{"id":79786,"date":"2020-09-25T17:09:54","date_gmt":"2020-09-25T15:09:54","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=79786"},"modified":"2020-09-14T17:05:53","modified_gmt":"2020-09-14T15:05:53","slug":"30-09-41","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=79786","title":{"rendered":"POLSKI PA\u0179DZIERNIK \u201856"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>POLSKI PA\u0179DZIERNIK \u201856<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\n

Pawe\u0142 Dybicz<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

autor: Pawe\u0142 Dybicz<\/em><\/span><\/p>\n

Gomu\u0142k\u0119 poparli nar\u00f3d, prymas i\u2026 Wolna Europa<\/strong><\/h4>\n

Gdyby przeprowadzi\u0107 sond\u0119, nie tylko w\u015br\u00f3d historyk\u00f3w, jakie wydarzenie w ostatnim stuleciu nale\u017cy zaliczy\u0107 do najwa\u017cniejszych w dziejach Polski, Pa\u017adziernik \u201856 z pewno\u015bci\u0105 znalaz\u0142by si\u0119 na czo\u0142owym miejscu. A gdyby zapytano o czasy PRL, wielu respondent\u00f3w uzna\u0142oby to wydarzenie za najwa\u017cniejsze. Konsekwencje pa\u017adziernikowych przemian wykracza\u0142y bowiem daleko poza zmiany w elitach rz\u0105dz\u0105cych. Nie by\u0142y one, jak prezentuj\u0105 to prawicowi publicy\u015bci i historycy IPN, rozgrywk\u0105 mi\u0119dzy \u201ekomuszymi frakcjami\u201d. Prze\u0142om Pa\u017adziernika \u201856, jego przebieg, by\u0142 logiczn\u0105 konsekwencj\u0105 wydarze\u0144 na arenie mi\u0119dzynarodowej oraz zachowania w\u0142adz, spo\u0142ecze\u0144stwa i hierarch\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a katolickiego. W jego wyniku Polska Ludowa nigdy ju\u017c nie by\u0142a taka jak w czasach stalinowskich.<\/span><\/p>\n

Kryzys zimnej wojny<\/strong><\/h4>\n

W 1952 r. pojawi\u0142y si\u0119 rysy na powojennym uk\u0142adzie si\u0142 w \u015bwiecie. Stany Zjednoczone przesta\u0142y jako jedyne posiada\u0107 bro\u0144 nuklearn\u0105. W tej sytuacji perspektywa bezpo\u015bredniej konfrontacji zbrojnej USA i ZSRR coraz bardziej si\u0119 oddala\u0142a. Coraz wi\u0119kszym k\u0142opotem dla obu mocarstw stawa\u0142a si\u0119 wojna korea\u0144ska, dynamizowa\u0142 si\u0119 proces dekolonizacji, pot\u0119\u017cnia\u0142 Trzeci \u015awiat.<\/span><\/p>\n

Oczywi\u015bcie dla Polski najwa\u017cniejsze by\u0142y te zmiany na arenie mi\u0119dzynarodowej, kt\u00f3re dotyczy\u0142y Zwi\u0105zku Radzieckiego. Po kilku latach zimnej wojny ZSRR znalaz\u0142 si\u0119 w powa\u017cnych k\u0142opotach zar\u00f3wno zewn\u0119trznych, jak i wewn\u0119trznych. Radziecka gospodarka by\u0142a ma\u0142o wydajna, rolnictwo ko\u0142chozowe nie produkowa\u0142o wystarczaj\u0105co du\u017co \u017cywno\u015bci, coraz bardziej zacofany przemys\u0142 nie nad\u0105\u017ca\u0142 za potrzebami konsumpcyjnymi. Wci\u0105\u017c silnie odczuwano demograficzne i gospodarcze skutki strat wojennych.<\/span><\/p>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 radzieckiego establishmentu rozumia\u0142a, \u017ce kraj potrzebuje reform i dalsze utrzymywanie stalinowskiego modelu pa\u0144stwa pogr\u0105\u017ca ZSRR w kryzysie. Na to nak\u0142ada\u0142a si\u0119 walka o sukcesj\u0119 po Stalinie. Planowane reformy zagra\u017ca\u0142y r\u00f3\u017cnym grupom interes\u00f3w, wywo\u0142ywa\u0142y op\u00f3r konserwatywnie nastawionej cz\u0119\u015bci partii i aparatu w\u0142adzy. Referat Chruszczowa \u201eO kulcie jednostki i jego nast\u0119pstwach\u201d wyg\u0142oszony w lutym 1956 r. na zamkni\u0119tym posiedzeniu XX Zjazdu Komunistycznej Partii Zwi\u0105zku Radzieckiego, demaskuj\u0105cy g\u0142\u00f3wnie stalinowskie bezprawie wobec elit w\u0142adzy, mia\u0142 na celu os\u0142abienie tego oporu. Chruszczowowska destalinizacja os\u0142abi\u0142a kontrol\u0119 Zwi\u0105zku Radzieckiego nad pa\u0144stwami satelickimi. Rozpoczyna\u0142 si\u0119 trwaj\u0105cy kilka dziesi\u0119cioleci proces stopniowego uniezale\u017cniania si\u0119 pa\u0144stw bloku radzieckiego, ale w 1956 r. na os\u0142abieniu imperium najwi\u0119cej skorzysta\u0142a sojusznicza Chi\u0144ska Republika Ludowa, a z pa\u0144stw zale\u017cnych \u2013 PRL.<\/span><\/p>\n

