{"id":79489,"date":"2020-07-17T17:09:48","date_gmt":"2020-07-17T15:09:48","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=79489"},"modified":"2020-07-08T09:23:17","modified_gmt":"2020-07-08T07:23:17","slug":"17-09-44","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=79489","title":{"rendered":"Cornelius Castoriadis: Socjalizm jest mo\u017cliwy tylko w kapitalizmie. Walka o zaspokojenie potrzeb ustaje w dobrobycie"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Cornelius Castoriadis: Socjalizm jest mo\u017cliwy tylko w kapitalizmie. Walka o zaspokojenie potrzeb ustaje w dobrobycie<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Marek Beylin<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Cornelius Castoriadis (Fot. Getty Images)<\/em><\/span><\/p>\n

Cornelius Castoriadis wierzy\u0142, \u017ce \u015bwiat i ka\u017cdy z nas jeste\u015bmy zbyt r\u00f3\u017cnorodni, by da\u0107 si\u0119 bezpowrotnie przykroi\u0107 do schemat\u00f3w ideologii czy \u017cycze\u0144 w\u0142adzy. Wierzmy razem z nim. Z cyklu “Adam Michnik poleca”<\/strong><\/h4>\n

Cornelius Castoriadis zmar\u0142 ponad 20 lat temu, ale pozostaje gniewnym diagnost\u0105 naszych czas\u00f3w. Ma\u0142o kto bowiem z europejskich my\u015blicieli zachowywa\u0142 tak konsekwentn\u0105 czujno\u015b\u0107 wobec zagro\u017ce\u0144 demokracji. R\u00f3wnie\u017c wtedy, gdy srodze si\u0119 myli\u0142 w diagnozach politycznych czy historiozoficznych.<\/span><\/p>\n

Gdy czytam Castoriadisa, dociera do mnie, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesny kryzys demokracji dawa\u0142 o sobie zna\u0107 ju\u017c kilka dekad temu, d\u0142ugo pe\u0142za\u0142 i narasta\u0142 pod powierzchni\u0105 \u017cycia spo\u0142ecznego, niezauwa\u017cany b\u0105d\u017a lekcewa\u017cony, by eksplodowa\u0107 w ostatnich kilku, kilkunastu latach. A Castoriadis by\u0142 jednym z tych, kt\u00f3rzy te podsk\u00f3rne niebezpieczne procesy dostrzegali i formu\u0142owali ostrze\u017cenia oraz rady, jak si\u0119 broni\u0107.<\/span><\/p>\n

\n

T\u0119 czujno\u015b\u0107 wzmacnia\u0142a biografia autora. Urodzony w Grecji w 1922 r., do\u015bwiadczy\u0142 prawicowej dykatury, okupacji, a potem, podczas wojny domowej, sam komunista, opresji stalinowskiej wersji tej wiary. Niema\u0142o kop\u00f3w losu jak na jedn\u0105 m\u0142odo\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Gdy wi\u0119c w latach 40. przyby\u0142 do Francji, nie wierzy\u0142 ju\u017c ani w kapitalizm, ani w moskiewski komunizm, wci\u0105\u017c stawia\u0142 jednak na rewolucj\u0119, tyle \u017ce w wersji trockistowskiej: rewolucji wyzwolonej tak\u017ce od w\u0142adzy partyjnej oligarchii czy biurokracji. Zreszt\u0105 w trockizmie, nie mniej dogmatycznym ni\u017c stalinizm, te\u017c si\u0119 nie zmie\u015bci\u0142, by\u0142 wi\u0119c wiecznym dysydentem pozostaj\u0105cym na marginesach oboz\u00f3w politycznych, m\u00f3d i wp\u0142yw\u00f3w.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

Francuska prawica, w tym libera\u0142owie, mia\u0142a mu za z\u0142e, \u017ce wierzy w socjalizm i chce uspo\u0142ecznia\u0107 kapitalistyczne demokracje.<\/span><\/p>\n

Lewica niemal wszystkich odcieni uwa\u017ca\u0142a go za wyrzutka, bo nie mia\u0142 wzgl\u0119d\u00f3w nie tylko dla lewicowych dyktatur, lecz r\u00f3wnie\u017c dla opresywnych czy szkodliwych tradycji tej ideologii.<\/span><\/p>\n

