{"id":80558,"date":"2020-08-24T17:09:54","date_gmt":"2020-08-24T15:09:54","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=80558"},"modified":"2020-08-24T08:08:47","modified_gmt":"2020-08-24T06:08:47","slug":"01-09-45","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=80558","title":{"rendered":"Pakt Ribbentrop-Mo\u0142otow jako triumf."},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Pakt Ribbentrop-Mo\u0142otow jako triumf. W Rosji polityka historyczna s\u0142u\u017cy wojnie z Zachodem<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Andriej Kolesnikow
\n<\/strong>Prze\u0142. arp<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

W\u0142adimir Putin podczas dorocznego spotkania w Narodowym Centrum Zarz\u0105dzania Obron\u0105, 24.12.2019 (Fot. Mikhail Klimentyev \/ AP)<\/em><\/span><\/p>\n

W 1989 r. Zjazd Deputowanych Ludowych ZSRR oficjalnie pot\u0119pi\u0142 pakt Ribbentrop-Mo\u0142otow wraz z jego tajnymi protoko\u0142ami. Dzi\u015b jest uznawany przez w\u0142adze Rosji za triumf sowieckiej dyplomacji i osobi\u015bcie J\u00f3zefa Stalina.<\/strong><\/h4>\n

.<\/p>\n

Andriej Kolesnikow<\/b> – rosyjski politolog, publicysta. Ekspert moskiewskiego oddzia\u0142u fundacji Carnegie, jest w nim szefem programu \u201eRosyjska polityka wewn\u0119trzna i instytucje polityczne\u201d. Tekst z 9 IV ’20, Centrum Carnegie.<\/i><\/p>\n

Z okazji 75. rocznicy zwyci\u0119stwa w wielkiej wojnie ojczy\u017anianej historia znalaz\u0142a si\u0119 w Rosji w centrum dyskusji politycznych. Ta bro\u0144 Kremla u\u017cywana w polityce wewn\u0119trznej i zagranicznej sta\u0142a si\u0119 ca\u0142kowicie niezale\u017cn\u0105 \u201ebran\u017c\u0105\u201d. Jednak to nie owa polityka determinuje stosunek do historii; przeciwnie, to sformu\u0142owana wcze\u015bniej mitologia historyczna w du\u017cej mierze determinuje polityk\u0119.<\/span><\/p>\n

Sfera publiczna, przestrze\u0144 politycznych dyskusji i konflikt\u00f3w, jest coraz bardziej naznaczona cieniem przesz\u0142o\u015bci. Pami\u0119\u0107 historyczna w swym oficjalnym wydaniu mobilizowana jest do wojny z Zachodem, bo on podobno histori\u0119 \u201efa\u0142szuje\u201d, umniejszaj\u0105c wielko\u015b\u0107 Rosji i rozbijaj\u0105c jej jedno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

W postsowieckiej rosyjskiej polityce to nic nowego, przynajmniej od po\u0142owy pierwszej dekady XXI wieku. Tego rodzaju polityka historyczna jest w zasadzie czym\u015b typowym dla ka\u017cdego pa\u0144stwa, kt\u00f3re buduje sw\u00f3j panteon bohater\u00f3w i dopasowuje swoj\u0105 histori\u0119 narodow\u0105 do sytuacji politycznej, cz\u0119sto w opozycji do historycznych priorytet\u00f3w innych kraj\u00f3w. Jednak specyfika dzisiejszej rosyjskiej sytuacji polega na ogromnym stopniu polityzacji i mitologizacji historycznych temat\u00f3w oraz na agresywno\u015bci polityki historycznej.<\/span><\/p>\n

W ostatnich 20 latach linie podzia\u0142u w politycznych interpretacjach przesz\u0142o\u015bci pozostaj\u0105 niezmienne. Przedmiot sporu to historia II wojny \u015bwiatowej – okres stalinowski – lata 90. zesz\u0142ego wieku. Ale w \u201ewojnie pami\u0119ci\u201d si\u0119ga si\u0119 tak\u017ce po nowe narz\u0119dzia (\u201ebitwa\u201d archiw\u00f3w), a narz\u0119dzia stare (pomniki i miejsca upami\u0119tnie\u0144) s\u0105 wykorzystywane coraz bardziej intensywnie.<\/span><\/p>\n

Doskonalone s\u0105 tak\u017ce technologie: nast\u0119puje \u201edememorializacja\u201d miejsc pami\u0119ci i konkurencja ofiar.<\/span><\/p>\n

\n

W ramach polityki historycznej nast\u0119puje odwr\u00f3cenie znak\u00f3w: to, co niegdy\u015b by\u0142o wstydliwie ukrywane, a potem zosta\u0142o pot\u0119pione, jest teraz oceniane pozytywnie. Najbardziej charakterystycznym przyk\u0142adem jest stosunek do paktu Ribbentrop-Mo\u0142otow.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Do tego w roku 75. rocznicy zwyci\u0119stwa w wielkiej wojnie ojczy\u017anianej historia jest wykorzystywana do mobilizacji politycznej jako technologia s\u0142u\u017c\u0105ca zwi\u0119kszeniu poparcia dla w\u0142adz. W sensie polityczno-technologicznym to sam prezydent Rosji jest g\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em wiedzy o historii i g\u0142\u00f3wnym \u201ehistorykiem\u201d kraju, to on wp\u0142ywa na \u015bwiadomo\u015b\u0107 masow\u0105.<\/span><\/p>\n

Coraz mniej precyzyjna jest u nas masowa wiedza na temat historii kraju. Ale jest te\u017c inny problem: wiedz\u0119 zast\u0119puj\u0105 uproszczone propagandowe mity na poziomie plakatu. Do politycznego i ustnego obiegu wracaj\u0105 polityczne stereotypy z czas\u00f3w stalinowskich i zideologizowane wersje kluczowych wydarze\u0144 historycznych (nast\u0119puje np. reanimacja mitu, \u017ce to Niemcy, a nie Stalin i NKWD, s\u0105 odpowiedzialni za zbrodni\u0119 katy\u0144sk\u0105).<\/span><\/p>\n

Dwie strony wojny pami\u0119ci<\/strong><\/h4>\n

O tym, jak wa\u017cna jest dla naszej w\u0142adzy pa\u0144stwowej polityka historyczna, \u015bwiadcz\u0105 prace nad zmianami w rosyjskiej konstytucji. Kiedy sprawa stan\u0119\u0142a na porz\u0105dku dziennym, w grupie roboczej, kt\u00f3ra je przygotowywa\u0142a, pojawi\u0142a si\u0119 idea umieszczenia w ustawie zasadniczej zapisu o obowi\u0105zku walki z \u201efa\u0142szowaniem historii\u201d. Talia Chabriewa, szefowa Instytutu Prawodawstwa i Prawoznawstwa Por\u00f3wnawczego i cz\u0142onkini grupy, o\u015bwiadczy\u0142a: \u201eWydaje mi si\u0119, \u017ce musimy przeciwstawi\u0107 si\u0119 fa\u0142szowaniu historii, czyni\u0105c z naszej pami\u0119ci historycznej warto\u015b\u0107 konstytucyjn\u0105\u201d.<\/span><\/p>\n

Prezydent zgodzi\u0142 si\u0119 z propozycj\u0105 deputowanego Wiaczes\u0142awa Nikonowa, by umie\u015bci\u0107 w konstytucji zapis o niedopuszczalno\u015bci fa\u0142szowania historii: \u201eM\u00f3wi\u0142em ju\u017c o tym wiele razy. Je\u015bli uznacie to za konieczne i mo\u017cliwe, uwa\u017cam, \u017ce nale\u017ca\u0142oby zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na prawd\u0119 historyczn\u0105 i niedopuszczalno\u015b\u0107 fa\u0142szowania historii, pomniejszania wagi ofiar narodu w obronie Ojczyzny (\u2026), i dok\u0142adnie to odzwierciedli\u0107 w naszej ustawie zasadniczej\u201d.<\/span><\/p>\n

W tek\u015bcie poprawek do rozdzia\u0142u konstytucji po\u015bwi\u0119conego strukturze federacji znalaz\u0142y si\u0119 nast\u0119puj\u0105ce zdania: \u201e2. Federacja Rosyjska, zjednoczona tysi\u0105cletni\u0105 histori\u0105, zachowuj\u0105c pami\u0119\u0107 o przodkach, kt\u00f3rzy przekazali nam swoje idea\u0142y i wiar\u0119 w Boga, a tak\u017ce ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 rozwoju pa\u0144stwa rosyjskiego, uznaje historycznie ustanowion\u0105 jedno\u015b\u0107 pa\u0144stwa. 3. Federacja Rosyjska szanuje pami\u0119\u0107 obro\u0144c\u00f3w Ojczyzny i zapewnia ochron\u0119 prawdy historycznej. Podwa\u017canie warto\u015bci czyn\u00f3w dokonanych przez nar\u00f3d w obronie Ojczyzny jest zakazane\u201d.<\/span><\/p>\n

\u201eWojny pami\u0119ci\u201d, kt\u00f3re do niedawna pozostawa\u0142y wa\u017cnym, ale mimo wszystko w\u0105skim przedmiotem bada\u0144 historyk\u00f3w, znalaz\u0142y si\u0119 w centrum wielkiej polityki. W Rosji wojny te s\u0105 szczeg\u00f3lnie widoczne i tocz\u0105 si\u0119 na dw\u00f3ch p\u0142aszczyznach: krajowej, gdzie trwa walka przeciwko \u201efa\u0142szowaniu historii\u201d, oraz w polityce zagranicznej, gdzie \u201ewypaczanie historii\u201d – rzeczywiste lub urojone – jest przez rosyjskie w\u0142adze uznawane za cz\u0119\u015b\u0107 hybrydowej wojny Zachodu z Federacj\u0105 Rosyjsk\u0105.<\/span><\/p>\n

Celem owych wojen pami\u0119ci jest przede wszystkim silne oddzia\u0142ywanie na \u015bwiadomo\u015b\u0107 historyczn\u0105 obywateli. Podejmowane przez pa\u0144stwo pr\u00f3by zrujnowania, poprzez nieustanne nak\u0142adanie grzywien, Memoria\u0142u, najwa\u017cniejszej w Rosji organizacji, kt\u00f3ra przechowuje pami\u0119\u0107 o represjach politycznych od czas\u00f3w stalinizmu, i zwalczanie przez nosicieli oficjalnej rosyjskiej \u201eprawdy\u201d o historii \u201enies\u0142usznych\u201d zachodnich idei to oczywiste przejawy tych wojen.<\/span><\/p>\n

Obronne podboje Rosji<\/strong><\/h4>\n

Przedmiot tych konflikt\u00f3w historycznych to przede wszystkim II wojna \u015bwiatowa i epoka Stalina.<\/span><\/p>\n

W ostatnich latach historia sta\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnym narz\u0119dziem s\u0142u\u017c\u0105cym samoidentyfikacji Rosjan (odsetek Rosjan, kt\u00f3rym \u201enasza przesz\u0142o\u015b\u0107, nasza historia\u201d kojarzy si\u0119 najbardziej z poj\u0119ciem \u201enaszego narodu\u201d, stale ro\u015bnie i w 2018 r. wyni\u00f3s\u0142 53 proc. – badanie Centrum Jurija Lewady). I cho\u0107 pami\u0119\u0107 prywatna, w tym rodzinna, staje si\u0119 coraz wa\u017cniejsza, o g\u0142\u00f3wnym nurcie historii i o masowych wyobra\u017ceniach decyduje pa\u0144stwowa polityka pami\u0119ci.<\/span><\/p>\n

