{"id":79977,"date":"2020-08-08T17:09:46","date_gmt":"2020-08-08T15:09:46","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=79977"},"modified":"2020-07-29T08:28:16","modified_gmt":"2020-07-29T06:28:16","slug":"08-09-48","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=79977","title":{"rendered":"Rudi Herrnstadt: \u201ePami\u0119tniki z Breslau\u201d (cz. II)"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Rudi Herrnstadt: \u201ePami\u0119tniki z Breslau\u201d (cz. II)<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

RUDI HERRNSTADT
\n<\/strong>T\u0142umaczenie: Joanna Paul-Freundlich<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Fragment ok\u0142adki \u201eChiduszu” 5\/2019 b\u0119d\u0105cej ilustracj\u0105 do wspomnie\u0144 Rudiego Herrnstadta. Autorka: Edyta Marciniak<\/em><\/span><\/p>\n

DRUGA CZ\u0118\u015a\u0106 PAMI\u0118TNIK\u00d3W Z BRESLAU RUDIEGO HERRNSTADTA OBEJMUJE OKRES OD KO\u0143CA PIERWSZEJ WOJNY \u015aWIATOWEJ DO 1932 ROKU. KLIKNIJ TUTAJ, ABY PRZEJ\u015a\u0106 DO PIERWSZEJ CZ\u0118\u015aCI PAMI\u0118TNIK\u00d3W.<\/h4>\n
\n

CZ\u0118\u015a\u0106 II<\/h4>\n

Wojna dobieg\u0142a ko\u0144ca. Teraz nale\u017ca\u0142o zmierzy\u0107 si\u0119 z jej nast\u0119pstwami. Przegrali\u015bmy i wygl\u0105da\u0142o na to, \u017ce ca\u0142a w\u015bciek\u0142o\u015b\u0107 aliant\u00f3w skupi si\u0119 na nas. Negocjacjom w Wersalu nie by\u0142o ko\u0144ca. Kr\u0105\u017cy\u0142y plotki o d\u0142ugoletnim zniewoleniu i finansowej ruinie Niemiec. Ojciec wreszcie wr\u00f3ci\u0142 do domu i do pracy w Baerwald & Herrnstadt. Uda\u0142o mu si\u0119 otworzy\u0107 \u015bl\u0105sk\u0105 fili\u0119 firmy tekstylnej NWK (Norddeutsche Wollk\u00e4mmerei & Kammgarnspinnerei), kt\u00f3rej g\u0142\u00f3wna siedziba mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Delmenhorst nieopodal Hamburga. Filia szybko okaza\u0142a si\u0119 najbardziej op\u0142acaln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 interesu ojca. Sprzeda\u017c hurtowa stanowi\u0142a dobre zabezpieczenie przed inflacj\u0105, kt\u00f3ra kr\u00f3tko po zako\u0144czeniu wojny zacz\u0119\u0142a ods\u0142ania\u0107 przed nami swoje ma\u0142o urokliwe oblicze.<\/span><\/p>\n

Niemcy przesta\u0142y by\u0107 monarchi\u0105. Zatwierdzono konstytucj\u0119, kt\u00f3ra m\u0142odszym cz\u0142onkom naszego kr\u0119gu przyjaci\u00f3\u0142 (Erwinowi Cohnowi, Walterowi Fabischowi i mnie) jawi\u0142a si\u0119 jako cud demokracji. Nie zadowala\u0142a ona jednak sporej grupy Niemc\u00f3w \u2013 skrajnie konserwatywnych, reakcyjnych militaryst\u00f3w. Wkr\u00f3tce da\u0142o si\u0119 to wyczu\u0107 tak\u017ce w szkole. W 1919 roku G\u00fcnter i ja uwa\u017cali\u015bmy si\u0119 ju\u017c za ca\u0142kiem doros\u0142ych. On mia\u0142 szesna\u015bcie lat, a ja pi\u0119tna\u015bcie. Trzy lata wcze\u015bniej obchodzili\u015bmy bar micw\u0119 G\u00fcntera, rok p\u00f3\u017aniej moj\u0105. Nie by\u0142y to szczeg\u00f3lnie huczne wydarzenia.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 naszych m\u0142odych i sympatycznych nauczycieli, za kt\u00f3rymi przepadali\u015bmy we wczesnych latach szkolnych, zosta\u0142a zabita lub powa\u017cnie okaleczona podczas wojny. Pocz\u0105tkowo zast\u0119powa\u0142y ich nauczycielki, do kt\u00f3rych \u017cywili\u015bmy spor\u0105 niech\u0119\u0107. P\u00f3\u017aniej ich miejsce zaj\u0119li \u2013 jak nam si\u0119 wtedy wydawa\u0142o \u2013 starsi panowie. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich by\u0142a pewnie po pi\u0119\u0107dziesi\u0105tce. Byli to osobnicy niezwyk\u0142ego rodzaju \u2013 ludzie nale\u017c\u0105cy do gatunku, kt\u00f3rego nigdy p\u00f3\u017aniej w swoim \u017cyciu nie spotka\u0142em. Trudno jest mi teraz opisa\u0107 ich cechy, kt\u00f3re zapewnia\u0142y nam tak wiele mo\u017cliwo\u015bci do \u017cart\u00f3w. Niekt\u00f3rzy z nich jasno dawali nam do zrozumienia, \u017ce w rzeczywisto\u015bci nie przegrali\u015bmy wojny, \u017ce konstytucja weimarska by\u0142a dzie\u0142em komunist\u00f3w i \u017ce nadejdzie w ko\u0144cu dzie\u0144, kiedy niemiecki duch znowu zatriumfuje. Nie traktowali\u015bmy ich powa\u017cnie. Jednym z niewielu lubianych przez nas nauczycieli by\u0142 dyrektor szko\u0142y, dr Gabriel. Jedynym pozytywem by\u0142 powr\u00f3t do budynku Johannesgymnasium przy \u201eulicy raj\u201d [Stanis\u0142awa Worcella]. Wci\u0105\u017c \u017cywo pami\u0119tam aul\u0119 z wypisan\u0105 wielkimi literami inskrypcj\u0105 Non scholae, sed vitae discimus<\/i> (\u201eNie dla szko\u0142y, ale dla \u017cycia si\u0119 uczymy\u201d). Zaczyna\u0142em w\u0142a\u015bnie drugi rok Secundy<\/i>. [\u2026]<\/span><\/p>\n

Moje grono znajomych powi\u0119kszy\u0142o si\u0119, cho\u0107 najlepszym przyjacielem wci\u0105\u017c pozostawa\u0142 Walter Fabisch. Do naszej paczki nale\u017ca\u0142 te\u017c Ernst Cohn, zawsze najlepszy w klasie. W p\u00f3\u017aniejszych latach, po kr\u00f3tkim epizodzie pracy jako wyk\u0142adowca na uniwersytecie w Breslau, wyjecha\u0142 do Londynu, gdzie zosta\u0142 znanym adwokatem. W 1952 roku odwiedzili\u015bmy go z wasz\u0105 mam\u0105 w tak zwanej Inner Temple<\/i>, jednej z izb londy\u0144skiego towarzystwa prawniczego. Nie wiem, co sta\u0142o si\u0119 z Franzem Hirschmannem, zupe\u0142nie przesta\u0142em \u015bledzi\u0107 jego losy. By\u0142 zabawnym facetem. Za to G\u00fcnter otoczy\u0142 si\u0119 gronem podobnych sobie \u2013 \u201eobytych w \u015bwiecie\u201d i ciesz\u0105cych si\u0119 \u017cyciem ch\u0142opc\u00f3w z bogatych rodzin (by\u0142 w\u015br\u00f3d nich Erich Alford, kt\u00f3ry p\u00f3\u017aniej zmieni\u0142 nazwisko na Aufrecht). Chodzili na randki, grali w karty, z obowi\u0105zk\u00f3w szkolnych nie robili sobie nic. A kiedy przysz\u0142o co do czego, wszyscy zdali egzaminy celuj\u0105co.<\/span><\/p>\n

Ja i moi przyjaciele \u2013 w\u015br\u00f3d nich oczywi\u015bcie Erwin \u2013 podchodzili\u015bmy do \u017cycia bardziej, jak by to powiedzie\u0107, filozoficznie. Urz\u0105dzali\u015bmy d\u0142ugie dyskusje na r\u00f3\u017cne tematy, grali\u015bmy w wyszukane gry, du\u017co czytali\u015bmy i sami pisali\u015bmy poezj\u0119. Dziewczynom dali\u015bmy spok\u00f3j, cho\u0107 przyznaj\u0119, \u017ce pr\u00f3bowa\u0142em zaprzyja\u017ani\u0107 si\u0119 z kilkoma, kt\u00f3re podoba\u0142y si\u0119 znajomym G\u00fcntera. Nigdy jednak specjalnie mi nie zale\u017ca\u0142o. Od czasu do czasu spotyka\u0142em si\u0119 z The\u0105 Heymann i jej siostr\u0105 Ruth, kt\u00f3ra bardzo przypad\u0142a do gustu Walterowi. Nie by\u0142o to jednak \u2013 przynajmniej wtedy \u2013 nic powa\u017cnego.<\/span><\/p>\n