W Polsce proces destalinizacji nie rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 dopiero po referacie Chruszczowa, mia\u0142 w\u0142asn\u0105 specyfik\u0119. Jak napisa\u0142 prof. Andrzej Werblan: \u201eNa tle innych kraj\u00f3w regionu by\u0142a to swoista anomalia. Wszystkie kryzysy polityczne w Polsce Ludowej mia\u0142y dwie cz\u0119\u015bci sk\u0142adowe: oddoln\u0105 \u2013 masowe odruchy buntu lub sprzeciwu oraz odg\u00f3rn\u0105 \u2013 walki wewn\u0119trzne w rz\u0105dz\u0105cej partii. Charakterystyczn\u0105 w\u0142a\u015bciwo\u015bci\u0105 kryzysu lat 1954-1957, z kulminacj\u0105 w pa\u017adzierniku 1956 r., by\u0142a wiod\u0105ca rola tej wewn\u0105trzpartyjnej komponenty, zw\u0142aszcza w pierwszej, inicjatywnej fazie. W wyniku fermentu politycznego w PZPR, \u015bci\u015blej m\u00f3wi\u0105c \u2013 w jej centralnym aktywie, ju\u017c w drugiej po\u0142owie 1954 r. zacz\u0119\u0142a si\u0119 formowa\u0107 wewn\u0105trzpartyjna opozycja, kt\u00f3ra inicjowa\u0142a proces przemian, pobudza\u0142a i wci\u0105ga\u0142a do\u0144 najpierw zwi\u0105zane z parti\u0105 \u015brodowiska m\u0142odzie\u017cowe i inteligenckie, a na ostatku i z wielk\u0105 ostro\u017cno\u015bci\u0105, r\u00f3wnie\u017c robotnicze\u201d.<\/span><\/p>\n

Dwie frakcje<\/strong><\/h4>\n

Podobnie jak w innych krajach bloku wschodniego w rz\u0105dz\u0105cej partii wy\u0142oni\u0142y si\u0119 dwie frakcje \u2013 zachowawcza i reformatorska, a w relacji do Zwi\u0105zku Radzieckiego \u2013 serwilistyczna i emancypacyjna. P\u00f3\u017aniej, ju\u017c w roku 1956, nazwano je natoli\u0144sk\u0105 (jej cz\u0142onkowie spotykali si\u0119 w pa\u0142acu w Natolinie) i pu\u0142awsk\u0105 (cz\u0119\u015b\u0107 jej cz\u0142onk\u00f3w mieszka\u0142a w okolicach ul. Pu\u0142awskiej). Natoli\u0144czycy uwa\u017cali, \u017ce system socjalizmu by\u0142 i jest w porz\u0105dku, zawinili tylko ludzie, kt\u00f3rzy sprzeniewierzyli si\u0119 zasadom systemu, i nale\u017cy ich rozliczy\u0107 oraz surowo ukara\u0107. Stalinizm uznawali za wymys\u0142 wroga socjalizmu, a w Polsce realizowa\u0142a go rz\u0105dz\u0105ca \u201etr\u00f3jka\u201d \u2013 Boles\u0142aw Bierut, Jakub Berman, Hilary Minc i ich otoczenie. W ocenie Moskwy natoli\u0144czycy uchodzili za \u201ezdrow\u0105 si\u0142\u0119\u201d partii i mogli liczy\u0107 na jej poparcie.<\/span><\/p>\n