Wspiera j\u0105 oficjalna propaganda. Obserwujemy takie dzia\u0142ania jak odprawianie rytua\u0142\u00f3w upami\u0119tniaj\u0105cych: to przede wszystkim defilady wojskowe i rekonstrukcje historyczne, kt\u00f3rych uczestnicy ubieraj\u0105 si\u0119 w stroje z epoki, oficjalne akty zbiorowej \u017ca\u0142oby (22 czerwca) i przechwytywanie przez rz\u0105d inicjatyw oddolnych, jak akcja \u201eNie\u015bmiertelny pu\u0142k\u201d. [W dniu zwyci\u0119stwa jej uczestnicy upami\u0119tniaj\u0105 swoich bliskich, uczestnik\u00f3w wielkiej wojny ojczy\u017anianej, nios\u0105c w marszu ich zdj\u0119cia]. W kulturze popularnej to np. kino \u201epatriotyczne\u201d i \u201ewojenno-historyczne\u201d.<\/span><\/p>\n

\u017beby umocni\u0107 w ludziach emocjonalny stosunek do historii, w\u0142adze si\u0119gaj\u0105 te\u017c po dzia\u0142ania symboliczne, jak procesja urz\u0105dzona w 295. rocznic\u0119 przeniesienia relikwii Aleksandra Newskiego lub postawienie w podmoskiewskim parku rozrywki Patriota cerkwi, w kt\u00f3rej schody w\u0142adze postanowi\u0142y wbudowa\u0107 fragmenty broni zdobytej podczas wielkiej wojny ojczy\u017anianej.<\/span><\/p>\n

Dominuj\u0105cy dyskurs jest imperialny, militarystyczny, zachowawczy. Propaganda k\u0142adzie nacisk na wy\u0142\u0105cznie obronny charakter militarnych sukces\u00f3w odniesionych w rosyjskiej historii. Jednocze\u015bnie opinia publiczna jest dumna z rosyjskich podboj\u00f3w i zdobyczy terytorialnych; w tym nurcie mie\u015bci si\u0119 takie wydarzenie z ostatnich lat jak aneksja Krymu. I analogicznie do Krymu takie \u201eobronne\u201d zdobycze i aneksje s\u0105 oceniane jako akty przywr\u00f3cenia historycznej sprawiedliwo\u015bci.<\/span><\/p>\n

Ameryka\u0144ski antropolog James Wertsch zauwa\u017ca, \u017ce \u201epod wieloma wzgl\u0119dami rosyjska pami\u0119\u0107 narodowa kszta\u0142tuje si\u0119 (\u2026) pod wp\u0142ywem szablonu narracyjnego \u00bbWygnanie zagranicznego wroga\u00ab\u201d. Obecno\u015b\u0107 Innego, kt\u00f3ry ekscytuje, naciera, jest wa\u017cnym elementem historycznej identyfikacji \u201eprzez zaprzeczenie\u201d. Wynika to z ci\u0105g\u0142o\u015bci sowiecko-militarnej \u015bwiadomo\u015bci obronnej, kt\u00f3ra by\u0142a \u201estruktur\u0105 wspieraj\u0105c\u0105\u201d sowieckiej w\u0142adzy przez wszystkie dziesi\u0119ciolecia jej istnienia.<\/span><\/p>\n

\n

Walka z \u201efa\u0142szerstwami\u201d sta\u0142a si\u0119 sposobem konstruowania oficjalnej mitologii historycznej. Tego rodzaju polityka historyczna celowo piel\u0119gnuje dum\u0119 z \u201ewybielania\u201d ciemnych stron ojczystej historii oraz z surowo\u015bci i okrucie\u0144stwa w\u0142adzy pa\u0144stwowej.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Sakralizuj\u0105c ow\u0105 w\u0142adz\u0119, sprowadzaj\u0105c histori\u0119 do czyn\u00f3w car\u00f3w, wodz\u00f3w i dow\u00f3dc\u00f3w, przedstawiaj\u0105c nar\u00f3d jako materia\u0142 eksploatacyjny wielkiej historii, autorzy i wykonawcy oficjalnego dyskursu historycznego legitymizuj\u0105 tym samym autorytarne praktyki obecnego re\u017cimu politycznego.<\/span><\/p>\n

W rezultacie czasami nawet prywatna pami\u0119\u0107 dostosowuje si\u0119 do wcze\u015bniej przygotowanego dyskursu historycznego. Co generalnie nie jest wy\u0142\u0105cznym osi\u0105gni\u0119ciem rosyjskiej polityki historycznej: ka\u017cde pa\u0144stwo buduje swoje panteony bohater\u00f3w i ofiar, historyczne hierarchie i \u201emiejsca pami\u0119ci\u201d.<\/span><\/p>\n

Nowe interpretacje znanych fakt\u00f3w<\/strong><\/h4>\n

W wielu krajach, w kt\u00f3rych polityka historyczna ma szczeg\u00f3lne znaczenie polityczne, podejmowane s\u0105 pr\u00f3by zablokowania negatywnego postrzegania narodu i jego historii. Np. w Polsce wprowadzono – a nast\u0119pnie wycofano si\u0119 z tego – odpowiedzialno\u015b\u0107 karn\u0105 za oskar\u017canie Polak\u00f3w o wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z nazistami; na Litwie wybuch\u0142 skandal wok\u00f3\u0142 ksi\u0105\u017cki Ruty Vanagaite \u201eSwoi\u201d, w kt\u00f3rej pojawi\u0142a si\u0119 hipoteza o bardziej aktywnym, ni\u017c wcze\u015bniej zak\u0142adano, udziale zwyk\u0142ych Litwin\u00f3w w Holocau\u015bcie.<\/span><\/p>\n

\u201eMy te\u017c jeste\u015bmy ofiarami\u201d – to has\u0142o jest wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 pami\u0119ci historycznej wielu narod\u00f3w o szczeg\u00f3lnie trudnej historii (skromny pomnik w bawarskim Landshut przypomina, \u017ce w latach 1944-46 przesiedlonych zosta\u0142o z miejsc, w kt\u00f3rych dot\u0105d \u017cyli, 18,7 mln Niemc\u00f3w).<\/span><\/p>\n

Pami\u0119\u0107 zbiorowa \u017cyje w \u201eramach spo\u0142ecznych\u201d (termin socjologa Maurice\u2019a Halbwachsa) zdefiniowanych przez pa\u0144stwo. Istnieje swego rodzaju \u201eokupacja\u201d, \u201eschwytanie\u201d przez pa\u0144stwo pami\u0119ci zbiorowej, kt\u00f3ra dostosowuje si\u0119 do narracji pa\u0144stwowej.<\/span><\/p>\n

Mimo wszelkich podobie\u0144stw do polityki historycznej innych kraj\u00f3w rosyjska polityka pami\u0119ci zmierza\u0142a do tego, by pomija\u0107 tzw. trudne kwestie historyczne. Jednocze\u015bnie z roku na rok stawa\u0142a si\u0119 coraz bardziej agresywna i zaczepna. To ostatnie prowadzi\u0142o do politycznej mobilizacji obywateli.<\/span><\/p>\n

G\u0142\u00f3wne tezy, argumenty i punkty dyskusji by\u0142y znane od dawna, ale twardo\u015b\u0107 i otwarto\u015b\u0107 dyskursu historycznego, \u201eu\u015bwi\u0119conego\u201d przez najwy\u017csze rosyjskie w\u0142adze pa\u0144stwowe, osi\u0105gn\u0119\u0142y szczyt dopiero w ostatnich miesi\u0105cach 2019 r. i na pocz\u0105tku roku obecnego.<\/span><\/p>\n

80. rocznica paktu Ribbentrop-Mo\u0142otow sta\u0142a si\u0119 okazj\u0105 do usprawiedliwiania Stalina i impulsem do walki z \u201efa\u0142szerstwami\u201d. W 2009 r. W\u0142adimir Putin napisa\u0142 w artykule opublikowanym w \u201eGazecie Wyborczej\u201d: \u201eBez \u017cadnych w\u0105tpliwo\u015bci mo\u017cna z pe\u0142nym uzasadnieniem pot\u0119pi\u0107 pakt Mo\u0142otow-Ribbentrop\u201d (\u201eWyborcza\u201d z 31 sierpnia 2009 r.). Ale na prze\u0142omie 2019 i 2020 r. ruszy\u0142a zmasowana kampania polityczna, kt\u00f3ra oznacza\u0142a znacz\u0105c\u0105 zmian\u0119 w tonie rosyjskiej propagandy historycznej. Zwrot nast\u0105pi\u0142, gdy pa\u0144stwo rosyjskie, w osobach swoich najwy\u017cszych urz\u0119dnik\u00f3w, sformu\u0142owa\u0142o kluczowe punkty nowej interpretacji historii II wojny \u015bwiatowej.<\/span><\/p>\n

22 sierpnia 2019 r. w \u201eRossijskiej Gaziecie\u201d ukaza\u0142 si\u0119 artyku\u0142 Siergieja Naryszkina, szefa rosyjskiego wywiadu i przewodnicz\u0105cego Rosyjskiego Towarzystwa Historycznego (za\u0142o\u017conego na nowo w 2012 r., kiedy W\u0142adimir Putin ponownie zosta\u0142 prezydentem). Kluczowa teza artyku\u0142u zatytu\u0142owanego \u201eInnej drogi nie by\u0142o\u201d brzmia\u0142a: \u201eP\u00f3\u017aniejsze wydarzenia potwierdzi\u0142y, \u017ce odrzucenie propozycji Ribbentropa mog\u0142oby postawi\u0107 Zwi\u0105zek Radziecki w znacznie gorszym po\u0142o\u017ceniu wojskowo-politycznym\u201d.<\/span><\/p>\n

23 sierpnia zosta\u0142a oddana druga salwa – artyku\u0142 ministra kultury W\u0142adimira Medinskiego na stronie agencji pa\u0144stwowej RIA Nowosti \u201eDyplomatyczny triumf ZSRR\u201d. Negatywna ocena paktu Ribbentrop-Mo\u0142otow, sformu\u0142owana przez Zjazd Deputowanych Ludowych ZSRR w 1989 r., zosta\u0142a nazwana \u201ehisteryczn\u0105 potwarz\u0105\u201d.<\/span><\/p>\n

Polska jak hiena<\/strong><\/h4>\n

We wrze\u015bniu 2019 r. wybuch\u0142 skandal: rosyjski przyw\u00f3dca nie zosta\u0142 zaproszony do Warszawy na obchody 80. rocznicy wybuchu II wojny \u015bwiatowej. To posuni\u0119cie w stosunku do Rosji by\u0142o oczywi\u015bcie b\u0142\u0119dem polskich w\u0142adz: nie tylko wywo\u0142a\u0142o ono fal\u0119 antypolskich nastroj\u00f3w w\u015br\u00f3d rosyjskich elit, ale te\u017c spowodowa\u0142o dodatkowe ostre upolitycznienie rosyjskiej polityki historycznej.<\/span><\/p>\n

Nie mo\u017cna by\u0142o wymy\u015bli\u0107 lepszego prezentu dla zwolennik\u00f3w linii izolacjonistycznej w rosyjskim establishmencie. Agresywna i zaczepna polityka historyczna zyska\u0142a konkretny cel, a \u201eobl\u0119\u017cona twierdza\u201d wojny hybrydowej – konkretnego wroga.<\/span><\/p>\n

Wiaczes\u0142aw Wo\u0142odin, przewodnicz\u0105cy Dumy Pa\u0144stwowej Federacji Rosyjskiej, zaliczy\u0142 Polsk\u0119 do grona \u201ekraj\u00f3w satelickich\u201d i uzna\u0142, \u017ce polskiej polityce brak samodzielno\u015bci – cho\u0107 nie w stosunku do nazistowskich Niemiec, ale do dzisiejszych Stan\u00f3w Zjednoczonych. Cz\u0142owiek z kr\u0119gu najbli\u017cszych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w prezydenta Rosji, by\u0142y minister obrony Siergiej Iwanow, stwierdzi\u0142, \u017ce pod koniec lat 30. zesz\u0142ego wieku Polska zachowa\u0142a si\u0119 \u201ejak hiena\u201d (jest to lekko zmieniony cytat ze wspomnie\u0144 Churchilla, gdzie pojawia si\u0119 zdanie, \u017ce Polska wzi\u0119\u0142a udzia\u0142 w podziale Czechos\u0142owacji \u201eniczym hiena\u201d).<\/span><\/p>\n