Mija\u0142y lata. Atmosfera w domu ci\u0105gle by\u0142a wspania\u0142a. Moi rodzice mieli liczne grono znajomych i prowadzili bardzo aktywne \u017cycie towarzyskie. Muzyka by\u0142a dla nas wci\u0105\u017c bardzo wa\u017cna. Opery, koncerty, muzyka\u2026 I oczywi\u015bcie literatura! Czytali\u015bmy nie tylko niemieckich klasyk\u00f3w \u2013 zachwycali\u015bmy si\u0119 To\u0142stojem, Mannem, Rollandem, Dostojewskim, Zweigiem, Wa\u00dfermannem, Werfelem i wieloma innymi. Pogr\u0105\u017cony w lekturze sp\u0119dza\u0142em d\u0142ugie godziny w naszym Herrenzimmer<\/i>. Prawdziwy Leseratte <\/i>[m\u00f3l ksi\u0105\u017ckowy], jak zwykli\u015bmy m\u00f3wi\u0107.<\/span><\/p>\n

Cz\u0119sto dyskutowali\u015bmy o polityce, cho\u0107 nikt nie by\u0142 ni\u0105 szczeg\u00f3lnie zainteresowany. Nawet rewolucja w Rosji, kt\u00f3ra dzia\u0142a si\u0119 tak blisko, nie zrobi\u0142a na nas a\u017c takiego wra\u017cenia. Jedynym wydarzeniem, kt\u00f3re na chwil\u0119 wyrwa\u0142o nas z amoku, by\u0142 Kapp-Putsch<\/i> [pucz Kappa-L\u00fcttwitza] w 1920 roku \u2013 zwiastun p\u00f3\u017aniejszej pr\u00f3by obalenia demokratycznej Republiki Weimarskiej. Podczas rewolty, w samym centrum Breslau, zb\u0142\u0105kana kula trafi\u0142a \u015bmiertelnie matk\u0119 naszego znajomego, Heinza Kretschmera \u2013 bliskiego przyjaciela Hansa. Niezwykle smutny wypadek. Hans by\u0142 w tym czasie wyj\u0105tkowo przystojnym m\u0142odzie\u0144cem. Zbli\u017cy\u0142 si\u0119 z Erwinem Cohnem i przyja\u017ani\u0142 ze znacznie od siebie starszym Maxem Walterem Mamrothem, synem bardzo znanego w Breslau adwokata. [\u2026]<\/span><\/p>\n

W roku 1922 wszystko od\u017cy\u0142o. Na Wielkanoc uko\u0144czy\u0142em z wyr\u00f3\u017cnieniem szko\u0142\u0119. Nie musia\u0142em nawet przyst\u0119powa\u0107 do egzamin\u00f3w ustnych, bo pisemne zda\u0142em na najwy\u017csze oceny. Walter Fabisch by\u0142 chyba w podobnej sytuacji. Aby uczci\u0107 to wydarzenie, wybrali\u015bmy si\u0119 z Erwinem i Walterem na kr\u00f3tk\u0105 wycieczk\u0119 do Dresden, na\u00f3wczas przepi\u0119knej stolicy Saksonii. Tam obejrzeli\u015bmy przedstawienie na podstawie najnowszego dramatu Gerharda Hauptmana, Indipodhi<\/i>. P\u00f3\u017aniej udali\u015bmy si\u0119 do Weimaru \u2013 miasta, w kt\u00f3rym tworzy\u0142 Goethe \u2013 aby z\u0142o\u017cy\u0107 ho\u0142d poecie. W drodze powrotnej odwiedzili\u015bmy jeszcze Wartburg.<\/span><\/p>\n

Tego samego lata ciocia Liese zabra\u0142a mnie, Hansa, The\u0119 i Ruth Heymann oraz swoje dwie c\u00f3rki nad Morze Ba\u0142tyckie. Tam ja i Thea po uszy si\u0119 w sobie zakochali\u015bmy. Na \u015blub musieli\u015bmy jednak czeka\u0107 kolejnych dziesi\u0119\u0107 lat. Tymczasem na scenie politycznej mia\u0142o miejsce kolejne niepokoj\u0105ce wydarzenie. Minister spraw zagranicznych Walter Rathenau zosta\u0142 zamordowany przez Freikorps. Wielu z nale\u017c\u0105cych do tej formacji \u017co\u0142nierzy zasili\u0142o p\u00f3\u017aniej szeregi SS. [\u2026]<\/span><\/p>\n

W listopadzie 1922 roku Gerhard Hauptmann obchodzi\u0142 sze\u015b\u0107dziesi\u0105te urodziny. Breslau sta\u0142o si\u0119 centrum wydarze\u0144 kulturalnych organizowanych w zwi\u0105zku z t\u0105 rocznic\u0105. Breslauer Stadttheater wystawia\u0142 wi\u0119kszo\u015b\u0107 jego sztuk, kt\u00f3re obsadzono najwybitniejszymi aktorami i aktorkami. Widzieli\u015bmy z The\u0105 chyba wszystkie przedstawienia, w tym Floriana Geyera<\/i>, kt\u00f3rego wystawiano w Jahrhunderthalle.<\/span><\/p>\n

W lipcu 1922 roku w wielkim stylu \u015bwi\u0119towali\u015bmy bar micw\u0119 Hansa. Ca\u0142a nasza liczna rodzina zjecha\u0142a si\u0119 do Breslau. By\u0142a tam ciocia Liese i wujek Max, Henny i Harry Hammerschlag, Georg Michaelsohn, Edith Herrnstadt-Oettingen (jak lubi\u0142a sama siebie nazywa\u0107), wujek Harry i ciocia Herta, Thea i Ruth Heymann (by\u0107 mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c Werner Heymann) oraz ich rodzice Kaete i Karl Heymannowie i wielu, wielu innych. Tego wieczoru po raz pierwszy odegrali\u015bmy jedno z naszych przedstawie\u0144. By\u0142a to sztuka Hanneles Himmelfahrt<\/i> Hauptmanna. G\u00fcnter zagra\u0142 Ojca chrzestnego, ja by\u0142em Szatanem, Thea Anio\u0142em, Walter Fabisch wcieli\u0142 si\u0119 w rol\u0119 Czarownicy, a Erwin Cohn \u2013 Sekretarza Boga. Moim inspicjentem by\u0142 Max Walter Mamroth. Przedstawienie okaza\u0142o si\u0119 wielkim sukcesem i obiecuj\u0105c\u0105 zapowiedzi\u0105 kolejnych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 w przysz\u0142o\u015bci. Scenariusz sztuki napisany jest oczywi\u015bcie po niemiecku, wi\u0119c nie b\u0119dzie mia\u0142 dla was wi\u0119kszej warto\u015bci, ale waszej matce bardzo si\u0119 spodoba\u0142.<\/span><\/p>\n

Pomimo wszystkich ekscytacji, podr\u00f3\u017cy, celebrowania tw\u00f3rczo\u015bci najwybitniejszego wtedy w Niemczech poety i dramaturga, a tak\u017ce zakochiwaniu si\u0119 w dziewczynie, kt\u00f3ra dzi\u015b jest wasz\u0105 babci\u0105, zdo\u0142a\u0142em rozpocz\u0105\u0107 studia prawnicze na Schlesische Friedrich-Wilhelms-Universit\u00e4t w Breslau. Zacz\u0105\u0142em kr\u00f3tko po moich zaliczeniach w 1922 roku, a nied\u0142ugo potem mia\u0142em ju\u017c zaliczone dwa semestry (trwaj\u0105ce trzy miesi\u0105ce ka\u017cdy) i razem z Walterem Fabischem byli\u015bmy zdecydowani zacz\u0105\u0107 trzeci semestr ju\u017c w Monachium (id\u0105c jak zwykle w \u015blady G\u00fcntera). Zanim jednak opowiem o czasie tam sp\u0119dzonym, musz\u0119 powiedzie\u0107 kilka s\u0142\u00f3w o tym, jak \u201estudiowanie prawa\u201d wygl\u0105da\u0142o w naszym wykonaniu.<\/span><\/p>\n