Pu\u0142awianie, z racji zajmowanych stanowisk partyjnych i rz\u0105dowych obci\u0105\u017ceni wi\u0119ksz\u0105 odpowiedzialno\u015bci\u0105 za stalinizm ni\u017c natoli\u0144czycy, dostrzegali potrzeb\u0119 przeprowadzenia pewnej demokratyzacji i wi\u0119kszego uniezale\u017cnienia si\u0119 od ZSRR. S\u0105dzili, \u017ce wystarczy zdemokratyzowa\u0107 stosunki wewn\u0105trz partii, wprowadzi\u0107 wybieralno\u015b\u0107 jej w\u0142adz i ich odpowiedzialno\u015b\u0107 przed szeregowymi cz\u0142onkami, aby zapobiec oligarchicznej lub personalnej dyktaturze. Nadal bliski im by\u0142 dogmat \u201edyktatury proletariatu\u201d realizowanej przez autorytarne rz\u0105dy partii. Jednocze\u015bnie opowiadali si\u0119 za znacznym poszerzeniem swobody wypowiedzi i gwarancjami prawnymi zabezpieczaj\u0105cymi przed samowol\u0105 bezpieki. Byli zwolennikami samorz\u0105du robotniczego w zak\u0142adach i wprowadzenia element\u00f3w gry rynkowej w gospodarce, szczeg\u00f3lnie w odniesieniu do towar\u00f3w konsumpcyjnych. Wskazywali te\u017c konieczno\u015b\u0107 zliberalizowania polityki kulturalnej i naukowej, ograniczenia w nich cenzury. Byli przeciwnikami izolowania si\u0119 Polski, pragn\u0119li znacznego otwarcia na \u015bwiat oraz wi\u0119kszego uczestnictwa Polak\u00f3w w organizacjach mi\u0119dzynarodowych.<\/span><\/p>\n

W obu frakcjach skupiali si\u0119 prawie wy\u0142\u0105cznie byli cz\u0142onkowie KPP. Natoli\u0144czycy cz\u0119\u015bciej wywodzili si\u0119 ze \u015brodowisk robotniczych i ch\u0142opskich, pu\u0142awianie \u2013 z inteligencji i drobnego handlu. Prominentni natoli\u0144czycy to: Wiktor K\u0142osiewicz \u2013 przewodnicz\u0105cy Centralnej Rady Zwi\u0105zk\u00f3w Zawodowych, Kazimierz Mijal, Kazimierz Witaszewski, Zenon Nowak \u2013 cz\u0142onkowie rz\u0105du, Stanis\u0142aw Pawlak, W\u0142adys\u0142aw Kruczek \u2013 sekretarze komitet\u00f3w wojew\u00f3dzkich PZPR. Najwa\u017cniejsi pu\u0142awianie to: Leon Kasman \u2013 redaktor naczelny \u201eTrybuny Ludu\u201d, Romana Granas \u2013 szefowa Centralnej Szko\u0142y Partyjnej, Stefan Staszewski \u2013 I sekretarz Warszawskiego Komitetu Wojew\u00f3dzkiego PZPR, Stefan Wierb\u0142owski \u2013 sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. W Biurze Politycznym Komitetu Centralnego frakcji natoli\u0144skiej patronowa\u0142 Aleksander Zawadzki, pu\u0142awskiej za\u015b \u2013 Roman Zambrowski. Z pu\u0142awianami sympatyzowali Edward Ochab, a tak\u017ce byli pepeesowcy \u2013 J\u00f3zef Cyrankiewicz i Adam Rapacki.<\/span><\/p>\n

Jak twierdzi prof. Werblan, \u201especyfika Polski polega\u0142a na tym, \u017ce frakcja reformatorska osi\u0105gn\u0119\u0142a przewag\u0119 w centralnym partyjnym establishmencie. Od ko\u0144ca 1954 r. zdoby\u0142a znacz\u0105cy wp\u0142yw na polityk\u0119 i decyzje personalne. Wymusi\u0142a na oci\u0105gaj\u0105cym si\u0119 bierutowskim kierownictwie podj\u0119cie walki z bezprawiem i demonta\u017c najbardziej odpowiedzialnych za to agend MSW. Zainicjowa\u0142a i wspar\u0142a liberalizacj\u0119 polityki kulturalnej, do walki o odnow\u0119 zach\u0119ci\u0142a ruch m\u0142odzie\u017cowy i jego pisma. W kryzysie 1956 r. zawar\u0142a przymierze z Gomu\u0142k\u0105, walnie przyczyniaj\u0105c si\u0119 do jego sukcesu\u201d.<\/span><\/p>\n

Wbrew temu, co g\u0142osz\u0105 prawicowi publicy\u015bci i historycy IPN, walka z bezprawiem bezpieki nie zacz\u0119\u0142a si\u0119 dopiero wtedy, gdy Radio Wolna Europa rozpocz\u0119\u0142o nadawanie audycji z udzia\u0142em p\u0142k. J\u00f3zefa \u015awiat\u0142y, by\u0142ego wicedyrektora w Ministerstwie Bezpiecze\u0144stwa Publicznego, kt\u00f3ry w listopadzie 1953 r. uciek\u0142 do Berlina Zachodniego. Usuwanie odpowiedzialnych za bezprawie funkcjonariuszy z informacji wojskowej i aparatu bezpiecze\u0144stwa rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 latem 1953 r. Gdy we wrze\u015bniu 1954 r. RWE wyemitowa\u0142o pierwsz\u0105 audycj\u0119 z jego udzia\u0142em, czystki w bezpiece by\u0142y ju\u017c bardzo zaawansowane. Szefowie informacji \u2013 gen. Dymitr Wozniesienski i p\u0142k Antoni Skulbaszewski siedzieli w radzieckim wi\u0119zieniu, a p\u0142k J\u00f3zef R\u00f3\u017ca\u0144ski w polskim, szykowa\u0142y si\u0119 kolejne aresztowania. Z wi\u0119zie\u0144 natomiast wychodzili skazani na mocy stalinowskich wyrok\u00f3w wi\u0119\u017aniowie polityczni (w tym Gomu\u0142ka), byli akowcy, zacz\u0105\u0142 si\u0119 proces ich rehabilitacji.<\/span><\/p>\n