Symptomatyczna jest ewolucja stosunku [w\u0142adz] do tajnych protoko\u0142\u00f3w do\u0142\u0105czonych do paktu Ribbentrop-Mo\u0142otow, odzwierciedlaj\u0105ca r\u00f3\u017cne etapy polityki historycznej. W czasach sowieckich sam fakt ich istnienia by\u0142 przemilczany. Nawet Michai\u0142 Gorbaczow nie od razu zauwa\u017cy\u0142, \u017ce ten historyczny szkielet le\u017cy w najbli\u017cszej szafie. To milczenie by\u0142o znakiem wstydu.<\/span><\/p>\n

Potem nasta\u0142 czas odkrywania prawdy i negatywnego stosunku do paktu i protoko\u0142\u00f3w. Zjazd Deputowanych Ludowych ZSRR stwierdzi\u0142 24 grudnia 1989 r., \u017ce \u201euznaje tajne protoko\u0142y za prawnie niewa\u017cne i nieskuteczne od momentu ich podpisania\u201d. Teraz za\u015b nadszed\u0142 czas odwr\u00f3cenia znak\u00f3w: pakt i protoko\u0142y nie tylko sta\u0142y si\u0119 czym\u015b dobrym – to zwyci\u0119stwo dyplomacji i osobiste Stalina.<\/span><\/p>\n

W tak napi\u0119tej atmosferze kolejnym krokiem mog\u0142oby by\u0107 oficjalne usprawiedliwienie wojny radziecko-fi\u0144skiej (w historiografii fi\u0144skiej – wojny zimowej) – 80. rocznica jej wybuchu przypad\u0142a pod koniec 2019 r. Zw\u0142aszcza \u017ce ju\u017c w 2013 r. prezydent Rosji usprawiedliwi\u0142 \u00f3wczesne dzia\u0142ania przyw\u00f3dc\u00f3w ZSRR podczas spotkania z cz\u0142onkami Wojskowego Towarzystwa Historycznego: \u201eSta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce si\u0142ami jednego tylko okr\u0119gu wojskowego, leningradzkiego, nie da\u0142oby si\u0119 wygra\u0107 tej wojny, trzeba wi\u0119c by\u0142o dzia\u0142a\u0107 inaczej. I wtedy druga strona poczu\u0142a ca\u0142\u0105 moc pa\u0144stwa rosyjskiego, a w\u00f3wczas radzieckiego\u201d.<\/span><\/p>\n

Tym razem jednak rocznica wybuchu wojny fi\u0144skiej nie by\u0142a oficjalnie \u201e\u015bwi\u0119towana\u201d: prawdopodobnie obecny stan stosunk\u00f3w rosyjsko-fi\u0144skich nie pozwala\u0142 na prowadzenie spekulacji historycznych. Niemniej w grudniu 2019 r. zacz\u0119\u0142a si\u0119 wojna na froncie historycznym, i to na najwy\u017cszym szczeblu.<\/span><\/p>\n

Logika Putina<\/strong><\/h4>\n

Mi\u0119dzy 11 i 25 grudnia 2019 r., przy r\u00f3\u017cnych wa\u017cnych okazjach – od swojej corocznej telekonferencji po spotkanie z biznesmenami – prezydent Putin sze\u015bciokrotnie wspomnia\u0142 w negatywnym kontek\u015bcie o rezolucji Parlamentu Europejskiego z 19 wrze\u015bnia tego samego roku [\u201eW sprawie znaczenia europejskiej pami\u0119ci historycznej dla przysz\u0142o\u015bci Europy\u201d]. W rezolucji zwr\u00f3cono uwag\u0119 na kluczow\u0105 rol\u0119 paktu Ribbentrop-Mo\u0142otow i do\u0142\u0105czonych do niego tajnych protoko\u0142\u00f3w dla plan\u00f3w podzia\u0142u Europy mi\u0119dzy Hitlera i Stalina oraz doprowadzenia przez obu dyktator\u00f3w do wybuchu II wojny \u015bwiatowej. Rezolucja sta\u0142a si\u0119 [dla Moskwy] drugim (po braku zaproszenia rosyjskiego przyw\u00f3dcy do Warszawy we wrze\u015bniu 2019 r.) impulsem do zaostrzenia polityki historycznej.<\/span><\/p>\n

Jest oczywiste, \u017ce nie tylko rosyjska klasa polityczna, ale tak\u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 zwyk\u0142ych Rosjan, kt\u00f3rzy uwa\u017caj\u0105 wielk\u0105 wojn\u0119 ojczy\u017anian\u0105 za najwa\u017cniejsze wydarzenie historyczne, nie jest gotowa zaakceptowa\u0107 faktu, \u017ce to Zwi\u0105zek Radziecki rozpocz\u0105\u0142 II wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105. Zwyci\u0119stwo w tej wojnie to sam rdze\u0144 rosyjskiej to\u017csamo\u015bci.<\/span><\/p>\n

W grudniowych wyst\u0105pieniach Putin nakre\u015bli\u0142 swoj\u0105 logik\u0119 w szczeg\u00f3lnie dobitnej formie, chocia\u017c g\u0142\u00f3wne argumenty przedstawi\u0142 ju\u017c w 2009 r. we wspomnianym wcze\u015bniej artykule zamieszczonym w \u201eGazecie Wyborczej\u201d:<\/span><\/p>\n

\u201eCzy\u017c granic w Europie nie zacz\u0119to burzy\u0107 znacznie wcze\u015bniej ni\u017c 1 wrze\u015bnia 1939 roku? Czy nie by\u0142o anszlusu Austrii, nie by\u0142o rozszarpanej Czechos\u0142owacji, kiedy nie tylko Niemcy, lecz r\u00f3wnie\u017c W\u0119gry i Polska w istocie rzeczy wzi\u0119\u0142y udzia\u0142 w nowym podziale terytorialnym Europy? Tego samego dnia, gdy dokonano zmowy w Monachium, Polska wystosowa\u0142a do Czechos\u0142owacji w\u0142asne ultimatum i r\u00f3wnocze\u015bnie z niemieckimi jednostkami wprowadzi\u0142a swoj\u0105 armi\u0119 do powiat\u00f3w cieszy\u0144skiego i frysztackiego. (\u2026)<\/span><\/p>\n

I wreszcie, jaki by\u0142 wojskowo-polityczny odd\u017awi\u0119k zmowy z Monachium z 29 wrze\u015bnia 1938 roku? Czy\u017cby nie w\u00f3wczas Hitler ju\u017c ostatecznie zrozumia\u0142, \u017ce \u00bbwszystko mu wolno\u00ab?\u201d.<\/span><\/p>\n

I jeszcze Putin w tym samym artykule: \u201eOdrzuci\u0107 propozycj\u0119 Niemiec o podpisaniu paktu o nieagresji – w warunkach, gdy ewentualni sojusznicy ZSRR na Zachodzie zgodzili si\u0119 ju\u017c na analogiczne porozumienia z III Rzesz\u0105 i nie chcieli wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 ze Zwi\u0105zkiem Radzieckim – samotnie zderzy\u0107 si\u0119 z najpot\u0119\u017cniejsz\u0105 wojenn\u0105 machin\u0105 nazizmu – \u00f3wczesna dyplomacja radziecka ca\u0142kiem zasadnie uzna\u0142a to za krok co najmniej nierozs\u0105dny\u201d.<\/span><\/p>\n

Logika owego artyku\u0142u sprzed 11 lat i logika ocen wyra\u017canych przez Putina dzisiaj r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 tym, \u017ce w 2009 r., b\u0119d\u0105c premierem Rosji, \u201emoralnie\u201d pot\u0119pi\u0142 pakt, a Polsk\u0119 nazwa\u0142 wsp\u00f3\u0142czuj\u0105co \u201epozbawion\u0105 pomocy\u201d. Tamten artyku\u0142 zawiera\u0142 formu\u0142\u0119 pow\u015bci\u0105gliwego podej\u015bcia do wzajemnych roszcze\u0144: \u201enie ma kraju, kt\u00f3ry by nie zazna\u0142 tragicznych los\u00f3w, ostrych zakr\u0119t\u00f3w, decyzji pa\u0144stwowych dalekich od wysokich zasad moralnych\u201d. Jednak \u201espekulowanie na pami\u0119ci oraz pr\u00f3by preparowania historii, wyszukiwanie w niej powod\u00f3w do wzajemnych roszcze\u0144 i krzywd jest nadzwyczaj szkodliwe i nieodpowiedzialne\u201d.<\/span><\/p>\n

Odrzucenie takiego ostro\u017cnego podej\u015bcia do interpretacji historii, kt\u00f3re pozwala\u0142o na polityczne porozumienie w kwestiach pami\u0119ci historycznej – przecie\u017c 7 kwietnia 2010 r. w Katyniu Putin i premier Donald Tusk oddali ho\u0142d zamordowanym tu Polakom – dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej wywo\u0142a\u0142o kryzys w stosunkach Rosji z Polsk\u0105 i zaostrzenie generalnej linii rosyjskiej polityki historycznej. Wzmog\u0142a si\u0119 w Rosji obecna ju\u017c od kilku lat tendencja, by \u201erestalinizowa\u0107\u201d dyskurs historyczny: usprawiedliwianie Stalina stopniowo zacz\u0119\u0142o si\u0119 przekszta\u0142ca\u0107 w norm\u0119 spo\u0142eczn\u0105.<\/span><\/p>\n

Argumenty i kontrargumenty<\/strong><\/h4>\n

Na znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dzisiejszych argument\u00f3w prezydenta Rosji mo\u017cna znale\u017a\u0107 wiele kontrargument\u00f3w. Np. wobec tezy, \u017ce wiele kraj\u00f3w, nie tylko ZSRR, zawar\u0142o pakty o nieagresji z nazistowskimi Niemcami, i to znacznie wcze\u015bniej ni\u017c ZSRR.<\/span><\/p>\n

Porozumienia zawarte przez inne pa\u0144stwa nie zawiera\u0142y \u017cadnych tajnych protoko\u0142\u00f3w, okre\u015blaj\u0105cych przyporz\u0105dkowanie ca\u0142ych kraj\u00f3w do stref wp\u0142yw\u00f3w. Istniej\u0105 tu dwie logiki. Pierwsza to logika op\u00f3\u017aniania wybuchu wojny, zyskiwania na czasie (takie jest polityczne i dyplomatyczne znaczenie paktu), druga – logika podzia\u0142u terytori\u00f3w (tajne protoko\u0142y). W\u0142a\u015bnie dlatego krytyka paktu Ribbentrop-Mo\u0142otow oraz jego negatywna ocena prawna i polityczna dokonana przez Zjazd Deputowanych Ludowych ZSRR s\u0105 absolutnie uzasadnione. Uchwa\u0142a Zjazdu g\u0142osi\u0142a: \u201epodzia\u0142 \u00bbstref interes\u00f3w\u00ab mi\u0119dzy ZSRR i Niemcy oraz inne dzia\u0142ania by\u0142y z prawnego punktu widzenia sprzeczne z suwerenno\u015bci\u0105 i niezale\u017cno\u015bci\u0105 wielu pa\u0144stw trzecich\u201d, a \u201edecyzja o ich [pakt\u00f3w] podpisaniu (\u2026) zosta\u0142a podj\u0119ta przez w\u0142adze i w \u017cadnej mierze nie odzwierciedla\u0142a woli narodu radzieckiego, kt\u00f3ry nie jest odpowiedzialny za ten spisek\u201d.<\/span><\/p>\n