Co ciekawe, jego marginalna sytuacja nie zmieni\u0142a si\u0119 po upadku komunizmu w Europie. Pozostawa\u0142, jak wcze\u015bniej, uznanym naukowcem, psychoanalitykiem i lekcewa\u017conym diagnost\u0105 wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. Francuska czy w og\u00f3le zachodnia lewica nie wybaczy\u0142a mu kalania licznych lewicowych gniazd.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119cej, niema\u0142a jej cz\u0119\u015b\u0107 obserwowa\u0142a upadek komunizmu z mieszanymi uczuciami. Owszem, to, \u017ce wschodnioeuropejskie ludy powiedzia\u0142y \u201enie\u201d lewicowym dyktaturom, zmieniaj\u0105c histori\u0119, uwodzi\u0142o i wzbudza\u0142o aprobat\u0119. Niepokoi\u0142o jednak, \u017ce w miejsce upad\u0142ych re\u017cim\u00f3w instalowa\u0142a si\u0119 kapitalistyczna demokracja, przy czym s\u0142owo \u201ekapitalizm\u201d wysuwa\u0142o si\u0119 w takich diagnozach przed \u201edemokracj\u0119\u201d. A co do samego komunizmu – jeszcze w latach 90. zesz\u0142ego wieku rozmaite lewicowe kr\u0119gi \u017cy\u0142y w cieniu nostalgii za pi\u0119kn\u0105 ide\u0105 wypaczon\u0105 przez z\u0142e praktyki. Ikon\u0105 takich postaw we Francji pozostawa\u0142 Jean-Paul Sartre, ale z okresu zaanga\u017cowania w komunizm, a nie p\u00f3\u017aniejszego, gdy t\u0119 sw\u0105 wiar\u0119 w du\u017cej mierze porzuci\u0142.<\/span><\/p>\n

W efekcie zachodnie lewice cz\u0119\u015bciej milcza\u0142y o s\u0105siedzkim realnym socjalizmie ni\u017c go analizowa\u0142y. Co t\u0142umaczy np., dlaczego tak skromnie wypowiada\u0142 si\u0119 o komunizmie czy PRL-u Zygmunt Bauman, wa\u017cna posta\u0107 w tych kr\u0119gach.<\/span><\/p>\n

Castoriadis nie przylega\u0142 ani do tej pow\u015bci\u0105gliwo\u015bci, ani do tych nostalgii. Bocznymi \u015bcie\u017ckami ewoluowa\u0142 w stron\u0119 osobnego lewicowego twardziela demokracji. Od przekonania: \u201esocjalizm albo barbarzy\u0144stwo\u201d – to tytu\u0142 jego eseju z 1949 r. – do szerszej formu\u0142y: lewicowa demokracja albo barbarzy\u0144stwo.<\/span><\/p>\n

W owym eseju z 1949 r. pobrzmiewa jeszcze echo naiwnej – trockizm by\u0142 wiar\u0105 tyle\u017c dogmatyczn\u0105 co infantyln\u0105 – przepowiedni podw\u00f3jnej rewolucji. Przeciw kapitalizmowi uosobianemu przez USA i sowieckiemu komunizmowi. Ocenia\u0142 jednak, \u017ce ustr\u00f3j ZSRR jest gorszy ni\u017c ameryka\u0144ski, poniewa\u017c pod komunizmem, inaczej ni\u017c w USA, ca\u0142y kapita\u0142 nale\u017cy do pa\u0144stwa, a jedyny beneficjent wyzysku to partyjna biurokracja.<\/span><\/p>\n

Co prowadzi go do przekonania, wci\u0105\u017c jeszcze w ramach doktryny, \u017ce \u201esocjalizm nie jest idealnym systemem pomy\u015blanym przez marzycieli, ale pozytywn\u0105 perspektyw\u0105 historyczn\u0105, kt\u00f3rej mo\u017cliwo\u015b\u0107 urzeczywistnienia opiera si\u0119 na pomna\u017caniu bogactw w spo\u0142ecze\u0144stwie kapitalistycznym\u201d. Bo w dobrobycie ustaje \u201ewalka wszystkich ze wszystkimi o zaspokojenie potrzeb materialnych\u201d.<\/span><\/p>\n

Gdy brakuje silnej lewicy<\/strong><\/h4>\n

Tyle \u017ce tu zaczynaj\u0105 si\u0119 schody, na kt\u00f3rych rozmaite demokratyczne lewice obija\u0142y sobie ko\u015bci przez dekady. A dzi\u015b s\u0105 poobijane dotkliwiej ni\u017c niegdy\u015b. Chodzi bowiem o wyznaczanie zawsze niepewnej granicy mi\u0119dzy godnym kompromisem kapita\u0142u i pracy, w kt\u00f3rym zyskuj\u0105 niemal wszyscy, \u0142\u0105cznie z sam\u0105 demokracj\u0105, a uleg\u0142o\u015bci\u0105 reprezentant\u00f3w klas pracowniczych wobec presji na maksymalizacj\u0119 zysku i wyzysku, co sprawia, \u017ce traci wi\u0119kszo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa, a demokracje popadaj\u0105 w kryzys.<\/span><\/p>\n