Na pocz\u0105tku semestru ka\u017cdy otrzymywa\u0142 ma\u0142y dzienniczek, w kt\u00f3rym wyk\u0142adowcy potwierdzali podpisem obecno\u015b\u0107 studenta na zaj\u0119ciach. Wiedzieli\u015bmy, kiedy odbywa\u0142y si\u0119 obowi\u0105zkowe wyk\u0142ady, przychodzili\u015bmy wi\u0119c pod koniec ka\u017cdego z nich, na tyle wcze\u015bnie, aby z\u0142apa\u0107 wyk\u0142adowc\u0119 i zdoby\u0107 podpis. Poczciwy profesor nie mia\u0142 oczywi\u015bcie poj\u0119cia, czy rzeczywi\u015bcie brali\u015bmy udzia\u0142 w wyk\u0142adzie, sk\u0142ada\u0142 wi\u0119c podpis w wyznaczonym miejscu i na tym sprawa si\u0119 ko\u0144czy\u0142a. Na nudne wyk\u0142ady prowadzone przez powa\u017cnie posuni\u0119tych w wieku wyk\u0142adowc\u00f3w szed\u0142 tylko jeden z nas, zabieraj\u0105c ze sob\u0105 p\u00f3\u0142 tuzina dzienniczk\u00f3w, kt\u00f3re potem dyskretnie przedk\u0142ada\u0142 wyk\u0142adowcy w odpowiednich odst\u0119pach czasowych. Nie oznacza to oczywi\u015bcie, \u017ce ca\u0142y czas si\u0119 obijali\u015bmy. Po prostu chodzili\u015bmy na zupe\u0142nie inne wyk\u0142ady prowadzone przez m\u0142odych i znanych profesor\u00f3w, kt\u00f3rych zar\u00f3wno w Breslau, jak i w Monachium nie brakowa\u0142o. Regularnie ucz\u0119szcza\u0142em na wyk\u0142ady z filozofii, muzyki i historii sztuki, wychodz\u0105c zawsze z za\u0142o\u017cenia, \u017ce \u201eprawo mo\u017ce poczeka\u0107\u201d. [\u2026]<\/span><\/p>\n

Tak sko\u0144czy\u0142 si\u0119 rok 1922, a po nim nast\u0105pi\u0142 \u2013 jeszcze bardziej dramatyczny \u2013 rok 1923. Wymykaj\u0105ca si\u0119 spod kontroli inflacja osi\u0105gn\u0119\u0142a poziom, w kt\u00f3rym jeden dolar ameryka\u0144ski wart by\u0142 dwadzie\u015bcia miliard\u00f3w marek. Nawet to nie ostudzi\u0142o jednak naszego m\u0142odzie\u0144czego temperamentu. Prze\u017cyli\u015bmy ten rok niesamowicie, mimo \u017ce wielu ludzi w Niemczech z trudem wi\u0105za\u0142o wtedy koniec z ko\u0144cem. Jak ju\u017c wspomnia\u0142em, zacz\u0119li\u015bmy z Walterem Fabischem (kt\u00f3ry studiowa\u0142 medycyn\u0119) trzeci semestr w Monachium, stolicy Bawarii. Wynaj\u0119li\u015bmy umeblowany pok\u00f3j w kamienicy na Ainmillerstra\u00dfe, znajduj\u0105cej si\u0119 na monachijskich przedmie\u015bciach zwanych Schwabing. W\u0142a\u015bcicielami mieszkania by\u0142a zubo\u017ca\u0142a para emeryt\u00f3w. Oboje byli bardzo sympatyczni, cho\u0107 problemy finansowe, z kt\u00f3rymi si\u0119 zmagali, najpierw sprawi\u0142y, \u017ce stali si\u0119 najwi\u0119kszymi wrogami Republiki Weimarskiej, a p\u00f3\u017aniej \u2013 jestem tego pewien \u2013 wepchn\u0119\u0142y ich w szpony Hitlera. Nad nami mieszka\u0142a pani Bosetti, s\u0142ynna sopranistka opery monachijskiej. Ku naszej rozpaczy od rana do wieczora udziela\u0142a lekcji \u015bpiewu, co by\u0142o absolutnie nie do zniesienia i doprowadza\u0142o nas do szale\u0144stwa. Portret Bosetti (w\u0142a\u015bciwie Kammers<\/i>\u00e4<\/i>ngerin <\/i>Bosetti) do dzi\u015b wisi mi\u0119dzy portretami innych osobisto\u015bci w holu opery, gdzie jad\u0142o si\u0119 i pi\u0142o albo po prostu spacerowa\u0142o w trakcie przerw. By\u0142a tak samo s\u0142awn\u0105 \u015bpiewaczk\u0105, jak okropn\u0105 nauczycielk\u0105. A by\u0142a naprawd\u0119 s\u0142awn\u0105 \u015bpiewaczk\u0105.<\/span><\/p>\n

Mimo to nasz pobyt w Monachium by\u0142 wspania\u0142y. Podczas gdy Walter podchodzi\u0142 do swojego studiowania bardzo powa\u017cnie, ja nadal ucz\u0119szcza\u0142em g\u0142\u00f3wnie na wyk\u0142ady o sztuce, prowadzone przez znanego profesora W\u00f6lfflina, z kt\u00f3rym regularnie odwiedzali\u015bmy znane na ca\u0142ym \u015bwiecie monachijskie muzea \u2013 Pinakotek\u0119, Schackgalerie i wiele innych. Uda\u0142o nam si\u0119 zobaczy\u0107 wielkie jeziora wok\u00f3\u0142 miasta. Byli\u015bmy nad Starnberger See, w kt\u00f3rym tragicznie uton\u0105\u0142 (albo zosta\u0142 utopiony) Ludwik II (wielki mi\u0142o\u015bnik mojego ukochanego kompozytora Richarda Wagnera), i nad Ammer See, gdzie Walter Fabisch nieomal dosta\u0142 udaru. Nabawi\u0142 si\u0119 takich oparze\u0144 s\u0142onecznych, \u017ce sp\u0119dzi\u0142 w \u0142\u00f3\u017cku kilka dni \u2013 ze mn\u0105 w roli piel\u0119gniarza, jako \u017ce nie sta\u0107 nas by\u0142o na lekarza\u2026 [\u2026]<\/span><\/p>\n

Nie da si\u0119 opisa\u0107 s\u0142owami, jak pi\u0119kne s\u0105 okolice Monachium. Odkrywali\u015bmy je podczas wycieczek rowerowych, spacer\u00f3w, a tak\u017ce podr\u00f3\u017cuj\u0105c poci\u0105gami. Weszli\u015bmy na Zugspitze, co zaj\u0119\u0142o nam ca\u0142kiem sporo czasu i nie by\u0142o wcale \u0142atwe (w ka\u017cdym razie trudniejsze ni\u017c wjechanie kolejk\u0105). Wspi\u0119li\u015bmy si\u0119 te\u017c ca\u0142kiem wysoko, w g\u00f3r\u0119 p\u0142yn\u0105cej przez miasto Izary, a p\u00f3\u017aniej sp\u0142yn\u0119li\u015bmy w d\u00f3\u0142 tratw\u0105. \u015awietna zabawa! W Monachium mo\u017cna by\u0142o te\u017c znale\u017a\u0107 pe\u0142n\u0105 gam\u0119 innych rozrywek. Jedn\u0105 z nich by\u0142y znakomite kabarety. W 1923 roku sensacj\u0105 by\u0142a s\u0142awna piosenkarka kabaretowa Blandine Ebinger, gwiazda monachijskiego Bonbonni\u00e8re. By\u0107 mo\u017ce s\u0142yszeli\u015bcie o Joachimie Ringelnatzu \u2013 barowym poecie, zawsze pijanym albo udaj\u0105cym pijanego, recytuj\u0105cym swoje bezcenne wiersze w \u201eSimplicissimus\u201d. Komedia na najwy\u017cszym poziomie. Zazwyczaj odwiedza\u0142em te wszystkie miejsca samotnie, tylko czasami towarzyszy\u0142 mi Walter Fabisch, kt\u00f3ry wola\u0142 pracowa\u0107 i uczy\u0107 si\u0119 w domu. Odwiedza\u0142em te\u017c oper\u0119 \u2013 p\u00f3\u017aniej, w trakcie wojny, ca\u0142kowicie zniszczon\u0105. Mo\u017cna by\u0142o tam us\u0142ysze\u0107 najs\u0142ynniejsze g\u0142osy: Yvonne Ivoguen, Karla Erba, Paula Bendera, Friedricha Brodersena i wielu innych, kt\u00f3rych nazwiska nic wam pewnie nie powiedz\u0105. Byli to muzycy najwy\u017cszej klasy. Taki by\u0142 te\u017c ka\u017cdy z ich wyst\u0119p\u00f3w. Szczeg\u00f3lnie zapad\u0142o mi w pami\u0119\u0107 wybitne przedstawienie Tristana i Izoldy<\/i>. Pope\u0142ni\u0142em ogromny b\u0142\u0105d, zapraszaj\u0105c na nie Waltera. Wiedzia\u0142em, \u017ce nie przepada za Wagnerem, czym zepsu\u0142 ca\u0142e moje hipnotyczne uniesienie. Nie odzywali\u015bmy si\u0119 do siebie przez nast\u0119pnych kilka dni.<\/span><\/p>\n

Ciekawa by\u0142a nasza znajomo\u015b\u0107 z pewn\u0105 starsz\u0105 par\u0105 \u2013 baronem i baronow\u0105 von Thuemenx. Ona \u2013 nieco ordynarna, ale bardzo mi\u0142a. On \u2013 mierny malarz. G\u00fcnter kupi\u0142 nawet kilka jego martwych natur z kwiatami, bo te wychodzi\u0142y mu najlepiej. [\u2026] Baronowa za wszelk\u0105 cen\u0119 pr\u00f3bowa\u0142a zapewni\u0107 mi i Walterowi towarzystwo \u201eodpowiednich\u201d dziewcz\u0105t, ale nie mia\u0142a w tej kwestii zbyt wiele szcz\u0119\u015bcia. Ku swojemu wielkiemu rozczarowaniu chyba ostatecznie uzna\u0142a, \u017ce byli\u015bmy par\u0105. [\u2026]<\/span><\/p>\n