Pami\u0119taj\u0105c o Polakach, nie powinni\u015bmy zapomina\u0107 o bardzo delikatnym kontek\u015bcie podzia\u0142u ich kraju w latach 1939-40: ok. 22 tys. polskich \u017co\u0142nierzy rozstrzela\u0142o w 1940 r. NKWD.<\/span><\/p>\n

We wzajemnych pretensjach mo\u017cna zaj\u015b\u0107 daleko. Przypomnie\u0107 np., \u017ce wojska radzieckie nie przysz\u0142y z pomoc\u0105 powstaniu warszawskiemu. Albo o narzuceniu Polsce komunizmu. Putin twierdzi, \u017ce ZSRR \u201etak naprawd\u0119 niczego Polsce nie zabra\u0142\u201d, \u017ce Brze\u015b\u0107 zaj\u0119li Niemcy i po prostu oddali go Armii Czerwonej (nawiasem m\u00f3wi\u0105c, towarzyszy\u0142a temu niemiecko-sowiecka parada). Ale kto wtedy zaj\u0105\u0142 inne wschodnie tereny Polski? Z kim walczyli polscy \u017candarmi w Wilnie? Jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce Armia Czerwona w wyniku \u201ewyzwole\u0144czego pochodu\u201d zaj\u0119\u0142a terytorium o powierzchni 196 tys. km kw.?<\/span><\/p>\n

Do s\u0142ynnego pogromu anty\u017cydowskiego w Jedwabnem – dzie\u0142a Polak\u00f3w, mieszka\u0144c\u00f3w tej miejscowo\u015bci – dosz\u0142o w czerwcu 1941 r., kiedy tereny, kt\u00f3re zaj\u0105\u0142 ZSRR we wrze\u015bniu 1939 r., zosta\u0142y zaj\u0119te przez Niemc\u00f3w. Ca\u0142e po\u0142acie ziem zamieszkanych przez miliony ludzi w \u201eBia\u0142orusi Zachodniej\u201d i \u201eUkrainie Zachodniej\u201d Zwi\u0105zek Radziecki zabra\u0142 Polsce.<\/span><\/p>\n

Przyspieszenie \u201ewyzwole\u0144czego pochodu\u201d Armii Czerwonej by\u0142o spowodowane – to prawda – g\u0142\u0119bokim i szybkim ruchem Wehrmachtu z zachodu. Tak si\u0119 mia\u0142a dokona\u0107 sprawiedliwo\u015b\u0107 w kwestiach terytorialnych, poniewa\u017c teraz de facto granica polsko-radziecka przebiega\u0142a wzd\u0142u\u017c linii Curzona, zaproponowanej w trakcie wojny polsko-bolszewickiej lat 1919-21. [Ostatecznie, w wyniku traktatu ryskiego, granica ta bieg\u0142a ok. 200 km na wsch\u00f3d od linii Curzona; w granicach RP znalaz\u0142y si\u0119 m.in. Wilno i Lw\u00f3w].<\/span><\/p>\n

W skierowanej do polskiego ambasadora nocie Mo\u0142otowa w sprawie przyst\u0105pienia Zwi\u0105zku Radzieckiego do polskiej kampanii czytamy: \u201eRz\u0105d radziecki nie mo\u017ce by\u0107 oboj\u0119tny r\u00f3wnie\u017c na fakt, \u017ce nasi ukrai\u0144scy i bia\u0142oruscy pobratymcy mieszkaj\u0105cy na terytorium Polski, pozostawieni samym sobie, s\u0105 bezbronni\u201d. Tak w\u0142a\u015bnie postrzegali to w ZSRR ci, kt\u00f3rzy byli wychowani w surowej wierze komunistycznej – oto chodzi tu o \u201eo obj\u0119cie ochron\u0105 braci klasowych\u201d.<\/span><\/p>\n

Ta sama \u201edefensywna\u201d logika zostanie u\u017cyta w listopadzie 1939 r., kiedy ZSRR zainscenizowa\u0142 prowokacj\u0119 ze strony Finlandii i rozpocz\u0105\u0142 z ni\u0105 wojn\u0119. Przes\u0142anie propagandowej piosenki z tamtych lat \u201ePrzyjmij nas, pi\u0119kna Finlandio\u201d (\u201ePrinimaj nas, Suomi – krasawica\u201d) by\u0142o przejrzyste: \u201eZabrali wam ojczyzn\u0119 wi\u0119cej ni\u017c raz – My przybywamy, \u017ceby j\u0105 zwr\u00f3ci\u0107\u201d.<\/span><\/p>\n

Motyw \u201eNie pozostawia\u0107 samym sobie mieszka\u0144c\u00f3w w biedzie\u201d wybrzmia\u0142 tak\u017ce wtedy, gdy Rosja przy\u0142\u0105czy\u0142a Krym (patrz wyst\u0105pienie prezydenta Putina z 18 marca 2014 r.).<\/span><\/p>\n

Argumentuj\u0105c, \u017ce Stalin nie mia\u0142 innego wyboru, ni\u017c zawrze\u0107 umow\u0119 z Hitlerem, warto wspomnie\u0107, \u017ce kraj\u00f3w przy\u0142\u0105czonych w wyniku zawarcia paktu nie mo\u017cna traktowa\u0107 jako bufora mi\u0119dzy Hitlerem i Stalinem. By\u0142y to, mimo wszystko, niepodleg\u0142e pa\u0144stwa, o czym przypomnia\u0142 przypadek Finlandii, z kt\u00f3rej sowiecki dyktator chcia\u0142 uczyni\u0107 taki w\u0142a\u015bnie bufor, ale spotka\u0142 si\u0119 z twardym wojskowym oporem.<\/span><\/p>\n

Argumenty o przymusowym charakterze paktu nie wytrzymuj\u0105 krytyki moralnej. Warto przypomnie\u0107, \u017ce po tym, gdy w 1939 r. Stalin i Hitler zostali sojusznikami, ten pierwszy \u201epodarowa\u0142\u201d drugiemu przetrzymywanych w \u0142agrach niemieckich antyfaszyst\u00f3w. Do lata 1941 r. NKWD przetransportowa\u0142o do Niemiec setki ludzi: komunist\u00f3w i \u017byd\u00f3w szukaj\u0105cych w ZSRR ratunku przed Hitlerem, w wi\u0119kszo\u015bci cz\u0142onk\u00f3w rozbitej przez niego Komunistycznej Partii Niemiec.<\/span><\/p>\n

Jest te\u017c miejsce na krytyk\u0119 czysto historyczn\u0105: podzia\u0142 Europy nie tylko nie przyczyni\u0142 si\u0119 do umocnienia zdolno\u015bci obronnych ZSRR, ale te\u017c u\u0142atwi\u0142 hitlerowcom marsz na wsch\u00f3d w pierwszych tygodniach i miesi\u0105cach wojny radziecko-niemieckiej w 1941 r.<\/span><\/p>\n

Mo\u017cna rozwa\u017ca\u0107 kwesti\u0119 polskiego antysemityzmu jako wyj\u0105tkowego zjawiska (kt\u00f3rym Polska musi dzisiaj na serio si\u0119 zaj\u0105\u0107), ale nie spos\u00f3b zapomnie\u0107 o stalinowskiej powojennej kampanii antysemickiej na wielk\u0105 skal\u0119. Ani o tym, \u017ce w trakcie instalowania w Polsce po wojnie komunizmu antysemityzm sta\u0142 si\u0119 jednym z instrument\u00f3w czystek w \u015brodowisku komunistycznym (patrz Anne Applebaum, \u201eZa \u017celazn\u0105 kurtyn\u0105. Ujarzmienie Europy Wschodniej 1944-1956\u201d).<\/span><\/p>\n

Stalin powstrzymywa\u0142 Hitlera, ale cen\u0105 by\u0142o zbyt bliskie partnerstwo. W wyniku realizacji umowy handlowej z Niemcami od grudnia 1939 do ko\u0144ca maja 1941 r. re\u017cim hitlerowski otrzyma\u0142 od ZSRR: milion ton produkt\u00f3w naftowych, 1,6 mln ton zbo\u017ca, 111 tys. ton bawe\u0142ny, 10 tys. ton lnu, 1,8 tys. ton niklu, 185 tys. ton rudy manganu, 23 tys. ton rudy chromu i 214 tys. ton fosforan\u00f3w.<\/span><\/p>\n

J\u00f3zef Stalin i Joachim von Ribbentrop 23 sierpnia 1939 r. po podpisaniu paktu o nieagresji. Do niedawna to wydarzenie by\u0142o w Rosji pot\u0119piane, dzi\u015b jest powodem do dumy. O tej zmianie osobi\u015bcie zdecydowa\u0142 prezydent W\u0142adimir Putin Fot. Bundesarchiv<\/em><\/span><\/p>\n

28 wrze\u015bnia 1939 r., przy okazji zawarcia traktatu o przyja\u017ani i granicy mi\u0119dzy III Rzesz\u0105 i ZSRR, Ribbentrop sondowa\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 udzielenia Niemcom przez re\u017cim Stalina pomocy wojskowej. Wedle niemieckiego sprawozdania z rozmowy Stalin powiedzia\u0142: \u201eJe\u015bli, wbrew oczekiwaniom, Niemcy znajd\u0105 si\u0119 w trudnym po\u0142o\u017ceniu, mog\u0105 by\u0107 pewne, \u017ce nar\u00f3d radziecki przyjdzie Niemcom z pomoc\u0105 i nie pozwoli, \u017ceby Niemcy zosta\u0142y st\u0142amszone\u201d.<\/span><\/p>\n

Naczelny historyk kraju<\/strong><\/h4>\n

W spersonalizowanej polityce rosyjskiej fundamentalne znaczenie ma oddzia\u0142ywanie pierwszej osoby w pa\u0144stwie, prezydenta Putina. To on jest naczelnym historykiem kraju i g\u0142\u00f3wnym interpretatorem jego historii. Udzia\u0142 Putina w rytua\u0142ach upami\u0119tniaj\u0105cych i mitologizuj\u0105cych histori\u0119 – w paradzie zwyci\u0119stwa, w marszach \u201eNie\u015bmiertelnego pu\u0142ku\u201d, w rozmowach z prorz\u0105dowymi historykami i w posiedzeniach z historycznym przes\u0142aniem, np. komitetu organizacyjnego Pobieda [zajmuj\u0105cego si\u0119 m.in. przygotowaniami do r\u00f3\u017cnych historycznych obchod\u00f3w] – to g\u0142\u00f3wne \u017ar\u00f3d\u0142o i wskaz\u00f3wka, jak interpretowa\u0107 histori\u0119, sygna\u0142 p\u0142yn\u0105cy z samego szczytu spo\u0142eczno-politycznej piramidy.<\/span><\/p>\n

W dawnych czasach spos\u00f3b przedstawiania kluczowych epok i postaci rosyjskiej historii tak\u017ce okre\u015blali cz\u0119sto przyw\u00f3dcy pa\u0144stwa rosyjskiego. Zarazem o tym, jak kolejne pokolenia rozumia\u0142y histori\u0119, decydowa\u0142 podstawowy kurs szkolnej wiedzy historycznej, a tak\u017ce sztuka, literatura i kino (\u201eAleksander Newski\u201d i \u201eIwan Gro\u017any\u201d Siergieja Eisensteina, \u201ePiotr Pierwszy\u201d Aleksieja To\u0142stoja). A jednak dzisiejszy system edukacji nie potrafi narzuci\u0107 jednego obrazu historii, kino \u201epatriotyczne\u201d za\u015b nie obejmuje ca\u0142ego kraju (ostatni przyk\u0142ad tego rodzaju, film [Andrieja Krawczuka] \u201eZwi\u0105zek Ocalenia\u201d, kt\u00f3ry pokazuje powstanie dekabryst\u00f3w jako antypa\u0144stwowy spisek i \u201emajdan\u201d, okaza\u0142 si\u0119 klap\u0105, widzowie nie dopisali). Dlatego obraz historii tworzy osobi\u015bcie prezydent. A skandal zwi\u0105zany z atakiem na Polsk\u0119, kt\u00f3ra nieoczekiwanie okaza\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnym elementem zdefiniowanej przez Rosj\u0119 osi z\u0142a, sta\u0142 si\u0119 oznak\u0105 radykalizacji oficjalnej rosyjskiej polityki historycznej.<\/span><\/p>\n