Pod tym k\u0105tem Castoriadis patrzy na II Mi\u0119dzynarod\u00f3wk\u0119, zrzeszaj\u0105c\u0105 socjalistyczne reprezentacje robotnik\u00f3w, notuj\u0105c, jak I wojna \u015bwiatowa rozwia\u0142a zwi\u0105zane z ni\u0105 marzenia. Kiedy kapitalistyczna Europa pogr\u0105\u017cy\u0142a si\u0119 w rzezi, \u201erobotnicy odkryli, \u017ce ich \u00bbprzyw\u00f3dcy\u00ab s\u0105 deputowanymi bur\u017cuazji i ministerstw rz\u0105du \u015awi\u0119tej Unii i przekonuj\u0105 ich, \u017ce nale\u017cy da\u0107 si\u0119 zabi\u0107 dla obrony i chwa\u0142y socjalistycznej ojczyzny\u201d.<\/span><\/p>\n

Oczywi\u015bcie, to tylko cz\u0119\u015b\u0107 prawdy, bo p\u00f3\u017aniej \u015bwiat pracy odzyska\u0142 lewicowo-demokratyczn\u0105 reprezentacj\u0119 swych interes\u00f3w – st\u0105d wzi\u0119\u0142o si\u0119 europejskie pa\u0144stwo opieku\u0144cze, nieznana wcze\u015bniej posta\u0107 demokracji. Jednak w tamtym momencie dziejowym demokratyczny socjalizm uleg\u0142 marginalizacji. Co przyczyni\u0142o si\u0119 nie tylko, jak twierdzi Castoriadis, do rewolucji bolszewickiej, lecz tak\u017ce do rozkwitu nacjonalizm\u00f3w i faszyzmu. Wtedy w\u0142a\u015bnie najdotkliwiej da\u0142a o sobie zna\u0107 prawid\u0142owo\u015b\u0107, kt\u00f3ra powt\u00f3rzy si\u0119 dekady p\u00f3\u017aniej, w naszej wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, w \u0142agodniejszych i wci\u0105\u017c mutuj\u0105cych formach. W miejsce os\u0142ab\u0142ej demokratycznej lewicy, kt\u00f3ra ju\u017c nie potrafi zbiera\u0107 gniewu spo\u0142ecze\u0144stw i przekszta\u0142ca\u0107 go w projekty reform kapitalistycznych demokracji, gniewem tym \u017cywi\u0105 si\u0119 autorytarne i nacjonalistyczne populizmy.<\/span><\/p>\n

Castoriadis p\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej wr\u00f3ci do zagro\u017ce\u0144 wynik\u0142ych z abdykacji lewicy oraz innych demokratycznych formacji. W eseju \u201eEpoka powszechnego konformizmu\u201d z 1996 r. pisze o zgubnym kulcie wszelkich \u201epost\u201d, jak okre\u015bla ponowoczesno\u015b\u0107. T\u0119 nasz\u0105 epok\u0119 charakteryzuje \u201eniezdolno\u015b\u0107 do pozytywnego my\u015blenia o sobie (…), mo\u017ce nawet do my\u015blenia o sobie czegokolwiek\u201d. Chodzi o niezdolno\u015b\u0107 do budowania pozytywnych ideologii zmiany oraz utopii ustanawiaj\u0105cych horyzonty naszej drogi.<\/span><\/p>\n

Rewersem tej utraty jest inny dojmuj\u0105cy brak: epoka nowoczesno\u015bci stworzy\u0142a wielk\u0105 pul\u0119 narz\u0119dzi krytycznych, pozwalaj\u0105cych rusza\u0107 z posad bry\u0142\u0119 \u015bwiata. Cho\u0107by krytyczn\u0105 wyobra\u017ani\u0119, ideologie zmiany, ruchy i instytucje polityczne. Ponowoczesno\u015b\u0107 te narz\u0119dzia zdemolowa\u0142a, stawiaj\u0105c przed trybuna\u0142em podejrzliwo\u015bci spo\u0142eczn\u0105 autonomi\u0119 i sprawczo\u015b\u0107 ludzi. Co cz\u0119sto owocuje tym, \u017ce zamiast d\u0105\u017cy\u0107 do zmian, skupiamy si\u0119 na my\u015bleniu, dlaczego takie d\u0105\u017cenia s\u0105 niemo\u017cliwe.<\/span><\/p>\n