Wr\u00f3cili\u015bmy do domu na Kaiser-Wilhelm-Stra\u00dfe 171 [Powsta\u0144c\u00f3w \u015al\u0105skich] jako\u015b pod koniec sierpnia czy na pocz\u0105tku wrze\u015bnia. Nied\u0142ugo potem, 8 listopada, w Monachium mia\u0142 miejsce nieudany Bierputsch <\/i>pod dow\u00f3dztwem Hitlera i genera\u0142a Ludendorffa. Na szcz\u0119\u015bcie w por\u0119 stamt\u0105d wyjechali\u015bmy.<\/span><\/p>\n

Wszystko to dzia\u0142o si\u0119 latem 1923 roku. Wtedy to kolosalna, prawie nierealna inflacja w Niemczech osi\u0105gn\u0119\u0142a sw\u00f3j szczyt. Nic nie wskazywa\u0142o na to, \u017ceby parlament by\u0142 w stanie sobie z tym problemem poradzi\u0107. Niespodziewanie jeden z cz\u0142onk\u00f3w Niemieckiej Narodowej Partii Ludowej zaproponowa\u0142 plan umocnienia niemieckiej marki. Polega\u0142 on na wprowadzeniu zupe\u0142nie nowej waluty zabezpieczonej produkcj\u0105 \u017cyta. Koncepcja nie zosta\u0142a zaakceptowana przez parlament, g\u0142\u00f3wnie za spraw\u0105 skrajnej lewicy. Zalety takiego rozwi\u0105zania dostrzeg\u0142y jednak partie centrowe i politycy partii ludowej. Zamiast Roggenmark <\/i>[marka \u017cytnia] wprowadzono Rentenmark <\/i>[marka rentowa], kt\u00f3rej emisj\u0119 zabezpieczono hipotek\u0105 na ca\u0142\u0105 powierzchni\u0119 grunt\u00f3w rolnych. Jednym magicznym posuni\u0119ciem liczby zosta\u0142y zaktualizowane i dolar wart by\u0142 ju\u017c nie miliardy, ale cztery i dwie dziesi\u0105te rentmarki, kt\u00f3r\u0105 powszechnie uznano za walut\u0119, r\u00f3wnie\u017c przez aliant\u00f3w. P\u00f3\u017aniej, dzi\u0119ki polityce pieni\u0119\u017cnej prezesa Banku Rzeszy Hjalmara Schachta, rentmark\u0119 przeliczano \u2013 g\u0142\u00f3wnie z pomoc\u0105 Banku Anglii \u2013 w oparciu o warto\u015b\u0107 z\u0142ota zamiast ziemi. Tak powsta\u0142a nowa waluta Niemiec, Reichsmark<\/i>, kt\u00f3ra funkcjonowa\u0142a a\u017c do ko\u0144ca drugiej wojny \u015bwiatowej. P\u00f3\u017aniej zast\u0105pi\u0142a j\u0105 Deutschmark<\/i>, kt\u00f3ra dzisiaj (c\u00f3\u017c za ironia) jest najsilniejsz\u0105 europejsk\u0105 walut\u0105.<\/span><\/p>\n

Do dzi\u015b zastanawiam si\u0119, jak m\u00f3j ojciec zdo\u0142a\u0142 nie tylko utrzyma\u0107, ale te\u017c wzmocni\u0107 pozycj\u0119 Baerwald & Herrnstadt na rynku do takiego stopnia, \u017ce pr\u00f3cz planowania budowy dwupi\u0119trowego domu w najlepszej cz\u0119\u015bci Breslau, przy Schenkendorfstra\u00dfe 20 [Orla], mogli\u015bmy pozwoli\u0107 sobie wiosn\u0105 1924 roku na podr\u00f3\u017c do W\u0142och. [\u2026]<\/span><\/p>\n

Do budowy naszego wymarzonego domu zatrudnili\u015bmy s\u0142ynnego architekta Wilhelma Ludwiga Schlesingera (wujka naszego kolegi, Kurta Schlesingera) i dekoratora wn\u0119trz Oscara Hechta, m\u0119\u017ca siostry Erwina Cohna. Efekt by\u0142 fantastyczny. Dom mia\u0142 du\u017cy przedpok\u00f3j, do kt\u00f3rego wchodzi\u0142o si\u0119 przez przestronne Garderoben Ablage<\/i>. Po lewej stronie znajdowa\u0142 si\u0119 specjalny pok\u00f3j do nauki, przeznaczony dla mnie i G\u00fcntera. Sta\u0142o w nim du\u017ce podw\u00f3jne biurko, wygodna sofa i kilka g\u0142\u0119bokich foteli. Z przedpokoju na pi\u0119tro prowadzi\u0142y szerokie schody, a sam przedpok\u00f3j otacza\u0142a jadalnia z du\u017c\u0105 werand\u0105, z kt\u00f3rej mo\u017cna by\u0142o wyj\u015b\u0107 do ogrodu. Mieli\u015bmy pi\u0119kny salon ze s\u0142ynnym fortepianem stoj\u0105cym na podwy\u017cszeniu, Herrenzimmer<\/i> z bibliotek\u0105 i stolikiem karcianym. Na pi\u0119trze by\u0142o kilka sypialni z \u0142azienkami, du\u017cy pok\u00f3j go\u015bcinny i ma\u0142e schody prowadz\u0105ce na strych, w kt\u00f3rym znajdowa\u0142a si\u0119 ciemnia, dzi\u0119ki kt\u00f3rej mogli\u015bmy realizowa\u0107 nasze fotograficzne ambicje. Dach by\u0142 p\u0142aski, rozpo\u015bciera\u0142 si\u0119 z niego doskona\u0142y widok i mo\u017cna by\u0142o si\u0119 tam opala\u0107, je\u015bli tylko pozwala\u0142a na to pogoda. Pi\u0119kny ogr\u00f3d zosta\u0142 zaprojektowany przez ekspert\u00f3w. Ogromne stare drzewo, w cieniu kt\u00f3rego sta\u0142 st\u00f3\u0142 i krzes\u0142a, dawa\u0142o doskona\u0142e schronienie przed s\u0142o\u0144cem. Ogr\u00f3d by\u0142 na tyle du\u017cy, \u017ce mo\u017cna by\u0142o w nim uprawia\u0107 truskawki i warzywa. Wsz\u0119dzie by\u0142o bardzo przyjemne. Kuchnia znajdowa\u0142a si\u0119 w piwnicy razem z pokojami dla s\u0142u\u017cby i pralni\u0105. Do ogrodu wychodzi\u0142o si\u0119 z niej przez elektrycznie otwierane drzwi. Jedzenie transportowano do ma\u0142ego pomieszczenia przy jadalni za pomoc\u0105 windy kuchennej. Co za dom \u2013 naprawd\u0119 szczyt luksusu! Kupili\u015bmy te\u017c pierwszego psa. By\u0142 to pies pasterski o imieniu Lux, ulubieniec ca\u0142ej rodziny. Z Kaiser-Wilhelm-Stra\u00dfe 171 (kt\u00f3rej nazw\u0119 po przegranej wojnie i upadku monarchii zmieniono na Hindenburgstra\u00dfe) przenie\u015bli\u015bmy si\u0119 na Schenkendorfstra\u00dfe 20 w lutym 1923 roku, kiedy G\u00fcnter wr\u00f3ci\u0142 z Monachium, a ja ko\u0144czy\u0142em drugi semestr studi\u00f3w. Harry i Herta M\u00fcller dali nam ksi\u0119g\u0119 go\u015bci, kt\u00f3ra le\u017cy teraz przede mn\u0105. Po ka\u017cdej wizycie odwiedzaj\u0105cy proszeni byli o pozostawienie w niej swojego wpisu. Pierwszy wiersz z dat\u0105 21 lutego 1923 roku jest oczywi\u015bcie mojego autorstwa. Zacytuj\u0119 go tutaj, chocia\u017c wiem, \u017ce m\u00f3j niemiecki mo\u017ce by\u0107 trudny do rozszyfrowania:<\/span><\/p>\n

Przeprowadzka sta\u0142a si\u0119 faktem\u2026 wreszcie\u2026
\n<\/em>A wszystko spieszy, wszystko p\u0119dzi,
\n<\/em>By \u015bwiatu si\u0119 odwdzi\u0119czy\u0107
\n<\/em>Za ciep\u0142o domowego ogniska.
\n<\/em>Nie przy\u0142o\u017cy\u0142em do tego r\u0119ki,
\n<\/em>Stroni\u0105c od domu, jak tylko mog\u0142em.
\n<\/em>Nie rozpali\u0142em tego \u015bwiat\u0142a,
\n<\/em>W kt\u00f3rego blasku za\u017cywam k\u0105pieli.
\n<\/em>B\u0119dzie tu sta\u0142 po wsze czasy.
\n<\/em>Dobrze znam ci\u0119\u017car zarzut\u00f3w.
\n<\/em>To jedno winno da\u0107 mi ukojenie \u2013
\n<\/em>By\u0142em tu pierwszym z go\u015bci.<\/em><\/p>\n