W tym, \u017ce Putin tak bardzo skupia si\u0119 na kwestii polskiej, mo\u017cna by dostrzec, jak uczyni\u0142a np. Anne Applebaum (\u201ePutin’s Big Lie\u201d, \u201eThe Atlantic\u201d z 5 stycznia 2020 r.), d\u0105\u017cenie do podwa\u017cenia presti\u017cu Polski. Ale w rzeczywisto\u015bci ta przesadna \u201epolonizacja\u201d dyskursu historycznego Kremla by\u0142a skierowana do rosyjskiej opinii publicznej. I co najwa\u017cniejsze – w\u0142adze rosyjskie nie chcia\u0142y, by obchody 75. rocznicy zwyci\u0119stwa nad III Rzesz\u0105 zosta\u0142y przys\u0142oni\u0119te wnikaniem w szczeg\u00f3\u0142y post\u0119powania Stalina w latach, miesi\u0105cach i dniach poprzedzaj\u0105cych wybuch II wojny.<\/span><\/p>\n

Teraz dowiadujemy si\u0119 od Putina tak\u017ce tego, \u017ce sowiecki dyktator \u201enie splami\u0142 si\u0119 bezpo\u015brednim kontaktem z Hitlerem\u201d. W rezultacie okazuje si\u0119, \u017ce krytyka paktu Ribbentrop-Mo\u0142otow i Stalina to krytyka samego zwyci\u0119stwa w wielkiej wojnie ojczy\u017anianej. W dzisiejszym rosyjskim dyskursie historycznym doprecyzowywanie okoliczno\u015bci towarzysz\u0105cych wybuchowi II wojny jest r\u00f3wnoznaczne z \u201erewizj\u0105 wynik\u00f3w\u201d tej wojny (mimo \u017ce pocz\u0105tek i rezultat to dwie ca\u0142kiem r\u00f3\u017cne rzeczy).<\/span><\/p>\n

Oficjalna narracja Putina radykalnie zmienia wyobra\u017cenia Rosjan o w\u0142asnej historii. Jest to proces dwuetapowy: po pierwsze, znika wiedza o danym wydarzeniu historycznym. W 2005 r. 31 proc. respondent\u00f3w \u201enic nie s\u0142ysza\u0142o\u201d o tajnych protoko\u0142ach do paktu Ribbentrop-Mo\u0142otow, w 2019 ju\u017c 40 proc. W drugim etapie wi\u0119kszo\u015b\u0107 obywateli dowiaduje si\u0119 o danym wydarzeniu w wersji stworzonej przez oficjaln\u0105 propagand\u0119.<\/span><\/p>\n

Rezultatem w przypadku obrazu II wojny \u015bwiatowej jest poparcie dla stalinowskiej wersji obrazu wydarze\u0144 1939 r.: 53 proc. badanych w 2019 r. przez Centrum Lewady uzna\u0142o, \u017ce \u201ewe wrze\u015bniu 1939 r. Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 wschodniej Polski, aby pom\u00f3c mieszkaj\u0105cym tam Ukrai\u0144com i Bia\u0142orusinom\u201d (za wersj\u0105, \u017ce Polsk\u0119 podzielili mi\u0119dzy siebie Hitler i Stalin, by\u0142o 16 proc. respondent\u00f3w, 30 proc. (!) mia\u0142o k\u0142opot z odpowiedzi\u0105).<\/span><\/p>\n

Jeszcze inny przyk\u0142ad to zbrodnia katy\u0144ska. Mimo \u017ce po ods\u0142oni\u0119ciu pomnika w Katyniu z udzia\u0142em najwy\u017cszych urz\u0119dnik\u00f3w pa\u0144stwowych wiedza o tej zbrodni nieznacznie [w Rosji] wzros\u0142a, na poziomie p\u00f3\u0142oficjalnym (jak w wynika z publikacji, kt\u00f3ra znalaz\u0142a si\u0119 na stronie internetowej pa\u0144stwowej agencji prasowej) do rosyjskiego dyskursu historycznego wraca fa\u0142szywa stalinowska wersja, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 to Niemcy zamordowali Polak\u00f3w w Katyniu.<\/span><\/p>\n

Opinii publicznej jest skutecznie narzucana teza o \u201eniespodziewanym ataku\u201d Hitlera [na ZSRR w 1941 r.] – cz\u0119\u015b\u0107 oficjalnej propagandowej wersji historii. W 2019 r. 42 proc. pytanych przez Centrum Lewady wyrazi\u0142o opini\u0119, \u017ce \u201eArmia Czerwona by\u0142a oszo\u0142omiona niespodziewanym atakiem\u201d. Jednocze\u015bnie 36 proc. uwa\u017ca, \u017ce \u201eZwi\u0105zek Radziecki nie przygotowywa\u0142 si\u0119 do wojny, aby nie sprowokowa\u0107 Niemiec do ataku\u201d. Tylko 21 proc. jest zdania, \u017ce dow\u00f3dztwo Armii Czerwonej zosta\u0142o wykrwawione w czasie stalinowskich czystek – w 2005 r. tak uwa\u017ca\u0142o 40 proc. Spadek o 19 punkt\u00f3w procentowych odsetka os\u00f3b posiadaj\u0105cych jako tako prawdziw\u0105 wiedz\u0119 o kluczowych momentach historii Rosji to powa\u017cna sprawa.<\/span><\/p>\n

\n

Paradoks: im wydarzenia bli\u017csze dzisiejszym czasom, tym ludzie mniej o nich wiedz\u0105. Czasem to po prostu katastrofa, niemal absolutna kl\u0119ska pami\u0119ci historycznej.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Przyk\u0142adem wojna w Afganistanie. Wed\u0142ug Centrum Lewady w 1991 r. tylko 3 proc. respondent\u00f3w uwa\u017ca\u0142o, \u017ce konieczne by\u0142o wys\u0142anie wojsk radzieckich do tego kraju w r. 1979, w 2019 r. odsetek zwolennik\u00f3w inwazji wynosi\u0142 ju\u017c 22 proc. Odpowied\u017a \u201eNie trzeba by\u0142o\u201d wybra\u0142o odpowiednio 88 i 55 proc. W 1999 r. wkroczenie radzieckich wojsk do Afganistanu za polityczn\u0105 awantur\u0119 wywo\u0142an\u0105 przez przyw\u00f3dztwo ZSRR uzna\u0142o 58 proc. os\u00f3b, w 2019 – tylko 34 proc. Wersj\u0119, \u017ce by\u0142a to \u201eobrona interes\u00f3w geopolitycznych\u201d ZSRR, popar\u0142o odpowiednio 19 i 33 proc., wersj\u0119, \u017ce chodzi\u0142o o \u201einternacjonalistyczny obowi\u0105zek\u201d – 12 i 21 proc. Czasami mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce dzisiejsza opinia publiczna podr\u00f3\u017cuje w czasie. Nagle l\u0105duje to w roku 1939, to w 1979, dok\u0142adnie odtwarzaj\u0105c masowy obraz wydarze\u0144 z tamtych lat.<\/span><\/p>\n

Restalinizacja \u015bwiadomo\u015bci<\/strong><\/h4>\n

Na razie pa\u0144stwo nie usprawiedliwia Stalina otwarcie i oficjalnie. Ale po pierwsze, nic nie stoi na przeszkodzie nieoficjalnej, \u201epopularnej\u201d stalinizacji, a po drugie, usprawiedliwianie logiki i dzia\u0142a\u0144 Stalina toruje drog\u0119 \u015bmia\u0142ym inicjatywom r\u00f3\u017cnych urz\u0119dnik\u00f3w. Np. deputowany partii komunistycznej Niko\u0142aj Charitonow zaproponowa\u0142, by w Dzie\u0144 Zwyci\u0119stwa powiesi\u0107 na pl. Czerwonym portret Stalina. Przewodnicz\u0105cy Dumy Wiaczes\u0142aw Wo\u0142odin zareagowa\u0142 pow\u015bci\u0105gliwie, ale nie wykluczy\u0142 takiej mo\u017cliwo\u015bci: \u201eWr\u00f3cimy do tej kwestii, om\u00f3wimy j\u0105 na posiedzeniu Rady Dumy\u201d.<\/span><\/p>\n

Pe\u0142zaj\u0105ca stalinizacja \u015bwiadomo\u015bci trwa od wielu lat i przynosi truj\u0105ce owoce.<\/span><\/p>\n

Wed\u0142ug Centrum Lewady tylko w ci\u0105gu jednego roku \u201eszacunek\u201d dla Stalina wzr\u00f3s\u0142 o 12 punkt\u00f3w procentowych – z 29 w 2018 r. do 41 w 2019. Stale ro\u015bnie te\u017c odsetek tych, kt\u00f3rzy pozytywnie oceniaj\u0105 rol\u0119 Stalina w \u017cyciu kraju: w 2019 r. osi\u0105gn\u0105\u0142 70 proc. (negatywna ocena zyska\u0142a 19 proc. zwolennik\u00f3w). Sukcesy osi\u0105gni\u0119te w erze radzieckiej uzasadniaj\u0105 ofiary z ludzi poniesione za stalinizmu – takie jest zdanie 46 proc. respondent\u00f3w, a przeciwny punkt widzenia ma 45 proc.; w tej kwestii w 2019 r. Rosjanie byli podzieleni na p\u00f3\u0142.<\/span><\/p>\n

Od lat stale obecna jest w Rosji t\u0119sknota za rz\u0105dami silnej r\u0119ki i szeroko zakorzenione, wyidealizowane przekonanie, \u017ce to w\u0142a\u015bnie stalinowski typ polityki mo\u017ce zapewni\u0107 w kraju \u201eporz\u0105dek\u201d. Wychodzi jej naprzeciw p\u0142yn\u0105cy \u201ez g\u00f3ry\u201d przekaz, by interpretuj\u0105c histori\u0119, tworzy\u0107 korzystny dla Stalina obraz. St\u0105d robi\u0105cy wra\u017cenie wzrost odsetka tych, kt\u00f3rzy maj\u0105 pozytywny stosunek do Stalina.<\/span><\/p>\n

I jeszcze jedno charakterystyczne zjawisko: w wyniku stara\u0144 propagandy coraz wi\u0119cej os\u00f3b uwa\u017ca, \u017ce inne kraje s\u0105 wrogie Rosji i nie \u017cycz\u0105 jej dobrze. O ile w 1994 r. z opini\u0105 t\u0105 zgodzi\u0142o si\u0119 w pewnym stopniu 42 proc. respondent\u00f3w, to w 2019 ju\u017c 73 proc. Odsetek os\u00f3b, kt\u00f3re nie podzielaj\u0105 tej opinii, zmniejszy\u0142 si\u0119 z 45 do 25 proc.<\/span><\/p>\n

Wielka wojna ojczy\u017aniana<\/strong><\/h4>\n

Kolejnym wa\u017cnym zadaniem, jakie stoi przed Putinem, jest to, by w g\u0142oszeniu tego dyskursu historycznego nie pozosta\u0107 osamotnionym. Dlatego szuka sojusznik\u00f3w w\u015br\u00f3d przyw\u00f3dc\u00f3w kraj\u00f3w Wsp\u00f3lnoty Niepodleg\u0142ych Pa\u0144stw, podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce \u201ew ko\u0144cu jeste\u015bmy Zwi\u0105zkiem Radzieckim\u201d. A to oznacza, \u017ce wszystkie by\u0142e republiki ZSRR musz\u0105 trzyma\u0107 si\u0119 jednolitej polityki historycznej.<\/span><\/p>\n