Cornelius Castoriadis. Rozum ekonomii ponad wszystko<\/strong><\/h4>\n

Tote\u017c z tamtego dziedzictwa osta\u0142 si\u0119 na naszym placu g\u0142\u00f3wnie Rozum, zw\u0142aszcza \u201eRozum ekonomii\u201d, traktowany bezkrytycznie. Zgodnie z nim \u201ejedynym celem ekonomii jest produkowa\u0107 wi\u0119cej mniejszym nak\u0142adem (…), nic nie powinno sta\u0107 na przeszkodzie maksymalizacji: ani fizyczna czy ludzka \u00bbnatura\u00ab, ani tradycja, ani inne \u00bbwarto\u015bci\u00ab. Wszystko przywo\u0142uje si\u0119 przed trybuna\u0142 (produktywnego Rozumu) i zobowi\u0105zuje do udowadniania w\u0142asnego prawa do istnienia ze wzgl\u0119du na kryterium bezgranicznej ekspansji \u00bbracjonalnego zarz\u0105dzania\u00ab\u201d.<\/span><\/p>\n

Innymi s\u0142owy, moje prawa wynikaj\u0105ce z tego, \u017ce jestem cz\u0142owiekiem i obywatelem, s\u0105 wt\u00f3rne wobec mojej produktywnej przydatno\u015bci. Czego dobrym przyk\u0142adem jest cho\u0107by to, jak bardzo \u00f3w \u201eRozum ekonomii\u201d, czyli twardy liberalizm, uwa\u017ca pa\u0144stwo socjalne za zagro\u017cenie. I dla swych dogmat\u00f3w, i dla po\u017c\u0105danego \u0142adu, kt\u00f3ry powinien si\u0119 zi\u015bci\u0107, gdy w ko\u0144cu wszyscy podziel\u0105 t\u0119 s\u0142uszn\u0105 wiar\u0119.<\/span><\/p>\n

W efekcie, pisze Castoriadis, \u201ekapitalizm staje si\u0119 wiecznym ruchem samoustanawiania-si\u0119-na-nowo spo\u0142ecze\u0144stwa uznanego za racjonalne, jednak dog\u0142\u0119bnie za\u015blepionego przez nieograniczone pos\u0142ugiwanie si\u0119 (pseudo-)racjonalnymi \u015brodkami maj\u0105cymi pom\u00f3c mu osi\u0105ga\u0107 jeden (pseudo-)cel\u201d. I nie napotyka ju\u017c \u017cadnej wewn\u0119trznej opozycji, kt\u00f3ra mog\u0142aby go zmienia\u0107. A to oznacza kurs ku katastrofom spo\u0142ecznym i politycznym.<\/span><\/p>\n

Populizm kontra radykalny demokratyzm<\/strong><\/h4>\n

Tak\u0105 katastrof\u0105, nasta\u0142\u0105 dwie dekady po przestrogach Castoriadisa, jest eksplozja populizm\u00f3w rozsadzaj\u0105cych demokracj\u0119. A dzi\u015b, gdy \u017cyjemy pod rz\u0105dami epidemii i narastaj\u0105cych l\u0119k\u00f3w o przysz\u0142o\u015b\u0107, nic nie zapowiada zmiany na lepsze. Raczej przeciwnie, spo\u0142ecze\u0144stwa biedniej\u0105ce wskutek nieuchronnego kryzysu, zszokowane tym, jak nagle zmieni\u0142o si\u0119 ich \u017cycie, mog\u0105 jeszcze \u0142atwiej i liczniej rzuca\u0107 si\u0119 w obj\u0119cia politycznych szaman\u00f3w-gangster\u00f3w. Jest wi\u0119c nader prawdopodobne, \u017ce czeka nas pot\u0119\u017cniejsza, druga fala ekspansji populizmu.<\/span><\/p>\n

\n

A europejskie elity polityczne i intelektualne b\u0119d\u0105 na ni\u0105 r\u00f3wnie nieprzygotowane, jak by\u0142y na pierwsz\u0105.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Cho\u0107 sygna\u0142y, \u017ce nadchodzi, da\u0142o si\u0119 zobaczy\u0107 ju\u017c w latach 90., m.in. w tekstach Castoriadisa.<\/span><\/p>\n