Mi\u0119dzy Czerwcem a Pa\u017adziernikiem<\/strong><\/h4>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 historyk\u00f3w uwa\u017ca, \u017ce bez pozna\u0144skiego Czerwca nie by\u0142oby wydarze\u0144 z jesieni 1956 r. albo nie nast\u0105pi\u0142yby one tak szybko. \u201eNie mo\u017cna powiedzie\u0107 autorytatywnie, \u017ce Czerwiec by\u0142 bezpo\u015brednim sprawc\u0105 Pa\u017adziernika \u2013 m\u00f3wi\u0142 dr \u0141ukasz Jastrz\u0105b na konferencji \u201ePrze\u0142om Pa\u017adziernika \u201956\u201d, zorganizowanej przez redakcj\u0119 PRZEGL\u0104DU i Fundacj\u0119 im. R\u00f3\u017cy Luksemburg. \u2013 Mo\u017cna si\u0119 pokusi\u0107 o tez\u0119, \u017ce pozna\u0144ski Czerwiec by\u0142 zjawiskiem niezale\u017cnym, wywo\u0142anym przede wszystkim przez czynniki ekonomiczne, kt\u00f3re mia\u0142y pod\u0142o\u017ce w prowadzonej w latach 50. polityce. Strajk pozna\u0144skich robotnik\u00f3w nie by\u0142 taktyczn\u0105 rozgrywk\u0105 jakich\u015b si\u0142 politycznych, nie by\u0142 r\u00f3wnie\u017c prowokacj\u0105 radzieck\u0105 czy kt\u00f3rej\u015b z frakcji\u201d.<\/span><\/p>\n

Czerwcowy protest by\u0142 reakcj\u0105 na z\u0142e zarz\u0105dzanie, fataln\u0105 dystrybucj\u0119, centralne planowanie. W Poznaniu jak w soczewce skupi\u0142a si\u0119 ca\u0142a patologia \u00f3wczesnego systemu gospodarczego i ta ba\u0144ka p\u0119k\u0142a 28 czerwca 1956 r., kiedy robotnicy wyszli na ulice, nios\u0105c has\u0142a g\u0142\u00f3wnie ekonomiczne. Nawet gdy na transparentach pojawia\u0142y si\u0119 tre\u015bci polityczne, nie by\u0142y one takie jak na wiecach pa\u017adziernikowych. Pozna\u0144scy robotnicy nie skandowali hase\u0142 progomu\u0142kowskich, a ich wyst\u0105pienia nie by\u0142y skutkiem referatu Nikity Chruszczowa.<\/span><\/p>\n

Pozna\u0144ski Czerwiec i Pa\u017adziernik \u2013 te dwa wydarzenia dojrzewa\u0142y niezale\u017cnie od siebie. Mia\u0142y to samo \u017ar\u00f3d\u0142o \u2013 okres stalinowski, ale ka\u017cde z nich sz\u0142o swoim torem. Podstawy Czerwca \u201956 by\u0142y czysto gospodarcze, do Pa\u017adziernika do\u0142o\u017cy\u0107 nale\u017cy jeszcze sprawy zmian politycznych w kr\u0119gach w\u0142adzy. W zasadzie ju\u017c wiosn\u0105 1956 r., kiedy W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka zacz\u0105\u0142 aktywnie dzia\u0142a\u0107, wiadomo by\u0142o, \u017ce pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej wr\u00f3ci do w\u0142adzy. Edward Ochab traktowany by\u0142 \u2013 r\u00f3wnie\u017c przez Moskw\u0119 \u2013 jako sekretarz przej\u015bciowy. Oczywi\u015bcie pozna\u0144ski Czerwiec zaskoczy\u0142 i zszokowa\u0142 elity w\u0142adzy. By\u0142 to pierwszy i jedyny w Polsce Ludowej protest o takiej sile, skali, gwa\u0142towno\u015bci przebiegu i o najwi\u0119kszej liczbie ofiar \u015bmiertelnych.<\/span><\/p>\n