To nie przypadek, \u017ce 20 grudnia 2019 r., podczas nieformalnego szczytu WNP w Petersburgu, Putin wyg\u0142osi\u0142 w obecno\u015bci koleg\u00f3w prezydent\u00f3w \u201eprelekcj\u0119\u201d na temat historii II wojny \u015bwiatowej. Wysuni\u0119ta przez Rosj\u0119 inicjatywa, by powo\u0142a\u0107 komisj\u0119 historyk\u00f3w z kraj\u00f3w WNP, tak\u017ce \u015bwiadczy o d\u0105\u017ceniu do stworzenia jednego dyskursu historycznego przynajmniej w cz\u0119\u015bci obszaru by\u0142ego ZSRR.<\/span><\/p>\n

Obraz historii, jaki tworzy sobie przeci\u0119tny Rosjanin, to niemal dos\u0142owna kalka tego, co my\u015bli o historii jeden cz\u0142owiek, pierwsza osoba w pa\u0144stwie. A w centrum tego obrazu stoi posta\u0107 Stalina, a \u015bci\u015blej logika jego s\u0142\u00f3w i dzia\u0142a\u0144, przede wszystkim przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 i w jej trakcie. Z punktu widzenia historiografii, u swych podstaw, taka jest sowiecka koncepcja rozumienia wojny. Sowieckie imperium ju\u017c nie istnieje, ale b\u00f3le fantomowe po nim maj\u0105 bardzo du\u017cy wp\u0142yw na masow\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 Rosjan.<\/span><\/p>\n

Dominuj\u0105ce w Rosji narracje historyczne s\u0105 imperialne. Za pomoc\u0105 historii rosyjskie w\u0142adze \u201eprzywracaj\u0105\u201d wyobra\u017cone imperium. Co wi\u0119cej, tej wersji historii, kt\u00f3ra zosta\u0142a sformu\u0142owana w czasie wielkiej wojny ojczy\u017anianej, gdy dyskurs marksistowsko-leninowski nie wystarcza\u0142, by utrzyma\u0107 moraln\u0105 i polityczn\u0105 jedno\u015b\u0107 narodu radzieckiego, wi\u0119c nacisk po\u0142o\u017cono na g\u0142oszenie chwa\u0142y wyzwolenia przyniesionego przez wojsko.<\/span><\/p>\n

Dzisiejszy panteon bohater\u00f3w historycznych tworz\u0105 ci sami ludzie, kt\u00f3rych nazwiska Stalin wymieni\u0142 w przem\u00f3wieniu wyg\u0142oszonym 7 listopada 1941 r., podczas defilady Armii Czerwonej. Historia Rosji zacz\u0119\u0142a wtedy odgrywa\u0107 w dos\u0142ownym sensie rol\u0119 mobilizacyjn\u0105: Stalin m\u00f3wi\u0142: \u201eNiech obraz m\u0119stwa naszych wielkich przodk\u00f3w – Aleksandra Newskiego, Dymitra Do\u0144skiego, Ku\u017amy Minina, Dymitra Po\u017carskiego, Aleksandra Suworowa, Michai\u0142a Kutuzowa – b\u0119dzie dla was natchnieniem w tej wojnie!\u201d.<\/span><\/p>\n

W wyst\u0105pieniu radiowym 22 czerwca 1941 r. Wiaczes\u0142aw Mo\u0142otow odwo\u0142a\u0142 si\u0119 do wojny ojczy\u017anianej 1812 r. jako do przyk\u0142adu wojny obronnej i sprawiedliwej: \u201eNie pierwszy raz przychodzi naszemu narodowi mie\u0107 do czynienia z atakuj\u0105cym go pe\u0142nym pychy wrogiem. W swoim czasie nasz nar\u00f3d odpowiedzia\u0142 na kampani\u0119 wojenn\u0105 Napoleona w Rosji wojn\u0105 ojczy\u017anian\u0105 i Napoleon poni\u00f3s\u0142 kl\u0119sk\u0119\u201d.<\/span><\/p>\n

Jak zauwa\u017ca historyk Oleg Budnicki, do 1938 r. termin \u201ewojna ojczy\u017aniana\u201d by\u0142 u\u017cywany w ZSRR jedynie w znaczeniu \u201ebur\u017cuazyjno-szlachecka\u201d. Jednak w 1941 r. marksizm-leninizm musia\u0142 si\u0119 posun\u0105\u0107 i odda\u0107 pole terminowi wzi\u0119temu z historii narodowej, a nie sowieckiej. Formu\u0142a patriotyczna znalaz\u0142a sw\u00f3j ostateczny kszta\u0142t ju\u017c 23 czerwca 1941 r. w zamieszczonym w \u201ePrawdzie\u201d artykule Jemieljana Jaros\u0142awskiego \u201eWielka Wojna Ojczy\u017aniana narodu radzieckiego\u201d. Tak\u017ce tzw. konwencje werbalne – czytelne formu\u0142y niezmieniane przez dziesi\u0119ciolecia – s\u0105 sposobem utrwalania jednolitej \u015bwiadomo\u015bci historycznej narodu.<\/span><\/p>\n

Prezydent stale przypomina, \u017ce Rosjanie i Ukrai\u0144cy s\u0105 jednym narodem, przywracaj\u0105c w ten spos\u00f3b do \u017cycia tradycyjn\u0105 imperialn\u0105 ide\u0119 troistej jedno\u015bci Rosjan, Ukrai\u0144c\u00f3w i Bia\u0142orusin\u00f3w (utrwalone jest te\u017c w tradycji przeciwstawianie narodowi polskiemu narodu ukrai\u0144skiego i bia\u0142oruskiego jako ofiar \u201epolskiej szlachty\u201d; wedle terminologii sowieckiej ciemi\u0119\u017ccami tych dw\u00f3ch ostatnich narod\u00f3w byli \u201epolscy dziedzice\u201d czy te\u017c \u201epolskie pany\u201d). Okazuje si\u0119, \u017ce ani dzisiejsza pa\u0144stwowo\u015b\u0107 ukrai\u0144ska, ani bia\u0142oruska nie s\u0105 pe\u0142nowarto\u015bciowe – zar\u00f3wno Ukraina, jak i Bia\u0142oru\u015b nale\u017ca\u0142y w przesz\u0142o\u015bci i powinny nale\u017ce\u0107 nadal do imperium rosyjskiego.<\/span><\/p>\n

Granice tej wyimaginowanej imperialnej Rosji to tzw. \u015bwiat rosyjski (russkij mir). Ale znowu, zgodnie z tradycj\u0105 ustanowion\u0105 jeszcze przez Katarzyn\u0119 Wielk\u0105, granice \u201e\u015bwiata rosyjskiego\u201d powinny pokrywa\u0107 si\u0119 z granicami pa\u0144stwa rosyjskiego, nar\u00f3d rosyjski bowiem to to samo co pa\u0144stwo rosyjskie. Dla historii pa\u0144stwa rosyjskiego miastem kluczowym jest Kij\u00f3w. Nie mniej wa\u017cne dla utwierdzenia imperium by\u0142y np. Krym i Odessa. To wszystko s\u0105 cz\u0119\u015bci \u201e\u015bwiata rosyjskiego\u201d.<\/span><\/p>\n

B\u00f3j na pomniki i archiwa<\/strong><\/h4>\n

Wojna pami\u0119ci przybiera bardzo wyraziste formy, jej \u201ebroni\u0105\u201d s\u0105 pomniki i materia\u0142y archiwalne. Regularnie pojawiaj\u0105 si\u0119 doniesienia o \u201eoddolnych\u201d inicjatywach wznoszenia pomnik\u00f3w Stalina. Dzieje si\u0119 tak g\u0142\u00f3wnie na tych terenach, na kt\u00f3rych silna jest Komunistyczna Partia Federacji Rosyjskiej – w Nowosybirsku, Wo\u0142gogradzie, w siedmiu miastach Jakucji itd. Od w\u0142adz lokalnych zale\u017cy, czy to panoszenie si\u0119 \u201estalinowskich bies\u00f3w\u201d jest dozwolone, czy nie.<\/span><\/p>\n

A oto przypadek innej natury, ale tak\u017ce ilustruj\u0105cy zjawisko u\u017cywania pomnik\u00f3w jako broni.<\/span><\/p>\n

W listopadzie 2019 r. w Czechach Pavel Novotn\u00fd, burmistrz peryferyjnej praskiej dzielnicy Reporyje, wyst\u0105pi\u0142 z pomys\u0142em umieszczenia na terenie jego jednostki administracyjnej pomnika lub tablicy pami\u0105tkowej dla w\u0142asowc\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\u017bo\u0142nierze kolaboranckiej rosyjskiej armii RONA uczestniczyli w powstaniu praskim w 1945 r. i rzeczywi\u015bcie przyczynili si\u0119 w znacznym stopniu do wyzwolenia Pragi. Oddzia\u0142y 1. Frontu Ukrai\u0144skiego pod dow\u00f3dztwem marsza\u0142ka Iwana Koniewa wesz\u0142y do miasta ju\u017c oczyszczonego z hitlerowc\u00f3w. 187 w\u0142asowc\u00f3w, a \u015bci\u015blej \u017co\u0142nierzy dywizji Siergieja Buniaczenki, pochowano w masowym grobie w Pradze.<\/span><\/p>\n

Inicjatywa Novotnego pozosta\u0142aby niezauwa\u017cona, gdyby ambasada rosyjska w Czechach nie oprotestowa\u0142a tej akcji, a rosyjski MSZ nie og\u0142osi\u0142, \u017ce to kolejny akt \u201episania historii na nowo\u201d. Dzi\u0119ki walce rosyjskiej dyplomacji o \u201eprawd\u0119 historyczn\u0105\u201d Pavel Novotny zyska\u0142 \u015bwiatow\u0105 s\u0142aw\u0119, a jego g\u0142\u00f3wnym zaj\u0119ciem sta\u0142o si\u0119 udzielanie wywiad\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Od kiedy, poczynaj\u0105c od grudnia 2019 r., Putin zacz\u0105\u0142 si\u0119 odwo\u0142ywa\u0107 do materia\u0142\u00f3w archiwalnych, zak\u0142adaj\u0105c z g\u00f3ry, \u017ce s\u0105 one obiektywne, w\u0142adze rosyjskie zacz\u0119\u0142y wykorzystywa\u0107 archiwa w wojnie o pami\u0119\u0107. W interpretacji prezydenta (stycze\u0144 2020 r.) brzmi to tak:<\/span><\/p>\n

\u201eZ pewno\u015bci\u0105 stworzymy centrum dokument\u00f3w archiwalnych, film\u00f3w i materia\u0142\u00f3w fotograficznych i zamkniemy usta tym, kt\u00f3rzy pr\u00f3buj\u0105 pisa\u0107 histori\u0119 na nowo, przedstawia\u0107 j\u0105 w fa\u0142szywym \u015bwietle i pomniejsza\u0107 rol\u0119 naszych ojc\u00f3w, naszych dziadk\u00f3w, naszych bohater\u00f3w, kt\u00f3rzy gin\u0119li, broni\u0105c swojej ojczyzny i broni\u0105c ca\u0142ego praktycznie \u015bwiata przed \u00bbbrunatn\u0105 zaraz\u0105\u00ab – przed nazizmem\u201d (spotkanie z weteranami wielkiej wojny ojczy\u017anianej i przedstawicielami organizacji patriotycznych, 18 stycznia 2020 r.).<\/span><\/p>\n