Jednak Castoriadis nie jest zasklepionym pesymist\u0105, kt\u00f3ry czerpie intelektualn\u0105 wiarygodno\u015b\u0107 z ustawicznego prorokowania upadku. Przy\u015bwieca mu przekonanie, wzi\u0119te z Hannah Arendt, \u017ce niezbywaln\u0105 cech\u0105 ludzi jest zdolno\u015b\u0107 do tworzenia w spo\u0142ecze\u0144stwach czego\u015b nowego. To podstawa radykalnego demokratyzmu obojga my\u015blicieli oraz, powiedzia\u0142bym, sprawnej demokracji, kt\u00f3ra mo\u017ce trwa\u0107 tylko wtedy, gdy nad\u0105\u017ca za zmianami \u015bwiata, ludzkich potrzeb i aspiracji oraz \u015bwiadomo\u015bci naszych uprawnie\u0144. Tote\u017c, wed\u0142ug Castoriadisa, w\u0142adaj\u0105 nami trzy wielkie moce: ci\u0105g\u0142o\u015bci, spo\u0142ecznych zamra\u017carek, czyli instytucji utrzymuj\u0105cych to, co jest, oraz krytycznej wyobra\u017ani pchaj\u0105cej nas do przodu. I wszystkie te moce s\u0105 potrzebne, by spo\u0142ecze\u0144stwo mog\u0142o istnie\u0107, trzyma\u0107 si\u0119 razem oraz zmienia\u0107.<\/span><\/p>\n

\u201eNie pytajcie, jak to si\u0119 dzieje, \u017ce ludzie ci\u0105gle g\u0142osuj\u0105 na tak\u0105 czy inn\u0105 parti\u0119, mimo \u017ce tyle razy si\u0119 zawiedli. (…) Zapytajcie raczej: jaka cz\u0119\u015b\u0107 waszego my\u015blenia i ca\u0142ego waszego sposobu postrzegania i robienia rzeczy nie jest w stopniu decyduj\u0105cym warunkowana i wsp\u00f3\u0142determinowana przez struktur\u0119 i znaczenia waszego ojczystego j\u0119zyka, porz\u0105dkowanie \u015bwiata, jakie ten j\u0119zyk ze sob\u0105 niesie, przez wasze pierwsze \u015brodowisko rodzinne, szko\u0142\u0119, przez te wszystkie \u00bbr\u00f3b\u00ab i \u00bbnie r\u00f3b\u00ab, kt\u00f3re bezustannie was atakowa\u0142y za po\u015brednictwem przyjaci\u00f3\u0142, kr\u0105\u017c\u0105cych opinii, sposob\u00f3w bycia narzucanych wam przez niezliczone artefakty.<\/span><\/p>\n

Je\u015bli potraficie odpowiedzie\u0107 z pe\u0142n\u0105 szczero\u015bci\u0105: niemal jeden procent, to znaczy, \u017ce jeste\u015bcie najbardziej oryginalnymi my\u015blicielami, jacy kiedykolwiek \u017cyli na \u015bwiecie. (…) Wszyscy jeste\u015bmy przede wszystkim mobilnymi fragmentami instytucji naszego spo\u0142ecze\u0144stwa – fragmentami komplementarnymi. (…) Nawet w sytuacjach kryzysu, w wojnach bratob\u00f3jczych spo\u0142ecze\u0144stwo pozostaje wci\u0105\u017c tym samym spo\u0142ecze\u0144stwem; gdyby takie nie by\u0142o, nie by\u0142oby walki o przedmioty wsp\u00f3lne\u201d.<\/span><\/p>\n

\n

Z czego wynika, \u017ce \u017caden system nie jest w stanie zniszczy\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa. Nie uda\u0142o si\u0119 to nawet Stalinowi.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Bo je\u015bli totalitaryzm trwa d\u0142u\u017cej, popada w chaotyczn\u0105 fikcj\u0119 \u201eniezdoln\u0105 do wyre\u017cyserowania pompatycznego i paranoicznie szczelnego \u015bwiata\u201d. Wyzbywa si\u0119 te\u017c przy tym ideologicznych uzasadnie\u0144 w\u0142asnego istnienia; zostaj\u0105 nagie k\u0142amstwo i naga si\u0142a.<\/span><\/p>\n

Cornelius Castoriadis: nacjonalizm do przeceny<\/strong><\/h4>\n

Wed\u0142ug Castoriadisa r\u00f3wnie\u017c nacjonalizm nie podtrzymuje takich re\u017cim\u00f3w. Staje si\u0119 on bowiem tylko reaktywny, je\u015bli pozbawi si\u0119 go instrument\u00f3w w\u0142adzy politycznej. Sam z siebie nie porusza mas ani nie mobilizuje ich wok\u00f3\u0142 rz\u0105dz\u0105cych. To wa\u017cne spostrze\u017cenie dla nas, wsp\u00f3\u0142czesnych. Nader cz\u0119sto bowiem uwa\u017camy nacjonalizm za nap\u0119d populistycznych re\u017cim\u00f3w, utrzymuj\u0105cy je przy w\u0142adzy b\u0105d\u017a wspomagaj\u0105cy przej\u0119cie rz\u0105d\u00f3w. Wol\u0119 jednak rozpoznanie Castoriadisa.<\/span><\/p>\n