Pozna\u0144ski Czerwiec nie przy\u015bpieszy\u0142 wydarze\u0144 pa\u017adziernikowych, nie by\u0142 ich bezpo\u015bredni\u0105 przyczyn\u0105, by\u0142 elementem g\u0142\u0119bokich zmian systemowych, pokaza\u0142 prawdziwe oblicze gospodarki socjalistycznej \u2013 pe\u0142nej absurd\u00f3w i b\u0142\u0119d\u00f3w. By\u0142 jednym z element\u00f3w przemian, ale nie przes\u0105dza\u0142 wprost o wydarzeniach z jesieni 1956 r. W\u0142adza w czerwcu spanikowa\u0142a, ale chwilowo, poniewa\u017c zaj\u015bcia zosta\u0142y st\u0142umione w ci\u0105gu kilku godzin. W tle by\u0142 ju\u017c W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka i nadchodz\u0105cy Pa\u017adziernik, proces, kt\u00f3rego wydarzenia pozna\u0144skie nie mog\u0142y w \u017caden spos\u00f3b zatrzyma\u0107.<\/span><\/p>\n

Niezapowiedziana wizyta<\/strong><\/h4>\n

Wczesn\u0105 jesieni\u0105 1956 r. ros\u0142a temperatura dyskusji na zebraniach partyjnych, cz\u0119sto otwartych. Oddolny ferment spotyka\u0142 si\u0119 z dzia\u0142aniami reformator\u00f3w, kt\u00f3rzy zostali wzmocnieni powrotem W\u0142adys\u0142awa Gomu\u0142ki na stanowisko I sekretarza partii. Zaplanowane na 19 pa\u017adziernika obrady VIII Plenum KC PZPR spotka\u0142y si\u0119 ogromnym zainteresowaniem Polak\u00f3w. Wr\u0119cz powszechne sta\u0142o si\u0119 poparcie dla zmian uto\u017csamianych z nazwiskiem Gomu\u0142ki.<\/span><\/p>\n

Zapowied\u017a g\u0142\u0119bokich przemian w partii i pa\u0144stwie zaniepokoi\u0142a przyw\u00f3dc\u00f3w radzieckich, kt\u00f3rzy bez zapowiedzi przylecieli do Warszawy z \u017c\u0105daniem wstrzymania zmian, tak\u017ce personalnych. Na to cz\u0142onkowie Biura Politycznego KC PZPR nie chcieli si\u0119 zgodzi\u0107. Szczeg\u00f3\u0142y ich oraz W\u0142adys\u0142awa Gomu\u0142ki rozmowy z Chruszczowem i delegacj\u0105 radzieck\u0105, w wielu miejscach do\u015b\u0107 dramatyczne, przez d\u0142ugi czas pozostawa\u0142y nieznane. Dopiero niespe\u0142na 10 lat temu opublikowano w Moskwie do\u015b\u0107 wierny protok\u00f3\u0142 sporz\u0105dzony przez syna Feliksa Dzier\u017cy\u0144skiego, kt\u00f3ry jako t\u0142umacz towarzyszy\u0142 Rosjanom. Cho\u0107 rozmowy trwa\u0142y, w stron\u0119 Warszawy ruszy\u0142y wojska radzieckie. Wie\u015bci o tym elektryzowa\u0142y Polak\u00f3w. Przekazywano sobie r\u00f3\u017cnego rodzaju informacje, nierzadko nieprawdziwe, jak cho\u0107by te o budowie barykad na obrze\u017cach stolicy. Wielu oficer\u00f3w i \u017co\u0142nierzy stacjonuj\u0105cych w niej jednostkach wojskowych g\u0142o\u015bno m\u00f3wi\u0142o o konieczno\u015bci obrony Warszawy. A to oznacza\u0142o liczne, trudne do przewidzenia ofiary.<\/span><\/p>\n

Chruszczow opuszcza\u0142 Warszaw\u0119, nie akceptuj\u0105c tego, co si\u0119 dzia\u0142o nad Wis\u0142\u0105. Wyda\u0142 jedynie polecenie wstrzymania marszu wojsk radzieckich w odleg\u0142o\u015bci du\u017co mniejszej ni\u017c 100 km od stolicy. Dopiero kiedy wr\u00f3ci\u0142 do Moskwy, zapozna\u0142 si\u0119 ze stanowiskiem Chin sprzeciwiaj\u0105cym si\u0119 radzieckiej interwencji zbrojnej i kiedy doszed\u0142 do wniosku, \u017ce nowe kierownictwo PZPR z Gomu\u0142k\u0105 na czele gwarantuje spok\u00f3j i ma bardzo szerokie poparcie w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w, 24 pa\u017adziernika wyda\u0142 z Kremla rozkaz powrotu wojsk radzieckich do baz. O swojej decyzji powiadomi\u0142 w telefonicznej rozmowie Gomu\u0142k\u0119 pracuj\u0105cego w\u0142a\u015bnie nad przem\u00f3wieniem, kt\u00f3re mia\u0142 wyg\u0142osi\u0107 na wiecu na placu Defilad.<\/span><\/p>\n