Najbardziej charakterystyczny ruch w wojnie archiw\u00f3w wykona\u0142o rosyjskie ministerstwo obrony, kt\u00f3re w 75. rocznic\u0119 wyzwolenia Warszawy, 17 stycznia 2020 r., odtajni\u0142o materia\u0142y o powstaniu warszawskim. Ministerstwo wr\u00f3ci\u0142o do starego sporu, czy s\u0142usznie Armia Czerwona nie przysz\u0142a z pomoc\u0105 walcz\u0105cym w Warszawie powsta\u0144com: wojska radzieckie sta\u0142y na prawym brzegu Wis\u0142y, na Pradze, ale nie pomog\u0142y g\u0142\u00f3wnej sile powstania – Armii Krajowej, kt\u00f3ra wykonywa\u0142a rozkazy polskiego rz\u0105du na uchod\u017astwie.<\/span><\/p>\n

– W czasie powstania warszawskiego \u201eArmia Czerwona – powiedzia\u0142 wtedy polski wiceminister spraw zagranicznych Pawe\u0142 Jab\u0142o\u0144ski – sta\u0142a i patrzy\u0142a z drugiego brzegu Wis\u0142y na to, jak Warszawa jest niszczona\u201d. M\u00f3wi\u0142 te\u017c: \u201e17 stycznia 1945 r. to nie by\u0142o wyzwolenie, tylko przyniesienie nowej niewoli komunistycznej\u201d.<\/span><\/p>\n

Rosyjskie ministerstwo obrony nie tylko odtajni\u0142o materia\u0142y – ich publikacji towarzyszy\u0142a nami\u0119tna przedmowa, wedle kt\u00f3rej powstanie by\u0142o s\u0142abo przygotowane, bez liczenia si\u0119 z mo\u017cliwo\u015bciami Armii Czerwonej, a jego dow\u00f3dcy generalnie niemal celowo skazali spraw\u0119 na pora\u017ck\u0119. Tak\u0105 ocen\u0119 strona polska musia\u0142a uzna\u0107 za bezpo\u015bredni\u0105 obraz\u0119 pami\u0119ci tych, kt\u00f3rzy zgin\u0119li w powstaniu – bo pozostaje ono dla Polak\u00f3w jednym z fundament\u00f3w to\u017csamo\u015bci narodowej.<\/span><\/p>\n

Wybuch powstania, kt\u00f3re zacz\u0119\u0142o si\u0119 1 sierpnia 1944 r., sprowokowa\u0142y kl\u0119ski Wehrmachtu. Polski rz\u0105d na uchod\u017astwie obawia\u0142 si\u0119 narzucenia Polsce komunizmu i dlatego stara\u0142 si\u0119 powo\u0142a\u0107 w Warszawie polskie organy w\u0142adzy, zanim wkroczy do niej Armia Czerwona. Wydarzenia 1939 r. i faktyczny rozbi\u00f3r Polski dokonany przez Hitlera i Stalina kaza\u0142y Polakom odnosi\u0107 si\u0119 z nieufno\u015bci\u0105 do armii, kt\u00f3ra podobno nios\u0142a im wyzwolenie. Ale dla zwyk\u0142ych uczestnik\u00f3w powstania nie mia\u0142o to wtedy wi\u0119kszego znaczenia. Potrzebowali wsparcia, a w tym momencie w Warszawie Polacy walczyli z Niemcami, nie z Sowietami.<\/span><\/p>\n

Jak czytamy w innym, dawno temu opublikowanym dokumencie z archiwum FSB (\u201eRaport ko\u0144cowy gubernatora dystryktu warszawskiego L. Fischera dla gubernatora generalnego ministra Rzeszy d-ra Franka\u201d, grudzie\u0144 1944 r.), Armia Krajowa i Armia Ludowa reprezentowa\u0142y r\u00f3\u017cne od\u0142amy polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa, odpowiednio nacjonalistyczny i prokomunistyczny, jednak \u201ebez wzgl\u0119du na r\u00f3\u017cnice ideowe zmierza\u0142y do osi\u0105gni\u0119cia jednego g\u0142\u00f3wnego celu: obalenia panowania niemieckiego\u201d.<\/span><\/p>\n

Odtajnione materia\u0142y rosyjskiego ministerstwa obrony zosta\u0142y przedstawione jako ostatnie i decyduj\u0105ce s\u0142owo, je\u015bli idzie o archiwalny opis wydarze\u0144. Tymczasem okoliczno\u015bci wybuchu powstania warszawskiego, w tym materia\u0142y archiwalne, s\u0105 dobrze znane, zosta\u0142y opisane i zbadane. Istnieje gigantyczna liczba dokument\u00f3w [dotycz\u0105cych tych spraw], z r\u00f3\u017cnych stron – niemieckiej, polskiej, rosyjskiej. Wystarczy wspomnie\u0107 o grubym tomie \u201ePowstanie Warszawskie 1944 w dokumentach z archiw\u00f3w s\u0142u\u017cb specjalnych\u201d, opublikowanym w 2007 r. w Moskwie i w Warszawie w wersji dwuj\u0119zycznej, dzi\u0119ki wsp\u00f3\u0142pracy kilku instytucji z obu kraj\u00f3w, w tym rosyjskiego FSB (kilkana\u015bcie lat temu by\u0142o to jeszcze mo\u017cliwe).<\/span><\/p>\n

Opieranie si\u0119 na kilku raportach, kt\u00f3re jedynie uzupe\u0142niaj\u0105 dobrze znany obraz, upolitycznianie swego stanowiska, a nawet przedstawianie owych dokument\u00f3w jako sensacyjnego odkrycia historycznego – tu ju\u017c wchodzimy na teren spekulacji politycznych. Warto przypomnie\u0107, \u017ce kiedy rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 wojna archiw\u00f3w, tomy sprawy katy\u0144skiej nie zosta\u0142y odtajnione.<\/span><\/p>\n

W styczniu 2020 r. obchodzono kolejn\u0105 rocznic\u0119: 75 lat od aresztowania Raoula Wallenberga. Tego Sprawiedliwego w\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata, Szweda, kt\u00f3ry uratowa\u0142 tysi\u0105ce \u017byd\u00f3w, a nast\u0119pnie zosta\u0142 zlikwidowany przez Stalina, uhonorowano w wielu miastach na ca\u0142ym globie, tak\u017ce w Warszawie. Ale w Rosji tej tragicznej daty nie zauwa\u017cono.<\/span><\/p>\n

Od lat krewni Wallenberga dobijaj\u0105 si\u0119 u strony rosyjskiej, aby odtajni\u0142a dokumenty jego sprawy, ale napotykaj\u0105 ogromny op\u00f3r machiny pa\u0144stwowej i s\u0105dowej.<\/span><\/p>\n

Licytacja na ofiary<\/strong><\/h4>\n

Kolejn\u0105 technologi\u0105 rosyjskiej polityki historycznej jest \u201edememorializacja\u201d miejsc pami\u0119ci. Na prze\u0142omie listopada i grudnia 2019 r. wybuch\u0142 konflikt w Twerze [w czasach ZSRR Kalinin]: tutejsza prokuratura za\u017c\u0105da\u0142a od w\u0142adz miasta zdemontowania tablic pami\u0105tkowych umieszczonych na budynku Uniwersytetu Medycznego, gdzie w marcu 1940 r. (mie\u015bci\u0142 si\u0119 tam w\u00f3wczas zarz\u0105d kalini\u0144skiego NKWD) zosta\u0142o rozstrzelanych 6295 polskich je\u0144c\u00f3w wojennych – wi\u0119\u017ani\u00f3w obozu w Ostaszkowie. \u201eNagle\u201d pojawi\u0142y si\u0119 w\u0105tpliwo\u015bci, czy to na pewno w tym budynku zgin\u0119li. M\u00f3wiono te\u017c, \u017ce w latach 1991-92 tablice zosta\u0142y tu umieszczone z naruszeniem prawa. [Tablice zosta\u0142y ostatecznie zdemontowane wiosn\u0105 2020 r.].<\/span><\/p>\n

\n

Pr\u00f3by usuwania \u015blad\u00f3w historii w miejscach pami\u0119ci to nie wszystko. Je\u015bli nie da si\u0119 tych \u015blad\u00f3w ca\u0142kowicie usun\u0105\u0107, trzeba im przeciwstawi\u0107 inne w\u0105tki historyczne. Zaczyna si\u0119 tzw. konkurencja ofiar<\/strong>.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Obok pomnika ofiar represji na cmentarzysku Sandarmoch w Karelii dzia\u0142acze prokremlowskiego Rosyjskiego Towarzystwa Wojskowo-Historycznego rozkopuj\u0105 groby i odkrywaj\u0105 w nich rzekome szcz\u0105tki \u017co\u0142nierzy Armii Czerwonej zabitych przez Fin\u00f3w podczas wojny zimowej (teoretycznie jest to ca\u0142kiem prawdopodobne, ale nie ma tu nic nowego).<\/span><\/p>\n

Wed\u0142ug tej samej technologii \u00e0 la Sandarmoch organizacje \u201epatriotyczne\u201d pr\u00f3buj\u0105 dzia\u0142a\u0107 w rejonie Tweru, rozpoczynaj\u0105c poszukiwania szcz\u0105tk\u00f3w \u017co\u0142nierzy Armii Czerwonej (tu r\u00f3wnie\u017c nie ma \u017cadnej tajemnicy – ranni rzeczywi\u015bcie umierali w lokalnych szpitalach).<\/span><\/p>\n

Nie wiadomo, co w\u0142a\u015bciwie mo\u017cna udowodni\u0107 w ten spos\u00f3b. Nie ma sensu licytowanie si\u0119, jakich ofiar by\u0142o wi\u0119cej. Bior\u0105c pod uwag\u0119 masowy charakter egzekucji, ten rodzaj zab\u00f3jstw obiektywnie \u201ebierze g\u00f3r\u0119\u201d. Dowodzenie, \u017ce niekt\u00f3re ofiary (polegli \u017co\u0142nierze) s\u0105 wa\u017cniejsze lub lepsze od innych (represjonowanych), jest absurdalne i niemoralne. Niemniej jednak jest to jedna z taktycznych zasad w wojnie o pami\u0119\u0107.<\/span><\/p>\n

Szanta\u017c moralny i traumy<\/strong><\/h4>\n

Kolejn\u0105 sztuczk\u0105 u\u017cywan\u0105 w wojnie o pami\u0119\u0107 jest szanta\u017c moralny. Niemoralne jest krytykowanie naszego zwyci\u0119stwa, \u201ekleju\u201d narodu, i szczeg\u00f3\u0142owe wyliczanie jego ceny. Okazuje si\u0119, \u017ce niemoralne jest tak\u017ce krytykowanie Stalina, g\u0142\u00f3wnego autora i scenarzysty triumfu ZSRR w wielkiej wojnie – chocia\u017c sam Generalissimus stara\u0142 si\u0119 nie po\u015bwi\u0119ca\u0107 zbytniej uwagi zwyci\u0119stwu. Za jego rz\u0105d\u00f3w nie by\u0142o to \u015bwi\u0119to – dzie\u0144 wolny, a do zwyci\u0119skich dow\u00f3dc\u00f3w wojskowych odnosi\u0142 si\u0119 z wielk\u0105 niech\u0119ci\u0105. Dopiero za Bre\u017cniewa kult zwyci\u0119stwa powr\u00f3ci\u0142 jako spos\u00f3b legitymizacji p\u00f3\u017anego re\u017cimu sowieckiego. Niemal w tych samych historycznych ramach, kt\u00f3re powsta\u0142y w okresie Bre\u017cniewa, patrzy si\u0119 na wielk\u0105 wojn\u0119 ojczy\u017anian\u0105 dzisiaj – nast\u0119puje jeszcze wi\u0119ksza rytualizacja uroczysto\u015bci oraz akt\u00f3w zbiorowej \u017ca\u0142oby i upami\u0119tniania.<\/span><\/p>\n