G\u00fcnter uko\u0144czy\u0142 studia w 1923 roku. Sp\u0119dza\u0142 ca\u0142e dnie na nauce w naszym nowym pokoju i jesieni\u0105 zda\u0142 ko\u0144cowe egzaminy, zdobywaj\u0105c tytu\u0142 Iuris Utriusque Doctor<\/i> [doktor obojga praw]. By\u0142 to sygna\u0142 do tego, aby wcieli\u0107 w \u017cycie drug\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 naszego planu, nad kt\u00f3rym pracowali\u015bmy jeszcze w poprzednim roku. Moi rodzice z Harrym i Hert\u0105 M\u00fcller oraz jej przyrodni\u0105 siostr\u0105 Els\u0105 Salinger chcieli zabra\u0107 G\u00fcntera na wycieczk\u0119 do W\u0142och. Oczywi\u015bcie o\u015bwiadczy\u0142em z oburzeniem, \u017ce taka podr\u00f3\u017c nie mo\u017ce si\u0119 odby\u0107 beze mnie. By\u0142em tak uparty, \u017ce w ko\u0144cu postawi\u0142em na swoim i zosta\u0142em uwzgl\u0119dniony w planach wyprawy. W marcu 1924 roku ruszyli\u015bmy przez Monachium do Florencji. Stamt\u0105d pojechali\u015bmy do Neapolu i na Capri, nast\u0119pnie do Rzymu i Wenecji, a do domu wr\u00f3cili\u015bmy przez Wiede\u0144. Aby pozna\u0107 szczeg\u00f3\u0142y tej niezapomnianej podr\u00f3\u017cy, proponuj\u0119 wam zajrze\u0107 do Die Knorkiade<\/i>, o kt\u00f3rej wspomina\u0142em ju\u017c wcze\u015bniej. [\u2026]<\/span><\/p>\n

Czytaj\u0105c to, co do tej pory napisa\u0142em, zauwa\u017cy\u0142em, \u017ce prawie w og\u00f3le nie opowiedzia\u0142em o Hansie, najm\u0142odszym w rodzinie. Przypomnia\u0142a mi o nim dopiero opowie\u015b\u0107 o podr\u00f3\u017cy do W\u0142och. Mia\u0142 wtedy zaledwie czterna\u015bcie lat, musia\u0142 wi\u0119c zosta\u0107 w domu pod opiek\u0105 Erwina Cohna, kt\u00f3ry wprowadzi\u0142 si\u0119 do nas na czas wakacji. Hans by\u0142 wyj\u0105tkowo atrakcyjnym ch\u0142opcem, a je\u015bli mnie pami\u0119\u0107 nie myli, mia\u0142 ju\u017c wtedy sw\u00f3j pierwszy Gspusi <\/i>z Marianne Cohn (p\u00f3\u017aniej Marianne Alford). Marianne i jej siostra Susi by\u0142y jednymi z naj\u0142adniejszych dziewcz\u0105t w ca\u0142ym Breslau. Hans mia\u0142 motocykl, na kt\u00f3rym je\u017adzili razem z Marianne. Nie mo\u017cna by\u0142o powstrzyma\u0107 u\u015bmiechu, patrz\u0105c na tych dwoje. Ich romans trwa\u0142 do 1933 roku, kiedy Hans musia\u0142 opu\u015bci\u0107 Niemcy. Do tego czasu byli nieroz\u0142\u0105czni. Nieszcz\u0119\u015bcie spad\u0142o na Susi wraz z doj\u015bciem Hitlera do w\u0142adzy. Marianne by\u0142a natomiast za\u0142amana, kiedy dowiedzia\u0142a si\u0119 o naszych planach emigracji do RPA. Przed wyjazdem pojecha\u0142a ze mn\u0105 na narty do Riesengebirge [Karkonosze], gdzie zakocha\u0142a si\u0119 w Erichu Alfordzie, kt\u00f3ry pojawi\u0142 si\u0119 nie wiadomo sk\u0105d. I tak sta\u0142a si\u0119 Marianne Alford. Szczeg\u00f3lnie prze\u017cy\u0142a to moja matka. Strasznie lubi\u0142a Marianne i chcia\u0142a mie\u0107 j\u0105 za synow\u0105. Z kolei do mojego romansu z The\u0105 podchodzi\u0142a zawsze podejrzliwie i z niepokojem. Lubi\u0142a j\u0105, ale nie chcia\u0142a, \u017ceby by\u0142a moj\u0105 \u017con\u0105. Niestety w \u017cyciu nie zawsze dostaje si\u0119 to, czego si\u0119 chce. [\u2026]<\/span><\/p>\n

Na prze\u0142omie lat 1922-1923 by\u0142em przewodnicz\u0105cym jednego z Student Vereine<\/i> [klub studencki] w Breslau (Akademisch-Rechtswi\u00dfenschaftliche Verein, ARV). Takie kluby by\u0142y w\u00f3wczas w akademickim \u015bwiatku bardzo popularne. Jego cz\u0142onkiem by\u0142 te\u017c G\u00fcnter, a p\u00f3\u017aniej r\u00f3wnie\u017c i Hans. [\u2026] Przynale\u017cno\u015b\u0107 do klub\u00f3w owocowa\u0142a bliskimi przyja\u017aniami. Regularnie odbywa\u0142y si\u0119 spotkania, kongresy, konferencje i libacje (pili\u015bmy g\u0142\u00f3wnie piwo, kt\u00f3rego nie by\u0142em fanem). Organizowali\u015bmy lekcje ta\u0144ca, na kt\u00f3re przychodzi\u0142y specjalnie wyselekcjonowane dziewcz\u0119ta z elit Breslau. Zaj\u0119cia prowadzi\u0142o w swoim mieszkaniu na Gartenstra\u00dfe [J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego] starsze ma\u0142\u017ce\u0144stwo, pa\u0144stwo Behr. Zawsze akompaniowa\u0142 nam fortepian. W du\u017cej sali wydzielona by\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 zwana \u201esmoczym k\u0105cikiem\u201d, przeznaczona dla matek dziewcz\u0105t.<\/span><\/p>\n

W zimowe miesi\u0105ce odbywa\u0142y si\u0119 niezliczone imprezy, kt\u00f3re nierzadko przeradza\u0142y si\u0119 w prawdziwe orgie. Pami\u0119tam, \u017ce jako przewodnicz\u0105cy nie by\u0142em zbyt lubiany podczas tych przyj\u0119\u0107, bo zawsze w\u0142\u0105cza\u0142em \u015bwiat\u0142o, kt\u00f3re kto\u015b gasi\u0142 z oczywistych powod\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W ko\u0144cu musia\u0142em jednak zaj\u0105\u0107 si\u0119 prawdziwym studiowaniem, zbli\u017ca\u0142 si\u0119 bowiem m\u00f3j pierwszy powa\u017cny egzamin \u2013 Referendar Examen<\/i> [egzamin sta\u017cysty]. Poniewa\u017c, jak wiecie, rzadko ucz\u0119szcza\u0142em na wyk\u0142ady z prawa, podobnie jak wcze\u015bniej G\u00fcnter skorzysta\u0142em z us\u0142ug znanego korepetytora o nazwisku Wendriner. By\u0142 przedziwnym cz\u0142owiekiem o niezwykle osobliwych zwyczajach, ale te\u017c doskona\u0142ym nauczycielem obdarzonym pi\u0119knym umys\u0142em. Sp\u0119dzi\u0142em w jego mieszkaniu d\u0142ugie godziny i w 1925 roku zda\u0142em egzamin. Nie z najlepszym wynikiem, ale wystarczaj\u0105cym, aby jesieni\u0105 rozpocz\u0105\u0107 sta\u017c w s\u0105dzie. [\u2026]<\/span><\/p>\n