24 pa\u017adziernika na placu przed Pa\u0142acem Kultury i Nauki zebra\u0142 si\u0119 kilkusettysi\u0119czny t\u0142um. Wed\u0142ug r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142 w wiecu uczestniczy\u0142o od 350 tys. do niemal miliona os\u00f3b wyra\u017caj\u0105cych poparcie dla Gomu\u0142ki i przemian. Na kierownictwie KPZR musia\u0142o to zrobi\u0107 wra\u017cenie. Tym bardziej \u017ce nap\u0142ywa\u0142y informacje o wiecach poparcia organizowanych tak\u017ce w innych miastach. Przepe\u0142nione nadziej\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwo wykaza\u0142o si\u0119 przy tym du\u017c\u0105 odpowiedzialno\u015bci\u0105. Polacy nie dali si\u0119 ponie\u015b\u0107 emocjom, nie podj\u0119li dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3re wykorzysta\u0142aby Moskwa. Ta rozwaga pozwoli\u0142a unikn\u0105\u0107 ogromnego rozlewu krwi, do jakiego w tych samych dniach pa\u017adziernika 1956 r. dochodzi\u0142o na W\u0119grzech.<\/span><\/p>\n

Poparcie Wyszy\u0144skiego<\/strong><\/h4>\n

Niew\u0105tpliwie wp\u0142yw na zachowanie spo\u0142ecze\u0144stwa mia\u0142o te\u017c stanowisko biskup\u00f3w. Jedn\u0105 z pierwszych decyzji nowo wybranego I sekretarza KC PZPR W\u0142adys\u0142awa Gomu\u0142ki by\u0142o uwolnienie kard. Stefana Wyszy\u0144skiego. Postawa prymasa i innych hierarch\u00f3w aprobuj\u0105cych, a wr\u0119cz popieraj\u0105cych pa\u017adziernikowy prze\u0142om dowodzi\u0142a, \u017ce biskupi rozumiej\u0105 powag\u0119 sytuacji. Ma\u0142o tego, kardyna\u0142 Wyszy\u0144ski udzieli\u0142 Gomu\u0142ce poparcia w wyborach do Sejmu w 1957 r. I kierowa\u0142 si\u0119 nie wdzi\u0119czno\u015bci\u0105 za uwolnienie, lecz przekonaniem, \u017ce przemiany, za kt\u00f3rymi stoi nowy I sekretarz KC, s\u0105 w interesie narodu. \u2013 Pa\u017adziernik \u201956 pozwoli\u0142 wej\u015b\u0107 na drog\u0119 nowych stosunk\u00f3w pa\u0144stwo-Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2013 m\u00f3wi\u0142 na konferencji PRZEGL\u0104DU i Fundacji im. R\u00f3\u017cy Luksemburg prof. Andrzej Friszke. \u2013 I cho\u0107 te dobre stosunki za\u0142ama\u0142y si\u0119 po p\u00f3\u0142 roku, to nie by\u0142o ju\u017c powrotu do tego, co by\u0142o przed Pa\u017adziernikiem. Nigdy potem pa\u0144stwo nie wkracza\u0142o tak brutalnie w \u017cycie Ko\u015bcio\u0142a, nigdy ju\u017c ksi\u0119\u017ca nie byli poddani takim represjom jak w okresie stalinizmu.<\/span><\/p>\n

Pa\u017adziernik \u201956 przyni\u00f3s\u0142 nie tylko zmiany w relacjach Warszawa-Moskwa czy pa\u0144stwo-Ko\u015bci\u00f3\u0142. Wiele da\u0142 zwyk\u0142ym Polakom, przede wszystkim w sferze spo\u0142ecznej \u2013 co podkre\u015bla\u0142 prof. Dariusz Jarosz. Niezwykle wa\u017cnym skutkiem prze\u0142omu dla codzienno\u015bci Polak\u00f3w by\u0142o zmniejszenie strachu przed w\u0142adz\u0105 i poparcie dla niej wyra\u017caj\u0105ce si\u0119 chocia\u017cby w liczbie list\u00f3w do KC PZPR. O ile w 1956 r. do KC nap\u0142yn\u0119\u0142o prawie 26 tys. list\u00f3w od os\u00f3b prywatnych, o tyle w roku 1957 ju\u017c ponad 160 tys., a du\u017ca ich cz\u0119\u015b\u0107 to tzw. listy spo\u0142eczno-polityczne \u2013 nie indywidualne skargi, ale propozycje naprawy pa\u0144stwa.<\/span><\/p>\n

