to do siebie, \u017ce ma by\u0107 edukacyjny dla ludno\u015bci sowieckiej i pokaza\u0107 sprawczo\u015b\u0107 w\u0142adzy.<\/span><\/p>\n

Wszystko odby\u0142o si\u0119 b\u0142yskawicznie \u2013 porwanie w marcu, proces w czerwcu. Stypu\u0142kowski by\u0142 prawnikiem, wi\u0119c rozumia\u0142 tre\u015b\u0107 sowieckich przepis\u00f3w karnych. W kodeksie post\u0119powania karnego jasno sta\u0142o, \u017ce na zapoznanie si\u0119 z aktami ma 62 godziny. Dosta\u0142 dob\u0119 dlatego, \u017ce Miko\u0142ajczyk by\u0142 ju\u017c w Moskwie, wi\u0119c trzeba by\u0142o b\u0142yskawicznie ten proces skleci\u0107. W ko\u0144cu Miko\u0142ajczyk musia\u0142 poczu\u0107 presj\u0119 ze strony Stalina, po\u0142kn\u0105\u0107 \u017cab\u0119, skoro decydowa\u0142 si\u0119 na udzia\u0142 w tej grze, i zap\u0142aci\u0107.<\/span><\/p>\n

To tak\u017ce by\u0142 proces adresowany do Zachodu. Trzeba by\u0142o wi\u0119c udawa\u0107, \u017ce w Sowietach obowi\u0105zuje kultura prawna.<\/span><\/p>\n

Par\u0119 os\u00f3b z Szesnastki si\u0119 posypa\u0142o.<\/strong><\/h5>\n

\u2013\u00a0Tak. Mi\u0119dzy innymi schorowany Franciszek Urba\u0144ski ze Stronnictwa Pracy. Przyznawano si\u0119 tak\u017ce do czego\u015b, co by\u0142o absurdalne, np. Kazimierz Pu\u017cak powiedzia\u0142, \u017ce u\u017cywa\u0142 radiostacji do kontakt\u00f3w z londy\u0144skim rz\u0105dem. Sowieccy oskar\u017cyciele uznali, \u017ce robi\u0142 to w strefie przyfrontowej. To wa\u017cna kategoria, gdy\u017c Sowieci t\u0142umaczyli si\u0119 Zachodowi, \u017ce Szesnastka prowadzi\u0142a dzia\u0142ania w\u0142a\u015bnie w strefie przyfrontowej, a tam, zgodnie z umow\u0105 z PKWN, w ich r\u0119kach znajdowa\u0142a si\u0119 administracja. Szkopu\u0142 w tym, \u017ce wedle porozumienia strefa przyfrontowa rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 na kilkadziesi\u0105t kilometr\u00f3w, za\u015b w czasie aresztowania front przebiega\u0142 500 km na zach\u00f3d od Milan\u00f3wka.<\/span><\/p>\n

Ponadto, kiedy dzisiaj czytamy stenogramy z procesu, musimy mie\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce tam nie ma wszystkiego. Por\u00f3wnuj\u0105c je ze wspomnieniami pods\u0105dnych, okazuje si\u0119, \u017ce brakuje 10-15 proc. zezna\u0144. A to sprawa absolutnie kluczowa i by\u0142bym bardzo zdziwiony, gdyby w rosyjskich archiwach nie by\u0142o pe\u0142nego, rzeczywistego stenogramu procesu.<\/span><\/p>\n

Za to wiemy z pewno\u015bci\u0105, \u017ce energia po\u015bwi\u0119cona przez Sowiet\u00f3w na zorganizowanie tego procesu, nazwiska, kt\u00f3re by\u0142y we\u0144 zaanga\u017cowane, pokazuj\u0105 wag\u0119 tego przedsi\u0119wzi\u0119cia dla Stalina, \u017ceby przekona\u0107 Zach\u00f3d do sowieckiej interpretacji Ja\u0142ty, a polskich polityk\u00f3w \u2013 \u017ce nie maj\u0105 \u017cadnych instrument\u00f3w, by cokolwiek zdzia\u0142a\u0107.<\/span><\/p>\n

Czy Szesnastka by\u0142a wa\u017cna dla Sowiet\u00f3w jako dru\u017cyna?<\/strong><\/h5>\n

\u2013\u00a0Patrz\u0105c po wyrokach, wiemy, kto w ich oczach by\u0142 bardziej niebezpieczny. Z pewno\u015bci\u0105 gen. Leopold Okulicki. Sowieci znali go wcze\u015bniej, siedzia\u0142 na \u0141ubiance w 1941 r. Poza tym mia\u0142 opini\u0119 zdeterminowanego oficera z zasadami, kt\u00f3ry wiedzia\u0142, co grozi ze Wschodu, oraz troch\u0119 postrzele\u0144ca. Okulicki by\u0142 potrzebny w grze z Zachodem. Niekt\u00f3rzy dyplomaci ulegli sugestiom Moskwy i meldowali, \u017ce genera\u0142 pasuje charakterologicznie do cz\u0142owieka, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by szykowa\u0107 antysowieck\u0105 dywersj\u0119. Dosta\u0142 10 lat.<\/span><\/p>\n