Sp\u00f3jrzmy cho\u0107by na Polsk\u0119 z jej nacjonalizmem przekszta\u0142conym w doktryn\u0119 pa\u0144stwow\u0105. Czy kogokolwiek poza garstk\u0105 mobilizuje kult \u201e\u017co\u0142nierzy wykl\u0119tych\u201d lub Narodowych Si\u0142 Zbrojnych? Czy ktokolwiek by\u0142by got\u00f3w po\u015bwi\u0119ci\u0107 dla budowania wielkiej mocarstwowej Polski ju\u017c nawet nie zdrowie czy \u017cycie, lecz cho\u0107by 200 z\u0142? Jako\u015b nie widz\u0119 t\u0142umu ch\u0119tnych; Orkiestra Owsiaka bardziej przemawia do Polak\u00f3w ni\u017c nacjonalistyczna mobilizacja. Wszystkie te kulty rozsypa\u0142yby si\u0119 bez finansowego i propagandowego wsparcia w\u0142adzy. Wi\u0119cej, bez takiego zasilania ze strony PiS-u os\u0142ab\u0142yby r\u00f3wnie\u017c powi\u0105zane z nacjonalizmem ksenofobia czy homofobia.<\/span><\/p>\n

Nacjonalizm zatem to pozorny filar w\u0142adzy. A jakie s\u0105 filary realne? Zostawmy na boku trafne, lecz oczywiste diagnozy Castoriadisa o wytwarzaniu \u201esubspo\u0142ecze\u0144stwa\u201d beneficjent\u00f3w. Castoriadis pisze wprawdzie o totalitaryzmach, lecz te jego uwagi da si\u0119 r\u00f3wnie\u017c odnie\u015b\u0107 do populistycznych p\u00f3\u0142-dyktatur. One te\u017c obrastaj\u0105 warstwami biurokracji, w\u0142asnego aparatu paso\u017cytuj\u0105cego na zasobach pa\u0144stwowych oraz grup spo\u0142ecznych przekonanych i przekonywanych, \u017ce pod inn\u0105 w\u0142adz\u0105 b\u0119dzie gorzej.<\/span><\/p>\n

Niech wielka narracja powali ich na kolana<\/strong><\/h4>\n

Znacznie ciekawsze od tych analiz s\u0105 jednak te o przejmowaniu w\u0142adzy nad znaczeniami. \u201ePan znacze\u0144 tronuje nad Panem przemocy; by przemoc mog\u0142a si\u0119 objawi\u0107, konieczne jest jeszcze, by s\u0142owo pilnowa\u0142o jej w\u0142adztwa\u201d – pisa\u0142 Castoriadis w eseju \u201eW\u0142adza, polityka, autonomia\u201d z 1996 r.<\/span><\/p>\n

\n

Czyli je\u015bli chcesz, populisto, czy, niegdy\u015b, komunisto, rz\u0105dzi\u0107, musisz nie tylko narzuci\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwu, s\u0142u\u017cbom lub, by wr\u00f3ci\u0107 do Polski, s\u0119dziom wyobra\u017cenie w\u0142asnej prawomocno\u015bci.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

I nie wystarczy, by\u015b demolowa\u0142 j\u0119zyk warto\u015bci, np. nazywaj\u0105c antyfaszyzmem faszystowskie tre\u015bci, jak to robili komuni\u015bci. Czy buduj\u0105c opresj\u0119 pod has\u0142ami emancypacji lub demokracji, jak robi\u0105 to dzi\u015b populi\u015bci. Musisz jeszcze domyka\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwo za pomoc\u0105 tradycji b\u0105d\u017a religii. Bo wiara religijna i tradycja maj\u0105 to do siebie, \u017ce na ich gruncie pewne pytania nie mog\u0105 by\u0107 zadane – zauwa\u017ca Castoriadis. Chodzi zw\u0142aszcza o pytania o sens i funkcje tych wierze\u0144 oraz konstrukcji przesz\u0142o\u015bci. I dopiero wtedy, gdy zastosujesz, populisto, ca\u0142y pakiet tych operacji, zyskasz szanse na domkni\u0119cie spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/span><\/p>\n

St\u0105d takie parcie re\u017cim\u00f3w populistycznych na zaw\u0142aszczanie mowy, kultury, religii i przesz\u0142o\u015bci. St\u0105d ustawiczne pr\u00f3by stworzenia tej jednej wielkiej narracji, kt\u00f3ra powali nas na kolana lub wp\u0119dzi w bezradno\u015b\u0107. Castoriadis by\u0142 w awangardzie tych politycznych diagnost\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, kt\u00f3ry zrozumia\u0142, \u017ce w naszych czasach narracja jest wa\u017cniejsza ni\u017c policja.<\/span><\/p>\n