Pozytywne zmiany i skal\u0119 spo\u0142ecznego poparcia dostrze\u017cono te\u017c na Zachodzie. Jan Nowak-Jeziora\u0144ski w Monachium wym\u00f3g\u0142 na ameryka\u0144skich mocodawcach zmian\u0119 kursu Radia Wolna Europa. Zaniecha\u0142 atak\u00f3w na \u201ere\u017cim komunistyczny\u201d, relacjonowa\u0142 i komentowa\u0142 wydarzenia z przychylnym obiektywizmem.<\/span><\/p>\n

Mniej ideologii, wi\u0119cej pragmatyzmu<\/strong><\/h4>\n

Pa\u017adziernikowe przemiany odczuwalnie wp\u0142yn\u0119\u0142y na stosunki pracy i p\u0142ace w gospodarce uspo\u0142ecznionej. Zarobki w tym sektorze wzros\u0142y o 22% w por\u00f3wnaniu z okresem stalinowskim. W zak\u0142adach pracy wprowadzono rady pracownicze, kobiety odsuni\u0119to od ci\u0119\u017ckich prac, np. w budownictwie czy przemy\u015ble metalowym. Dla rolnik\u00f3w zasadnicz\u0105 spraw\u0105 by\u0142o odrzucenie przymusowej kolektywizacji wsi.<\/span><\/p>\n

Prze\u0142om Pa\u017adziernika \u201956 to te\u017c czas odradzania si\u0119 ruchu spo\u0142ecznego. Powsta\u0142y nie tylko Kluby Inteligencji Katolickiej, ale i kluby inteligencji cz\u0119sto o lewicowych zapatrywaniach. O ile w pi\u0119cioleciu 1951-1956 zarejestrowano zaledwie 67 stowarzysze\u0144, o tyle w latach 1957-1958 \u2013 ju\u017c 296. I nie by\u0142y to wszystkie organizacje. Wiele spontanicznie utworzonych stowarzysze\u0144 nie dope\u0142ni\u0142o obowi\u0105zku rejestracji. Tylko na prze\u0142omie 1956 i 1957 r. mia\u0142o ich by\u0107, wed\u0142ug MSW, 143. Do ZBoWiD zacz\u0119li wst\u0119powa\u0107 \u017co\u0142nierze Armii Krajowej, w niekt\u00f3rych oddzia\u0142ach zwi\u0105zku stanowili wr\u0119cz grup\u0119 liczniejsz\u0105 ni\u017c kombatanci lewicowych formacji powsta\u0144czo-wojskowych, znale\u017ali si\u0119 te\u017c w kierownictwie organizacji kombatanckiej.<\/span><\/p>\n

Z destalinizacj\u0105 nierozerwalnie wi\u0105\u017ce si\u0119 agonia Zwi\u0105zku M\u0142odzie\u017cy Polskiej. To na jego gruzach powsta\u0142y nowe organizacje m\u0142odzie\u017cowe \u2013 Zwi\u0105zek M\u0142odzie\u017cy Socjalistycznej, Zwi\u0105zek M\u0142odzie\u017cy Wiejskiej, Ko\u0142a M\u0142odzie\u017cy Wojskowej. Odrodzi\u0142 si\u0119 Zwi\u0105zek Harcerstwa Polskiego, kt\u00f3ry wyzwoli\u0142 si\u0119 ze struktury ZMP i wr\u00f3ci\u0142 w znacznym stopniu do tradycji skautowskiej, dawnej symboliki i stopni.<\/span><\/p>\n

Prof. Andrzej Paczkowski uwa\u017ca, \u017ce Pa\u017adziernik \u201956 by\u0142 ko\u0144cem destalinizacji. Trudno si\u0119 zgodzi\u0107 z tak\u0105 opini\u0105. Proces ten trwa\u0142, cho\u0107by w s\u0105downictwie. Pierwsza kobieta na ministerialnym sto\u0142ku, Zofia Wasilkowska, nawet w kr\u00f3tkim okresie swoich rz\u0105d\u00f3w po Pa\u017adzierniku \u201856 dokona\u0142a ogromnych zmian w aparacie wymiaru sprawiedliwo\u015bci, zapocz\u0105tkowa\u0142a nowe regulacje prawne, kt\u00f3re kilkana\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej wykorzystywali adwokaci broni\u0105cy w procesach politycznych Karola Modzelewskiego czy Jacka Kuronia.<\/span><\/p>\n