By\u0142 to do\u015b\u0107 interesuj\u0105cy okres w moim \u017cyciu. Ca\u0142y ten czas sp\u0119dzi\u0142em w Breslau, mi\u0119dzy Amtsgericht <\/i>[S\u0105d Rejonowy] i Oberlandesgericht <\/i>[Wy\u017cszy S\u0105d Krajowy]. Uko\u0144czenie aplikacji zaj\u0119\u0142o mi trzy lata. Jako sta\u017cy\u015bci nie tylko przygl\u0105dali\u015bmy si\u0119 przebiegowi spraw w s\u0105dzie, ale po ka\u017cdej mowie obro\u0144cy (szczeg\u00f3lnie w S\u0105dzie Krajowym) musieli\u015bmy te\u017c przedstawi\u0107 s\u0119dziom w\u0142asn\u0105 ocen\u0119 sprawy i powiedzie\u0107, jak sami by\u015bmy j\u0105 rozstrzygn\u0119li. W wi\u0119kszo\u015bci by\u0142y to sprawy cywilne, cz\u0119sto bardzo trudne. W sprawach karnych zajmowali\u015bmy si\u0119 przede wszystkim obron\u0105 oskar\u017conych. Najcz\u0119\u015bciej spotykali\u015bmy si\u0119 z nimi w ich celach, co nie nale\u017ca\u0142o do najprzyjemniejszych do\u015bwiadcze\u0144. Przez pewien czas pracowali\u015bmy te\u017c w biurze prokuratora, gdzie nie tylko przygotowywali\u015bmy sprawy, ale musieli\u015bmy r\u00f3wnie\u017c pisa\u0107 mowy ko\u0144cowe i wnosi\u0107 o kary. Naszym obowi\u0105zkiem by\u0142o te\u017c uczestnictwo w egzekucjach, jako \u017ce wci\u0105\u017c funkcjonowa\u0142a wtedy w Niemczech kara \u015bmierci. Tego typu spraw nie by\u0142o jednak wiele. W trakcie mojego sta\u017cu w biurze prokuratora w Brieg [Brzeg] (oddalonym godzin\u0119 drogi poci\u0105giem od Breslau) skazano na \u015bmier\u0107 jedn\u0105 osob\u0119. Nie pami\u0119tam ju\u017c dzi\u0119ki jakim wym\u00f3wkom, ale na szcz\u0119\u015bcie uda\u0142o mi si\u0119 nie uczestniczy\u0107 w egzekucji. [\u2026] Jako sta\u017cy\u015bci cz\u0119sto zast\u0119powali\u015bmy adwokat\u00f3w, kt\u00f3rzy byli chorzy lub wyjechali. [\u2026] Tak pozna\u0142em Felixa L\u00f6sera. Po zdaniu egzaminu na asesora s\u0105dowego zosta\u0142em m\u0142odszym partnerem w jego firmie. Ale o tym p\u00f3\u017aniej. [\u2026]<\/span><\/p>\n

Opr\u00f3cz ARV nale\u017celi\u015bmy z G\u00fcnterem do tak zwanego R\u00e9union Fran\u00e7aise<\/i> (RF). By\u0142a to grupa zrzeszaj\u0105ca g\u0142\u00f3wnie bogatych, m\u0142odych intelektualist\u00f3w, kt\u00f3rzy zajmowali si\u0119 literatur\u0105 francusk\u0105 (a raczej kontynentaln\u0105). Podczas naszych spotka\u0144 \u2013 co najmniej trzy razy w miesi\u0105cu \u2013 jeden z cz\u0142onk\u00f3w czyta\u0142 wybrane fragmenty z ksi\u0105\u017cek popularnych wtedy autor\u00f3w: Edgara Allana Poe, Selmy Lagerl\u00f6f, Annette von Droste-H\u00fclshoff, Thomasa Manna, Stefana i Arnolda Zweig\u00f3w, Arthura Schnitzlera, Jakoba Wa\u00dfermanna, Karla Krausa i wielu innych. Pojawia\u0142y si\u0119 te\u017c cytaty z Whitmana, Wordswortha, O\u2019Neila, Hauptmanna, Wilde\u2019a, G.B. Shawa, Shelly\u2019ego czy Byrona\u2026 Mo\u017cna by tak wymienia\u0107 bez ko\u0144ca. Podawano herbat\u0119 i ciastka, ale \u017cadnego alkoholu. Spotykali\u015bmy si\u0119 w domach naszych rodzic\u00f3w. Szczeg\u00f3lnie zapad\u0142 mi w pami\u0119\u0107 jeden z wieczor\u00f3w na Kaiser-Wilhelm-Stra\u00dfe 171. By\u0142o to na pocz\u0105tku lat dwudziestych, kiedy w\u0142a\u015bnie wymienili\u015bmy meble w ca\u0142ym domu. [\u2026] G\u00fcnter a\u017c zblad\u0142 i prawie zemdla\u0142, gdy jeden z ch\u0142opc\u00f3w, recytuj\u0105c wiersz Annette von Droste-H\u00fclshoff, rytmicznie tupa\u0142 w blat nowiutkiego sto\u0142u, prawie kompletnie go niszcz\u0105c. By\u0142y to doprawdy pami\u0119tne wieczory\u2026<\/span><\/p>\n

Lata dwudzieste trwa\u0142y w najlepsze, a wraz z nimi m\u00f3j romans z The\u0105. Spotykali\u015bmy si\u0119 tak cz\u0119sto, jak to tylko by\u0142o mo\u017cliwe. Je\u017adzili\u015bmy na kr\u00f3tkie wycieczki, cho\u0107 zdarza\u0142y si\u0119 te\u017c dalsze podr\u00f3\u017ce. Chodzili\u015bmy na przyj\u0119cia i zdobywali\u015bmy nagrody za najlepszy taniec. Uwa\u017cano nas za atrakcyjn\u0105 i dobran\u0105 par\u0119. Rodzinie Heymann nie powodzi\u0142o si\u0119 najlepiej. Ojciec Thei zachorowa\u0142 wkr\u00f3tce po swoich pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych urodzinach, z okazji kt\u00f3rych napisa\u0142em kolejn\u0105 sztuk\u0119. Odegrali\u015bmy j\u0105 z The\u0105, Ruth, Wernerem i Hansem. Przedstawienie ko\u0144czy\u0142o si\u0119 s\u0142owami:<\/span><\/p>\n

A gdy t\u0142um zgodnie klaszcze,
\n<\/em>Nie opu\u015bcisz nas\u2026
\n<\/em>Przypomnij sobie:
\n<\/em>\u201eKiedy ca\u0142a Hiszpania wielbi sw\u0105 kr\u00f3low\u0119,
\n<\/em>Ty jeden mia\u0142by\u015b dla niej swe oko surowe
\n<\/em>Zaprawia\u0107 nienawi\u015bci\u0105?\u201d[1]<\/sup><\/a> <\/em><\/p>\n

Ojciec Thei zmar\u0142 wkr\u00f3tce po naszym \u015blubie w sierpniu 1932 roku. Kaete (twoja prababka), Thea i Ruth musia\u0142y znale\u017a\u0107 prac\u0119. Werner te\u017c pracowa\u0142. By\u0142 sprzedawc\u0105 w najwi\u0119kszym domu towarowym w Breslau, Warenhaus Gebr\u00fcder Barasch [\u201eFeniks\u201d]. Jak zapewne wiecie, prababcia Kaete przyjecha\u0142a z nami w 1936 roku do RPA. To g\u0142\u00f3wnie ona odpowiada\u0142a za edukacj\u0119 waszej mamy. Sami nie mogli\u015bmy si\u0119 tym zaj\u0105\u0107, bo musieli\u015bmy pracowa\u0107. Prababcia Kaete zmar\u0142a w Johannesburgu w 1948 roku. [\u2026]<\/span><\/p>\n

Ale po raz kolejny wybiegam w przysz\u0142o\u015b\u0107. Wr\u00f3\u0107my lepiej do Niemiec czas\u00f3w mi\u0119dzywojnia. Podczas tych politycznych i ekonomicznych transformacji Berlin prze\u017cywa\u0142 okres kulturowej \u015bwietno\u015bci. Teatry, kina, kabarety, opera \u2013 wszystko osi\u0105gn\u0119\u0142o nieznany wcze\u015bniej poziom. Na berli\u0144sk\u0105 scen\u0119 kulturow\u0105 wkroczyli najlepsi producenci, dyrygenci, \u015bpiewacy i aktorzy. Wystarczy, \u017ce wymieni\u0119 nazwiska takie jak: Furtw\u00e4ngler, Reinhard, Moissi, Bergner, Dietrich, Veidt, Basserman, Wagner, Pallenberg, Massari, Tauber czy Kraus\u2026 Ta lista nie ma ko\u0144ca. Na szcz\u0119\u015bcie i nieszcz\u0119\u015bcie wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich by\u0142a \u017bydami. Chocia\u017cby arty\u015bci kabaretowi, jak Werner Fink. Przyczyni\u0142o si\u0119 to ostatecznie do sukcesu nazist\u00f3w, kt\u00f3rzy uznali Berlin za \u201emiasto \u017byd\u00f3w\u201d niemaj\u0105ce nic wsp\u00f3lnego z prawdziw\u0105 niemieck\u0105 kultur\u0105. O Berlinie wi\u0119cej opowiem wam p\u00f3\u017aniej \u2013 w 1929 roku przenios\u0142em si\u0119 do tego wspania\u0142ego miasta, by przygotowa\u0107 si\u0119 do egzaminu na asesora s\u0105dowego.<\/span><\/p>\n