Opanowywanie spo\u0142ecze\u0144stw za pomoc\u0105 przekr\u0119cania i zaw\u0142aszczania mowy i warto\u015bci wydaje si\u0119 tym \u0142atwiejsze, \u017ce ka\u017cde spo\u0142ecze\u0144stwo d\u0105\u017cy tego, by stworzy\u0107 sp\u00f3jny zas\u00f3b znacze\u0144, kt\u00f3ry pokry\u0142by \u201esieci\u0105 wszystko, co mo\u017ce si\u0119 nadarzy\u0107\u201d. Jednak ta sie\u0107 znacze\u0144 jest ustawicznie zagro\u017cona, poniewa\u017c \u015bwiat to \u201eniewyczerpany zas\u00f3b inno\u015bci\u201d. A destrukcja owego sp\u00f3jnego systemu znacze\u0144 niesie ryzyko wstrz\u0105\u015bni\u0119cia spo\u0142ecznym \u0142adem. Poniewa\u017c spo\u0142ecze\u0144stwo to tylko konstrukcja, a jego to\u017csamo\u015b\u0107 to \u201esystem interpretacji \u015bwiata\u201d.<\/span><\/p>\n

Populi\u015bci, dzi\u015b jako jedyni w europejskiej polityce, korzystaj\u0105 z tej sk\u0142onno\u015bci spo\u0142ecze\u0144stw do chronienia si\u0119 w sp\u00f3jnym gmachu znacze\u0144. Co zbli\u017ca ich do dyktatur, kt\u00f3re, zauwa\u017ca Castoriadis, przedstawiaj\u0105 si\u0119 jako wieczne i niezmienne. A ten sw\u00f3j pseudouniwersalizm oferuj\u0105 jako rodzaj \u201enaturalnego\u201d bytu spo\u0142ecznego.<\/span><\/p>\n

Jednak to, czy populi\u015bci maj\u0105 szanse na sukces, czy te\u017c czeka ich pora\u017cka, zale\u017cy od tego, na ile spo\u0142ecze\u0144stwa potrafi\u0105 wykorzysta\u0107 zas\u00f3b inno\u015bci, jaki oferuje \u015bwiat. W przesz\u0142o\u015bci potrafi\u0142y, porywaj\u0105c si\u0119 na nowe dzie\u0142a.<\/span><\/p>\n

\u201eJe\u015bli Grecy mogli tworzy\u0107 polityk\u0119, demokracj\u0119, filozofi\u0119, to dlatego, \u017ce nie mieli \u015bwi\u0119tej Ksi\u0119gi ani prorok\u00f3w. Mieli poet\u00f3w, filozof\u00f3w, legislator\u00f3w. Polityka ustanowiona przez Grek\u00f3w by\u0142a jawnym zakwestionowaniem ustanowionej instytucji spo\u0142ecze\u0144stwa\u201d – pisa\u0142 Castoriadis. I dodawa\u0142: \u201eto nie przypadek, \u017ce renesansowi \u017cycia politycznego w Europie Zachodniej towarzyszy do\u015b\u0107 wcze\u015bnie pojawienie si\u0119 radykalnych utopii\u201d. Ich rozkwit \u015bwiadczy o \u015bwiadomo\u015bci, \u017ce \u201eustanowienie jest dzie\u0142em cz\u0142owieka\u201d.<\/span><\/p>\n

Bo Castoriadis wierzy\u0142 w si\u0142\u0119 spo\u0142ecze\u0144stw i w to, \u017ce tak \u015bwiat, jak ka\u017cdy z nas jeste\u015bmy zbyt r\u00f3\u017cnorodni, by da\u0107 si\u0119 bezpowrotnie przykroi\u0107 do schemat\u00f3w ideologii czy \u017cycze\u0144 w\u0142adzy. Nawet w Polsce stanu wojennego dostrzega\u0142, \u017ce ci\u0119\u017car \u017cycia nie obezw\u0142adnia zbiorowo\u015bci. \u201eTam zapomnienie siebie nie jest mo\u017cliwe. Jest si\u0119 zmuszanym do (…) zbierania si\u0119 w sobie oraz z innymi – w solidarno\u015bci\u201d.<\/span><\/p>\n

Jednak dzi\u015b, my, spo\u0142ecze\u0144stwa, jak i demokraci wszystkich kraj\u00f3w, jeste\u015bmy pogr\u0105\u017ceni w kryzysie wiary we w\u0142asn\u0105 sprawczo\u015b\u0107, w to, \u017ce dane nam jest ustanawia\u0107 \u015bwiat. Najprostszym tego przejawem jest pustka po utopiach, nie ma dzi\u015b znacz\u0105cych, popularnych opowie\u015bci o dobrych \u015bwiatach, w zamian kr\u00f3luj\u0105 dystopie o spo\u0142ecznych horrorach. Nie mamy nawet projekt\u00f3w dobrego \u0142adu, kt\u00f3re by przekona\u0142y wi\u0119cej ni\u017c garstk\u0119.<\/span><\/p>\n