Zmiany nast\u0119powa\u0142y te\u017c w polskiej kulturze. Nie tylko odrzucono socrealizm (oznaki tego zauwa\u017calne by\u0142y ju\u017c wcze\u015bniej), ale te\u017c ludzie pi\u00f3ra, p\u0119dzla, filmu cieszyli si\u0119 wi\u0119ksz\u0105 swobod\u0105 artystyczn\u0105. Wy\u017csze te\u017c by\u0142y nak\u0142ady na sztuk\u0119, co zaowocowa\u0142o powstaniem wielu wybitnych, nagradzanych za granic\u0105 dzie\u0142. W nauce zmiany by\u0142y tak wielkie, \u017ce przez niekt\u00f3rych lata 1956\u20131968 uwa\u017cane s\u0105 za okres najwi\u0119kszej jej \u015bwietno\u015bci. Dorobek polskich naukowc\u00f3w, szczeg\u00f3lnie w naukach spo\u0142ecznych i humanistycznych, zyska\u0142 ogromne uznanie w \u015bwiecie. Tak\u017ce w mediach \u2013 cho\u0107 w wielu redakcjach w 1957 r. zmieniono ich kierownictwa na pos\u0142uszniejsze w\u0142adzy \u2013 zakres swobody wypowiedzi dziennikarskich by\u0142 bez por\u00f3wnania wi\u0119kszy ni\u017c w latach stalinowskich.<\/span><\/p>\n

15 listopada 1956 r. na rozmowy do Moskwy uda\u0142a si\u0119 poci\u0105giem delegacja z W\u0142adys\u0142awem Gomu\u0142k\u0105. Z t\u0105 wizyt\u0105 wi\u0105zano wiele nadziei, ale i obaw, by nie sko\u0144czy\u0142a si\u0119 jak wyjazd Boles\u0142awa Bieruta na XX Zjazd KPZR, o kt\u00f3rym powszechnie m\u00f3wiono: \u201epojecha\u0142 w futerku, wr\u00f3ci\u0142 w kuferku\u201d. Polskim przyw\u00f3dcom uda\u0142o si\u0119 w Moskwie urealni\u0107 rozliczenia handlowe z s\u0105siadem. Umorzono zad\u0142u\u017cenie Polski wed\u0142ug stanu z 1 listopada, ZSRR zgodzi\u0142 na o repatriacj\u0119 30 tys. Polak\u00f3w z ZSRR oraz uzgodniono status wojsk radzieckich w Polsce. Na trasie powrotu z Moskwy na ka\u017cdej stacji polsk\u0105 delegacj\u0119 wita\u0142y t\u0142umy. W archiwum Polskiego Radia s\u0105 ta\u015bmy z tych powita\u0144. \u2013 Kochamy was za to, \u017ce jeste\u015bcie odwa\u017cni. Nikogo tak nie witali\u015bmy jak was, towarzyszu Wies\u0142awie \u2013 mo\u017cna us\u0142ysze\u0107 z zapisu powitania na dworcu w Terespolu. Panowa\u0142 entuzjazm, rado\u015b\u0107 i wszechogarniaj\u0105ce zaufanie, \u017ce stalinizm ju\u017c nie wr\u00f3ci. Co te\u017c si\u0119 sta\u0142o.<\/span><\/p>\n

Po Pa\u017adzierniku \u201956 ideologia straci\u0142a na znaczeniu, jej miejsce coraz \u015bmielej zajmowa\u0142 pragmatyzm rz\u0105dz\u0105cych. Pa\u017adziernikowy prze\u0142om przerodzi\u0142 si\u0119 w niepisan\u0105 umow\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa z w\u0142adz\u0105, kt\u00f3ra odrzuci\u0142a stalinowsk\u0105 polityk\u0119 wyra\u017caj\u0105c\u0105 si\u0119 \u201ewychowaniem nowego obywatela\u201d i przyj\u0119\u0142a zasad\u0119 niewtr\u0105cania si\u0119 w \u017cycie prywatne obywateli. I tej swoistej umowy trzyma\u0142a si\u0119 do ko\u0144ca 1989 r.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

POLSKI PA\u0179DZIERNIK \u201856 Pawe\u0142 Dybicz autor: Pawe\u0142 Dybicz Gomu\u0142k\u0119 poparli nar\u00f3d, prymas i\u2026 Wolna Europa Gdyby przeprowadzi\u0107 sond\u0119, nie tylko w\u015br\u00f3d historyk\u00f3w, jakie wydarzenie w ostatnim stuleciu nale\u017cy zaliczy\u0107 do najwa\u017cniejszych w dziejach Polski, Pa\u017adziernik \u201856 z pewno\u015bci\u0105 znalaz\u0142by si\u0119 na czo\u0142owym miejscu. A gdyby zapytano o czasy PRL, wielu respondent\u00f3w uzna\u0142oby to wydarzenie za najwa\u017cniejsze. Konsekwencje pa\u017adziernikowych przemian wykracza\u0142y bowiem daleko poza zmiany w elitach rz\u0105dz\u0105cych. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/79786"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=79786"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/79786\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":80021,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/79786\/revisions\/80021"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=79786"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=79786"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=79786"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}