Delegat Rz\u0105du na Kraj Stanis\u0142aw Jankowski zosta\u0142 skazany na osiem lat. Endek Stanis\u0142aw Jasiukowicz \u2013 na pi\u0119\u0107. Ca\u0142a tr\u00f3jka zmar\u0142a w \u0142agrach i do dzi\u015b nie wiemy, czy by\u0142a to zwyczajna \u0142agierna \u015bmier\u0107 z wyczerpania i g\u0142odu, a mo\u017ce kto\u015b im pom\u00f3g\u0142. Ale ju\u017c Kazimierz Pu\u017cak dosta\u0142 p\u00f3\u0142tora roku, a kolejny endek Zbigniew Stypu\u0142kowski \u2013 cztery miesi\u0105ce. Trzech pods\u0105dnych uniewinniono.<\/span><\/p>\n

Przed s\u0105dem w Moskwie zeznaje Stanis\u0142aw Jasiukowicz, wiceprezes Stronnictwa Narodowego, zast\u0119pca delegata rz\u0105du na kraj. Zosta\u0142 skazany na pi\u0119\u0107 lat, zmar\u0142 w wi\u0119zieniu w 1946 r. Fot. Kolekcja Stanislawa Jankowskiego\/East News<\/em><\/span><\/p>\n

Na sowieckie warunki wysoko\u015b\u0107 kar by\u0142a po prostu \u015bmieszna.<\/strong><\/h5>\n

\u2013\u00a0To gra pozor\u00f3w wzgl\u0119dem Anglosas\u00f3w. Stalin mia\u0142 intuicj\u0119, \u017ce musi da\u0107 Amerykanom i Anglikom gorzk\u0105 pigu\u0142k\u0119, ale do prze\u0142kni\u0119cia. Up\u00f3r na poziomie dyplomatycznym przekona\u0142 Moskw\u0119, \u017ce wy\u017csze wyroki nie przejd\u0105. Poza tym Sowieci dbali, by antyhitlerowska koalicja nie rozpad\u0142a si\u0119 przez jak\u0105\u015b Polsk\u0119. Nie zas\u0105dzono wyrok\u00f3w \u015bmierci, co pod koniec procesu wyja\u015bnia sk\u0142ad s\u0119dziowski, \u017ce w warunkach wojennych by\u0142aby kula w \u0142eb, ale wojna si\u0119 ju\u017c sko\u0144czy\u0142a.<\/span><\/p>\n

Proces moskiewski gromadzi bardzo wa\u017cne sowieckie nazwiska.<\/strong><\/h5>\n

\u2013\u00a0Rozpracowaniem polskiego podziemia zajmowa\u0142 si\u0119 gen. Iwan Sierow znany z czas\u00f3w okupacji wschodnich teren\u00f3w Polski po 17 wrze\u015bnia \u201939. Ale meldunki wysy\u0142aj\u0105 Stalinowi r\u00f3wnie\u017c \u0141awrientij Beria i jego zast\u0119pca Wsiewo\u0142od Mierku\u0142ow. Sk\u0142ad s\u0105du to sowiecka pierwsza liga: Wasilij Ulrich, sprawdzony w czystkach lat 30., kiedy prowadzi\u0142 wiele proces\u00f3w pokazowych, Niko\u0142aj Afanasjew, oskar\u017caj\u0105cy w tych samych czasach, Roman Rudenko, kt\u00f3ry potem zrobi karier\u0119 w procesie norymberskim. Propagand\u0119 prowadzi\u0142 Dawid Zas\u0142awski. Na \u0142amach \u201eIzwiestii\u201d proces opisywa\u0142 Wsiewo\u0142od Iwanow \u2013 p\u00f3\u017aniejszy korespondent z procesu norymberskiego. Lepszego zespo\u0142u Sowieci nie mieli.<\/span><\/p>\n

Co da\u0142o Moskwie skazanie przyw\u00f3dc\u00f3w Polskiego Pa\u0144stwa Podziemnego?<\/strong><\/h5>\n

\u2013\u00a0Miko\u0142ajczyk, kt\u00f3rego Stalin po prostu nie znosi\u0142 i za ka\u017cd\u0105 cen\u0119 chcia\u0142 umniejszy\u0107 jego pozycj\u0119 oraz autorytet, jednak rozmawia\u0142 z politykami sowieckimi podczas procesu. Poni\u00f3s\u0142 za to gigantyczny koszt polityczny. Na emigracji by\u0142 spalony, czego bardzo chcia\u0142 Stalin, a i w kraju spotka\u0142 si\u0119 z ogromnymi pretensjami; w Moskwie s\u0105dz\u0105 lider\u00f3w, a w Polsce ca\u0142y czas trwaj\u0105 aresztowania ludzi z podziemia.<\/span><\/p>\n