Sp\u00f3jrzmy zreszt\u0105, jak pomys\u0142y ratowania klimatu szybko obrastaj\u0105 kr\u00f3lestwem niewiary i oboj\u0119tno\u015bci. Na rozpaczliwe apele mniejszo\u015bci, by dzia\u0142a\u0107 ju\u017c, szybko i zdecydowanie, wi\u0119kszo\u015b\u0107 odpowiada niby aprobuj\u0105cym, lecz bardziej demobilizuj\u0105cym s\u0142owotokiem frazes\u00f3w. I odsuwa trudne decyzje w dalek\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107. Obawiam si\u0119 te\u017c, \u017ce obecna pandemia jedynie pog\u0142\u0119bi t\u0119 niewiar\u0119 w nasz\u0105 sprawczo\u015b\u0107, u\u0142atwiaj\u0105c \u201edomykanie\u201d spo\u0142ecze\u0144stw.<\/span><\/p>\n

A bez takiej wiary niemo\u017cliwe s\u0105 momenty \u201ekreacji inauguruj\u0105ce inny typ spo\u0142ecze\u0144stwa i inny typ jednostek\u201d. Nie ma autonomii, przekonania, \u017ce mo\u017cemy sami nadawa\u0107 sobie prawa. Bez wiary w sprawczo\u015b\u0107 wi\u0119dnie te\u017c refleksja, czyli sytuacja, \u201egdy my\u015blenie zapytuje o swoje przes\u0142anki i podstawy\u201d, dostarczane przez instytucje spo\u0142eczne. Refleksja zatem to kwestionowanie tych instytucji – pisze Castoriadis. St\u0105d kluczowa rola paidei, czyli edukacji i kultury. Paidei permanentnej, bo kana\u0142y manifestowania si\u0119 krytycznej wyobra\u017ani i refleksji musz\u0105 by\u0107 zawsze otwarte szeroko. Tylko wtedy mo\u017cna przestawia\u0107 \u015bwiat i spo\u0142ecze\u0144stwa na nowe tory.<\/span><\/p>\n

My jednak nie tylko w Polsce, lecz w og\u00f3le w Europie, zaniedbujemy edukacj\u0119, a kultur\u0119 uwa\u017camy przede wszystkim za szans\u0119 na azyl od \u015bwiata i wytchnienie. To nie paideia, to rozrywka. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 lewicy nie odr\u00f3\u017cnia si\u0119 tu od wi\u0119kszo\u015bci libera\u0142\u00f3w. To wi\u0119c, \u017ce Castoriadis docenia\u0142 rol\u0119 kultury w budowaniu krytycznych narz\u0119dzi spo\u0142ecze\u0144stwa, te\u017c sytuuje go na marginesie m\u00f3d politycznych. Tych, kt\u00f3re nie chroni\u0105 ludzko\u015bci przed barbarzy\u0144stwem.<\/span><\/p>\n

\n

Cornelius Castoriadis
\n\u201eSocjalizm albo barbarzy\u0144stwo i inne eseje\u201d<\/b>
\nprzek\u0142ad zbiorowy, Wydawnictwo Naukowe Dolno\u015bl\u0105skiej Szko\u0142y Wy\u017cszej 2019<\/i><\/span><\/p>\n

Cornelius Castoriadis, ‘Socjalizm albo barbarzy\u0144stwo i inne eseje’, przek\u0142ad zbiorowy, Wydawnictwo Naukowe Dolno\u015bl\u0105skiej Szko\u0142y Wy\u017cszej 2019<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Cornelius Castoriadis: Socjalizm jest mo\u017cliwy tylko w kapitalizmie. Walka o zaspokojenie potrzeb ustaje w dobrobycie Marek Beylin Cornelius Castoriadis (Fot. Getty Images) Cornelius Castoriadis wierzy\u0142, \u017ce \u015bwiat i ka\u017cdy z nas jeste\u015bmy zbyt r\u00f3\u017cnorodni, by da\u0107 si\u0119 bezpowrotnie przykroi\u0107 do schemat\u00f3w ideologii czy \u017cycze\u0144 w\u0142adzy. Wierzmy razem z nim. Z cyklu “Adam Michnik poleca” Cornelius […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[2],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/79489"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=79489"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/79489\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":79495,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/79489\/revisions\/79495"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=79489"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=79489"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=79489"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}