[\u2026]<\/span><\/p>\n

Opr\u00f3cz spotka\u0144 towarzyskich, mi\u0119dzy 1924 a 1929 rokiem odbyli\u015bmy kilka podr\u00f3\u017cy. Pami\u0119tam jedn\u0105 cudown\u0105 wypraw\u0119 do Pary\u017ca, na kt\u00f3r\u0105 wybra\u0142em si\u0119 z Erwinem Cohnem. P\u00f3\u017aniej zostawi\u0142em go tam, a sam wyruszy\u0142em do Genui, a stamt\u0105d do Rapallo, Santa Margherita i Portofino. Byli\u015bmy te\u017c z Walterem Fabischem na nartach w Bad Reinerz [Duszniki Zdr\u00f3j]. W trakcie tego wyjazdu niefortunnie upad\u0142em i z\u0142ama\u0142em lewy nadgarstek. Nieszcz\u0119\u015bliwy i bardzo bolesny wypadek. [\u2026] W grudniu 1926 roku w wielkim stylu \u015bwi\u0119towali\u015bmy srebrne wesele rodzic\u00f3w. Zima by\u0142a mro\u017ana i \u015bnie\u017cna. Mimo to ca\u0142\u0105 rodzin\u0105 (i z zatrudnionym niedawno szoferem o nazwisku Fitzek) pojechali\u015bmy do Bad Reinerz, gdzie odby\u0142 si\u0119 wielki rodzinny zjazd. Kupili\u015bmy te\u017c nowy samoch\u00f3d. Je\u015bli dobrze pami\u0119tam, by\u0142 to najnowszy model Plymouth. Silnik uruchamia\u0142o si\u0119 nie automatycznie, siedz\u0105c w \u015brodku, ale od zewn\u0105trz, przy pomocy korby znajduj\u0105cej si\u0119 przy silniku. By\u0142a to \u017cmudna i skomplikowana procedura. Nic dziwnego, \u017ce potrzebowali\u015bmy wtedy szofer\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Przyj\u0119cie w Reinerz by\u0142o kapitalne. Harry M\u00fcller podarowa\u0142 rodzicom par\u0119 srebrnych czteroramiennych \u015bwiecznik\u00f3w, prawdziwe dzie\u0142a sztuki. Nikt nie pami\u0119ta, co si\u0119 z nimi sta\u0142o, najpewniej wpad\u0142y w r\u0119ce nazist\u00f3w. [\u2026] Przysz\u0142o wielu przyjaci\u00f3\u0142 rodziny, w\u015br\u00f3d nich nasz dentysta doktor Brill z \u017con\u0105 i dwiema niezwykle pi\u0119knymi c\u00f3rkami. Po doj\u015bciu Hitlera do w\u0142adzy Brillowie uciekli do Belgii i tam pope\u0142nili samob\u00f3jstwo, podobnie zreszt\u0105 jak Georg i Grete Ollendorf i wielu innych. [\u2026] Nie licz\u0105c pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych urodzin ojca, by\u0142o to ostatnie rodzinne \u015bwi\u0119to, jakie pami\u0119tam. Impreza urodzinowa odby\u0142a si\u0119 w hotelu Goldene Gans. Tam r\u00f3wnie\u017c zjecha\u0142a si\u0119 ca\u0142a rodzina, Heymannowie, Edith Herrnstadt-Oettingen, Georg Michaelsohn i Helmut Gl\u00fccksmann. Helmut, nasz kuzyn w drugiej linii, cz\u0119sto nas odwiedza\u0142. Bardzo mi\u0142y cz\u0142owiek i wyj\u0105tkowy nudziarz. Siedzia\u0142 przy stole obok Thei i ca\u0142y czas m\u00f3wi\u0142 do niej cytatami z klasycznych dzie\u0142. By\u0142o to jego ulubione zaj\u0119cie. [\u2026]<\/span><\/p>\n

Pod koniec 1928 roku uda\u0142em si\u0119 do Berlina, by rozpocz\u0105\u0107 przygotowania do najwa\u017cniejszego egzaminu na asesora s\u0105dowego. By\u0142 to ostatni etap w mojej akademickiej karierze, kt\u00f3ra trwa\u0142a ju\u017c ponad sze\u015b\u0107 lat. Ze zdanym egzaminem (nale\u017c\u0105cym do jednych z najtrudniejszych na studiach prawniczych) mo\u017cna by\u0142o ubiega\u0107 si\u0119 o sto\u0142ek s\u0119dziego albo porzuci\u0107 s\u0142u\u017cb\u0119 s\u0105dow\u0105 i zosta\u0107 adwokatem. [\u2026]<\/span><\/p>\n

Egzamin, przeprowadzany przez pi\u0119ciu s\u0119dzi\u00f3w S\u0105du Najwy\u017cszego, zda\u0142em z wyr\u00f3\u017cnieniem. Wtedy by\u0142a to prawdziwa rzadko\u015b\u0107, ale i prosta droga do sukcesu. Kiedy po powrocie do Breslau zgodnie ze zwyczajem poszed\u0142em przedstawi\u0107 si\u0119 prezesowi S\u0105du Najwy\u017cszego, ten wsta\u0142 zza biurka, u\u015bcisn\u0105\u0142 mi d\u0142o\u0144 i wyrazi\u0142 wielkie nadzieje zwi\u0105zane z moj\u0105 dalsz\u0105 karier\u0105 prawnicz\u0105. Nikt wtedy nie przypuszcza\u0142, \u017ce za trzy czy cztery lata nazi\u015bci z dnia na dzie\u0144 pozbawi\u0105 nas wszystkiego.<\/span><\/p>\n

A kto czeka\u0142 ju\u017c na mnie z gratulacjami przed s\u0105dem, z kt\u00f3rego wychodzi\u0142em z u\u015bmiechem od ucha do ucha? Oczywi\u015bcie babcia Thea! Mo\u017cecie sobie wyobrazi\u0107, jak \u015bwi\u0119towali\u015bmy przez wiele dni (i nocy) bez przerwy. Chyba w\u0142a\u015bnie wtedy podj\u0119li\u015bmy decyzj\u0119 o \u015blubie. Musieli\u015bmy tylko znale\u017a\u0107 spos\u00f3b, \u017ceby pokona\u0107 sprzeciw mojej matki, co \u2013 jak si\u0119 okaza\u0142o \u2013 zaj\u0119\u0142o nam kolejne trzy lata.<\/span><\/p>\n

Tymczasem upajali\u015bmy si\u0119 wszystkim, co Berlin mia\u0142 do zaoferowania, a by\u0142o tego niema\u0142o. Chodzili\u015bmy na wspania\u0142e przedstawienia, jak Faust <\/i>z Ernstem Deutschem w roli tytu\u0142owej i Gustavem Gr\u00fcndgensem w roli Mefistofelesa. Widzieli\u015bmy Edypa <\/i>z Alexandrem Moissim, wys\u0142uchali\u015bmy Zemsty nietoperza<\/i> w berli\u0144skiej Staatsoper i Requiem <\/i>Verdiego w wykonaniu Berliner Philharmoniker pod batut\u0105 Furtw\u00e4nglera. Kabarety, kluby nocne, najlepsze restauracje \u2013 nic nam nie umkn\u0119\u0142o. [\u2026].<\/span><\/p>\n

Nie zapominajmy, \u017ce to wszystko dzia\u0142o si\u0119 w cieniu wielkiego niebezpiecze\u0144stwa, jakie mia\u0142 przynie\u015b\u0107 hitleryzm. W naszych kr\u0119gach nikt jednak nie bra\u0142 tego na powa\u017cnie. Nikomu nawet nie przesz\u0142o przez my\u015bl, aby przeczyta\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119, kt\u00f3r\u0105 Hitler napisa\u0142 w wi\u0119zieniu Landsberg po swoim nieudanym zamachu stanu w 1923 roku. Nikt nie wierzy\u0142, \u017ce plan, kt\u00f3ry ze szczeg\u00f3\u0142ami przedstawi\u0142 w Mein Kampf<\/i>, mo\u017ce by\u0107 kiedykolwiek wprowadzony w \u017cycie. A zaledwie trzy lata p\u00f3\u017aniej Paul von Hindenburg mianowa\u0142 Hitlera kanclerzem Rzeszy.<\/span><\/p>\n

Atmosfera w Breslau po moim powrocie by\u0142a zupe\u0142nie inna ni\u017c w Berlinie. Wszyscy oczywi\u015bcie cieszyli si\u0119 z mojego sukcesu, ale jednocze\u015bnie czu\u0107 by\u0142o, \u017ce to koniec \u201ez\u0142otego wieku\u201d niemieckiej gospodarki. Harry M\u00fcller og\u0142osi\u0142 bankructwo. On i Herta stracili wszystko i zmuszeni byli przenie\u015b\u0107 si\u0119 do bardzo biednej dzielnicy. Nikt nie m\u00f3g\u0142 im pom\u00f3c. Mojemu ojcu interes r\u00f3wnie\u017c nie szed\u0142 najlepiej. Mi\u0119dzy nim a jego wsp\u00f3lnikiem wci\u0105\u017c dochodzi\u0142o do k\u0142\u00f3tni. Chodzi\u0142y s\u0142uchy, \u017ce b\u0119dziemy musieli wyprowadzi\u0107 si\u0119 z naszego domu marze\u0144, do czego dosz\u0142o, je\u015bli mnie pami\u0119\u0107 nie myli, w 1931 roku. Firma ojca zosta\u0142a zlikwidowana za obop\u00f3ln\u0105 zgod\u0105 wsp\u00f3lnik\u00f3w.<\/span><\/p>\n