\n

Stalin wyeliminowa\u0142 najgro\u017aniejszych przeciwnik\u00f3w polskich komunist\u00f3w. Oczyszczono przedpole do sowietyzacji Polski.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Gomu\u0142ka m\u00f3wi\u0142 ju\u017c w 1945 r., \u017ce PPR przegra wybory, a nawet dwa lata p\u00f3\u017aniej wybory trzeba by\u0142o sfa\u0142szowa\u0107. Proces Szesnastu spe\u0142ni\u0142 wi\u0119c swoje zadanie w 100 proc.<\/span><\/p>\n

Jakie by\u0142y po procesie nastroje w kraju?<\/span><\/h5>\n

\u2013\u00a0Fatalne. G\u0142\u00f3wne partie polityczne straci\u0142y swoich przyw\u00f3dc\u00f3w. Miko\u0142ajczyk musia\u0142 przekonywa\u0107, \u017ce np. ujawnianie si\u0119 ma sens, \u017ce trzeba odbudowywa\u0107 Polsk\u0119 i mimo z\u0142amania um\u00f3w ja\u0142ta\u0144skich przez Stalina porozumienie z komunistami jest jedyn\u0105 drog\u0105, by ocali\u0107 kraj przed sowietyzacj\u0105. Potwierdza\u0142 to niejako Gomu\u0142ka, kt\u00f3ry wskazywa\u0142, \u017ce represje bezpieki s\u0105 zbyt dotkliwe, co prowadzi donik\u0105d. A i rabunek ziem zachodnich przez Sowiet\u00f3w te\u017c jako\u015b go uwiera\u0142.<\/span><\/p>\n

Zach\u00f3d wszystko przyklepa\u0142.<\/strong><\/h5>\n

\u2013\u00a021 czerwca, kiedy Wasilij Ulrich odczyta\u0142 wyroki, Komisja Trzech \u2013 nadzoruj\u0105ca proces formowania si\u0119 nowego rz\u0105du w Polsce i sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 z Mo\u0142otowa, Archibalda Clarka Kerra i Averella Harrimana \u2013 zaakceptowa\u0142a sk\u0142ad Tymczasowego Rz\u0105du Jedno\u015bci Narodowej, kt\u00f3ry oficjalnie powo\u0142ano siedem dni p\u00f3\u017aniej. 5 lipca zosta\u0142 uznany przez Stany Zjednoczone i Wielk\u0105 Brytani\u0119. Niespe\u0142na dwa tygodnie p\u00f3\u017aniej liderzy obu tych pa\u0144stw spotkali si\u0119 ze Stalinem w Poczdamie. W ten spos\u00f3b milcz\u0105co zaakceptowali wyroki procesu i polityk\u0119 fakt\u00f3w dokonanych Stalina, dla kt\u00f3rego nie liczy\u0142y si\u0119 \u017cadne zobowi\u0105zania mi\u0119dzynarodowe.<\/span><\/p>\n

Najwa\u017cniejsze by\u0142y zako\u0144czenie wojny, a po wojnie \u2013 powstaj\u0105ca Organizacja Narod\u00f3w Zjednoczonych.<\/span><\/p>\n

Gdy szykuje si\u0119 spotkanie za\u0142o\u017cycielskie ONZ w San Francisco, Moskwa informuje, \u017ce nie pojawi si\u0119 na nim Wiaczes\u0142aw Mo\u0142otow, tylko Andriej Gromyko, ambasador w Waszyngtonie. To jasny sygna\u0142 dla Zachodu: musicie nam co\u015b da\u0107, bo nici ze wsp\u00f3lnych plan\u00f3w. W tym sensie akceptowanie procesu Szesnastu by\u0142o w\u0142a\u015bnie takim datkiem. Teoretycznie mo\u017cna by\u0142o hukn\u0105\u0107 mocno w st\u00f3\u0142, ale liczy\u0107 na obowi\u0105zywanie umowy ja\u0142ta\u0144skiej i pr\u00f3bowa\u0107 co\u015b uszczkn\u0105\u0107 Stalinowi. Jednak Stalin nawet Ja\u0142t\u0119 mia\u0142 w g\u0142\u0119bokim powa\u017caniu, wi\u0119c sko\u0144czy\u0142o si\u0119, jak si\u0119 sko\u0144czy\u0142o.<\/span><\/p>\n

\n
Wyroki szesnastu<\/strong><\/span><\/h5>\n