PRENUMERATA<\/strong><\/span>
\n<\/a>Musia\u0142em szybko znale\u017a\u0107 prac\u0119 i zacz\u0105\u0107 zarabia\u0107, przyj\u0105\u0142em wi\u0119c ofert\u0119 Felixa L\u00f6sera, dla kt\u00f3rego pracowa\u0142em w czasie sta\u017cu. Zosta\u0142em m\u0142odszym wsp\u00f3lnikiem i zapewnia\u0142o mi to przyzwoite zarobki. By\u0142a to te\u017c szansa na zdobycie pe\u0142nego partnerstwa w przysz\u0142o\u015bci. Firma doktora L\u00f6sera dobrze prosperowa\u0142a, a z moj\u0105 pomoc\u0105 mia\u0142a szans\u0119 na dalszy rozw\u00f3j.<\/span><\/p>\n

Wci\u0105\u017c mia\u0142em jednak w pami\u0119ci obietnic\u0119 z\u0142o\u017con\u0105 Thei, by ze wszystkich si\u0142 pr\u00f3bowa\u0107 pokona\u0107 sprzeciw mojej matki wobec naszych \u015blubnych plan\u00f3w. Przysi\u0105g\u0142em mojej ukochanej, \u017ce jak tylko za\u0142atwi\u0119 sprawy z L\u00f6serem, wybierzemy si\u0119 na wakacje do W\u0142och. Chcia\u0142em pokaza\u0107 jej Portofino, w kt\u00f3rym zakocha\u0142em si\u0119 podczas mojej poprzedniej podr\u00f3\u017cy. Ku przera\u017ceniu Thei zmieni\u0142em jednak plany. Aby ub\u0142aga\u0107 matk\u0119, przekona\u0142em j\u0105, by to ona si\u0119 ze mn\u0105 wybra\u0142a. Udali\u015bmy si\u0119 do Bozen, a stamt\u0105d do Mendoli w Dolomitach. Nast\u0119pnie pojechali\u015bmy do Torbole nad jeziorem Garda, a w drodze powrotnej odwiedzili\u015bmy Wiede\u0144. Thea by\u0142a tak zmartwiona moj\u0105 \u201eniewierno\u015bci\u0105\u201d, \u017ce prawie wyskoczy\u0142a z okna. Uratowa\u0142a j\u0105 Thea Silbermann (p\u00f3\u017aniej Danziger), jej kuzynka, z kt\u00f3r\u0105 mieszka\u0142a w Berlinie. Wasza mama by\u0142a bardzo zaskoczona, kiedy po raz pierwszy us\u0142ysza\u0142a t\u0119 histori\u0119 w trakcie naszej podr\u00f3\u017cy po Dolomitach w 1984 roku. Z powag\u0105 oznajmi\u0142a, \u017ce gdyby to j\u0105 spotka\u0142o co\u015b takiego, nigdy nie zdecydowa\u0142aby si\u0119 mnie po\u015blubi\u0107. C\u00f3\u017c, Thea uwa\u017ca\u0142a inaczej i cho\u0107 wsp\u00f3lna podr\u00f3\u017c nie sprawi\u0142a, \u017ce matka zmieni\u0142a zdanie, w ko\u0144cu, w 1932 roku, otrzymali\u015bmy b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo moich rodzic\u00f3w. \u015alub nie by\u0142 du\u017cy, ale za to bardzo szykowny. Na znakomity lunch w jednej z najlepszych restauracji zaprosi\u0142em tylko swoich braci, rodzic\u00f3w, wasz\u0105 cioteczn\u0105 babk\u0119 Kaethe, Ruth i Wernera. Potem pojechali\u015bmy nowym Mercedesem G\u00fcntera na bardzo kr\u00f3tki miesi\u0105c miodowy do Salzbrunn [Szczawno Zdr\u00f3j]. Rodzina Aufrecht, a w\u0142a\u015bciwie rodzice Ericha Aufrechta, posiadali du\u017cy kawa\u0142ek ziemi w pobli\u017cu miasteczka. Erich zaprosi\u0142 nas na weekend do miejsca nazywanego Schlo\u00df Adelsbach [Pa\u0142ac w Strudze]. Pami\u0119tam, \u017ce by\u0142 wtedy zakochany po uszy w jednej z najpi\u0119kniejszych i najbardziej ub\u00f3stwianych aktorek w Breslau, Anni Ahlers. [\u2026]<\/span><\/p>\n

Moja matka bardzo \u017ale znios\u0142a sprzeda\u017c domu i nie by\u0142a w stanie nadzorowa\u0107 przeprowadzki. Wys\u0142ali\u015bmy j\u0105 do Trebnitz, aby odpocz\u0119\u0142a, a przeprowadzk\u0105 zaj\u0105\u0142em si\u0119 sam. [\u2026] Do\u0142\u0105czyli\u015bmy do niej z The\u0105, kiedy ju\u017c uda\u0142o nam si\u0119 zmieni\u0107 nasze mieszkanie przy Schenkendorfstra\u00dfe 10 w absolutny raj. [\u2026]<\/span><\/p>\n

Jeszcze przed \u015blubem zobowi\u0105za\u0142em si\u0119 zrekompensowa\u0107 Thei nieodbyt\u0105 podr\u00f3\u017c do Portofino. Pojechali\u015bmy do Kampen na wyspie Sylt na Morzu P\u00f3\u0142nocnym. Wspaniale sp\u0119dzili\u015bmy tam czas. Spotkali\u015bmy doktora Georga Tarnowskiego, prawnika z Breslau, kt\u00f3ry bardzo nas polubi\u0142. Zaprzyja\u017anili\u015bmy si\u0119 blisko mimo r\u00f3\u017cnicy wieku. Wie\u015b\u0107 o naszej emigracji z\u0142ama\u0142a mu serce. Na po\u017cegnanie podarowa\u0142 nam ma\u0142y egzemplarz Fausta<\/i>, kt\u00f3ry na pewno pami\u0119ta wasza matka, bo robi\u0142a w nim mn\u00f3stwo notatek, kiedy studiowa\u0142a niemiecki w Johannesburgu. On i jego \u017cona zostali zamordowani przez nazist\u00f3w. O ich smutnym losie dowiedzieli\u015bmy si\u0119 10 lutego 1946 roku z kr\u00f3tkiego listu od ich syna. List nadano z Edynburga. Brzmia\u0142 nast\u0119puj\u0105co:<\/span><\/p>\n

\u201eDrogi panie Herrnstadt,<\/span><\/p>\n

Nie mog\u0119 ju\u017c mie\u0107 nadziei, \u017ce kiedykolwiek zobacz\u0119 jeszcze rodzic\u00f3w. Przedwczoraj otrzyma\u0142em wiadomo\u015b\u0107 od naocznego \u015bwiadka, \u017ce 5 marca 1945 roku moja droga matka zosta\u0142a zagazowana w Auschwitz. M\u00f3j ojciec zgin\u0105\u0142 w komorze tego samego dnia.<\/span><\/p>\n

Z powa\u017caniem\u201d.<\/span><\/p>\n

Oto przyk\u0142ad prawdziwej \u201eniemieckiej kultury\u201d. [\u2026]<\/span><\/p>\n

Tak ko\u0144czy\u0142 si\u0119 kolejny etap mojego \u017cycia. Prze\u017cy\u0142em go do\u015b\u0107 przyjemnie i beztrosko. Wkr\u00f3tce jednak mia\u0142 nadej\u015b\u0107 czas pe\u0142en obaw i chaosu. Ko\u0144czy\u0142 si\u0119 bowiem rok 1932 i zaczyna\u0142 1933 \u2013 rok, w kt\u00f3rym nazi\u015bci doszli do w\u0142adzy\u2026<\/span><\/p>\n

\n

Wyb\u00f3r fragment\u00f3w i redakcja: Jolanta R\u00f3\u017cy\u0142o<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n

\n

PRZYPISY:<\/span><\/strong><\/p>\n

[1] <\/sup>Friedrich Schiller, Don Carlos, t\u0142um. Konstanty Goniewski, wolnelektury.pl.<\/a><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Rudi Herrnstadt: \u201ePami\u0119tniki z Breslau\u201d (cz. II) RUDI HERRNSTADT T\u0142umaczenie: Joanna Paul-Freundlich Fragment ok\u0142adki \u201eChiduszu” 5\/2019 b\u0119d\u0105cej ilustracj\u0105 do wspomnie\u0144 Rudiego Herrnstadta. Autorka: Edyta Marciniak DRUGA CZ\u0118\u015a\u0106 PAMI\u0118TNIK\u00d3W Z BRESLAU RUDIEGO HERRNSTADTA OBEJMUJE OKRES OD KO\u0143CA PIERWSZEJ WOJNY \u015aWIATOWEJ DO 1932 ROKU. KLIKNIJ TUTAJ, ABY PRZEJ\u015a\u0106 DO PIERWSZEJ CZ\u0118\u015aCI PAMI\u0118TNIK\u00d3W. CZ\u0118\u015a\u0106 II Wojna dobieg\u0142a ko\u0144ca. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[33,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/79977"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=79977"}],"version-history":[{"count":14,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/79977\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":79999,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/79977\/revisions\/79999"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=79977"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=79977"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=79977"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}