\n

Wojna staje si\u0119 zbiorow\u0105 traum\u0105 jednocz\u0105c\u0105 nar\u00f3d. Prywatna pami\u0119\u0107 o wojnie, o jej niuansach i sprzeczno\u015bciach, znika, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 populacji nie jest sk\u0142onna do zag\u0142\u0119biania si\u0119 w szczeg\u00f3\u0142y.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Powsta\u0142e w ten spos\u00f3b puste przestrzenie wype\u0142nia oficjalna interpretacja zbiorowej traumy jako cz\u0119\u015bci wyniesionej na o\u0142tarze historii.<\/span><\/p>\n

Trauma jest w tym przypadku w\u0142a\u015bciwo\u015bci\u0105 obronnego i sprawiedliwego charakteru wojny. Odpowiada to oczywi\u015bcie prawdzie, je\u015bli idzie o pocz\u0105tek wielkiej wojny ojczy\u017anianej. Ale ju\u017c nie o pocz\u0105tek II wojny \u015bwiatowej w 1939 r., kiedy to rz\u0105dzony przez Stalina ZSRR dzia\u0142a\u0142 jako agresor (wojna radziecko-fi\u0144ska 1939-40, zaj\u0119cie kraj\u00f3w ba\u0142tyckich i Besarabii, rozbi\u00f3r Polski dokonany przez Hitlera i Stalina zgodnie z tajnymi protoko\u0142ami).<\/span><\/p>\n

Dla dzisiejszej oficjalnej rosyjskiej propagandy – zw\u0142aszcza w sytuacji, gdy Rosja Putina przeciwstawia si\u0119 zbiorowemu Zachodowi – wa\u017cne jest to, \u017ceby trzyma\u0107 si\u0119 narracji obronnej przy ocenie z\u0142o\u017conych problem\u00f3w zwi\u0105zanych z pocz\u0105tkiem II wojny \u015bwiatowej, a zw\u0142aszcza wzajemnych relacji z Polsk\u0105.<\/span><\/p>\n

Polska ko\u0144ca lat 30. XX wieku nie jest ju\u017c ofiar\u0105, ale agresorem dzia\u0142aj\u0105cym w zmowie z Niemcami i jednym z uczestnik\u00f3w rozbioru Czechos\u0142owacji. Zgodnie z t\u0105 logik\u0105 rok 1939 jest cz\u0119\u015bci\u0105 traumy roku 1941. Co w\u0142a\u015bnie trzeba udowodni\u0107 – i wok\u00f3\u0142 tego koncentruj\u0105 si\u0119 wszystkie wysi\u0142ki propagandowe tych, kt\u00f3rzy prowadz\u0105 wojn\u0119 o pami\u0119\u0107.<\/span><\/p>\n

Trzeba zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na jeszcze jeden punkt. Szczeg\u00f3lny propagandowy nacisk na defensywny charakter dzia\u0142a\u0144 przyw\u00f3dc\u00f3w ZSRR w latach poprzedzaj\u0105cych wojn\u0119 os\u0142abia nieco efekt innej narracji, kt\u00f3ra jest w ideologii sowieckiej niezwykle wa\u017cna. Ta inna narracja k\u0142adzie nacisk na wyzwole\u0144czy charakter wielkiej wojny ojczy\u017anianej – np. w uchwale Komitetu Centralnego KPZR z 31 maja 1984 r. \u201eW 40. rocznic\u0119 zwyci\u0119stwa narodu radzieckiego w wielkiej wojnie ojczy\u017anianej 1941-1945\u201d. Padaj\u0105 w niej m.in. s\u0142owa, \u017ce \u201eZwyci\u0119stwo (\u2026) zosta\u0142o osi\u0105gni\u0119te przez nar\u00f3d radziecki w imi\u0119 pokoju i \u017cycia na ziemi. To, \u017ce zosta\u0142a wybawiona od gro\u017aby faszystowskiego zniewolenia i \u017ce jest wolna, ludzko\u015b\u0107 zawdzi\u0119cza w ogromnej mierze pierwszemu pa\u0144stwu socjalistycznemu na \u015bwiecie\u201d.<\/span><\/p>\n

Nie jest tak, \u017ce dzisiaj nie si\u0119ga si\u0119 w og\u00f3le po tez\u0119 o wyzwoleniu, ale wyra\u017anie mniej ch\u0119tnie ni\u017c po refleksj\u0119 na temat defensywnej natury polityki Stalina w przededniu wojny.<\/span><\/p>\n

Blokada Leningradu jak Holocaust<\/strong><\/h4>\n

Z tej samej sfery – wykorzystywanie przez rosyjsk\u0105 oficjaln\u0105 propagand\u0119 tematu Holocaustu. W\u0105tek ten do niedawna nie by\u0142 w \u017caden spos\u00f3b poruszany (i z ma\u0142ymi wyj\u0105tkami nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 intensywnie wykorzystywany w czasach sowieckich), ale teraz nagle pojawi\u0142 si\u0119 w centrum wojny o pami\u0119\u0107. Przyk\u0142adem si\u0119gni\u0119cia po ten w\u0105tek (w ostatnich latach niezwykle g\u0142\u0119boko po\u015bwi\u0119cili si\u0119 mu historycy) by\u0142o przem\u00f3wienie W\u0142adimira Putina wyg\u0142oszone 23 stycznia 2020 r. podczas V \u015awiatowego Forum Holocaustu w Jerozolimie, po\u015bwi\u0119conego 75. rocznicy wyzwolenia obozu Auschwitz.<\/span><\/p>\n

W oczach \u015bwiata zewn\u0119trznego, a zw\u0142aszcza rosyjskiej publiczno\u015bci, Putin niew\u0105tpliwie pokona\u0142 polskiego prezydenta Andrzeja Dud\u0119 w \u201estarym wewn\u0105trzs\u0142owia\u0144skim sporze\u201d. W swoim przem\u00f3wieniu na forum wyra\u017anie wskaza\u0142 na Polak\u00f3w, Ukrai\u0144c\u00f3w, Litwin\u00f3w i \u0141otysz\u00f3w jako na \u201ewsp\u00f3lnik\u00f3w\u201d i \u201ewsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w\u201d nazist\u00f3w. Z trudem mo\u017cna uzna\u0107 Dud\u0119, rocznik 1972, za \u201ewsp\u00f3\u0142pracownika\u201d, ale bior\u0105c pod uwag\u0119 kontekst dyskusji, w kt\u00f3rym prezydent Rosji pogr\u0105\u017cy\u0142 narody polski i rosyjski, oraz intensywno\u015b\u0107 emocji wok\u00f3\u0142 pocz\u0105tku II wojny \u015bwiatowej, aluzja okaza\u0142a si\u0119 ca\u0142kowicie przejrzysta.<\/span><\/p>\n

Mieszka\u0144cy Leningradu zbieraj\u0105 wod\u0119 z dziur w asfalcie powsta\u0142ych w wyniku ostrza\u0142u. Trwaj\u0105ca 2,5 roku blokada miasta poch\u0142on\u0119\u0142a 1,5 mln ofiar. Rosyjska propaganda niech\u0119tnie zajmuje si\u0119 t\u0105 tragedi\u0105, \u0142atwiej czci\u0107 zwyci\u0119stwa Fot. domena publiczna<\/em><\/span><\/p>\n

Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce w roku 2020 obecny jest rok 1945. W rezultacie Putin sprawia\u0142 wra\u017cenie jubilata: izraelscy urz\u0119dnicy, tacy jak [\u00f3wczesny] minister spraw zagranicznych Israel Katz, dzi\u0119kowali mu za uwolnienie Auschwitz przez Armi\u0119 Czerwon\u0105. Wygl\u0105da\u0142o to tak, jak zauwa\u017cy\u0142 ironicznie komentator gazety \u201eHaarec\u201d Ofer Aderet, jakby to rosyjski prezydent osobi\u015bcie otworzy\u0142 bramy obozu w Auschwitz. W\u0142a\u015bnie tego potrzebuje Putin w roku 75. rocznicy zwyci\u0119stwa – roku wielkiej mobilizacji politycznej w zwi\u0105zku z wprowadzaniem poprawek do konstytucji [daj\u0105cych Putinowi praktycznie w\u0142adz\u0119 do 2036 r.], walki z \u201efa\u0142szowaniem historii\u201d i pompowania notowa\u0144 w sonda\u017cach.<\/span><\/p>\n

Po raz kolejny dokonujemy zastrze\u017cenia – oddzielamy tu merytoryczn\u0105 i propagandow\u0105 stron\u0119 zagadnienia: z moralnego punktu widzenia polityka upami\u0119tniania Holocaustu jest czym\u015b absolutnie bez zarzutu.<\/span><\/p>\n

Swojej oficjalnej polityki historycznej dzisiejsza Rosja broni, u\u017cywaj\u0105c jak \u017cywej tarczy \u015bwi\u0119tej pami\u0119ci o wydarzeniach jednocz\u0105cych nar\u00f3d (a nie jeden nar\u00f3d, jak m\u00f3wimy w przypadku Holocaustu). Wedle dzisiejszej konstrukcji blokada Leningradu [w czasie II wojny] stoi na r\u00f3wni z Holocaustem. Takie zestawienie pojawi\u0142o si\u0119 w przem\u00f3wieniu Putina wyg\u0142oszonym podczas jerozolimskiego forum i naturalnie nie by\u0142o to typowe dla sowieckiego dyskursu historycznego.<\/span><\/p>\n

S\u0105 rzecz\u0105 znan\u0105 niezwykle delikatne spory wok\u00f3\u0142 blokady Leningradu, w tym dyskusja na temat dostarczania dro\u017cd\u017cowych bab ludziom stoj\u0105cym na czele [g\u0142oduj\u0105cego] miasta. Brak [w Rosji] zach\u0119t do wnikania w szczeg\u00f3\u0142y historii blokady, kt\u00f3ra jest przekszta\u0142cana z sacrum w sensie ludzkim w sacrum w nieco uproszczonym sensie politycznym.<\/span><\/p>\n

Re\u017cyser Andriej Zwiagincew nie m\u00f3g\u0142 znale\u017a\u0107 producenta dla swojego filmu o blokadzie – ci, kt\u00f3rzy mu odmawiali, bali si\u0119 nieuniknionego konfliktu z instytucjami pa\u0144stwowymi. Film Aleksieja Krasowskiego \u201ePrazdnik\u201d [\u201e\u015awi\u0119to\u201d], kt\u00f3rego tematem jest specjalna aprowizacja dla wysokiej rangi urz\u0119dnik\u00f3w w czasie blokady, zosta\u0142 uznany za blu\u017anierczy.<\/span><\/p>\n

Na laureatk\u0119 rosyjskiego Bookera Jelen\u0119 Czy\u017cow\u0105 (autork\u0119 wspania\u0142ej ksi\u0105\u017cki \u201eMiasto opisane z pami\u0119ci\u201d o trawi\u0105cej mieszka\u0144c\u00f3w Leningradu traumie blokady przekazywanej z pokolenia na pokolenie) z\u0142o\u017cony zosta\u0142 donos do Komitetu \u015aledczego Federacji Rosyjskiej w zwi\u0105zku z opublikowaniem przez ni\u0105 eseju \u201eMoja pami\u0119\u0107 blokady\u201d; cz\u0142onkowie parlamentu zmieszali j\u0105 z b\u0142otem.<\/span><\/p>\n

Dlaczego? \u017beby broni\u0107 Stalina. Je\u015bli krytykujesz Stalina, krytykujesz nasze zwyci\u0119stwo. Taki jest ostateczny rezultat polityki historycznej Putina.<\/span><\/p>\n

Ta sama Czy\u017cowa pisa\u0142a o tym, co najbardziej przeszkadza w m\u00f3wieniu o tragedii Leningradu – o wewn\u0119trznym ludzkim b\u00f3lu i zewn\u0119trznej cenzurze: \u201eTeraz rozumiem, \u017ce pami\u0119\u0107 mojej rodziny o blokadzie by\u0142a zamkni\u0119ta z dw\u00f3ch stron: od wewn\u0105trz i od zewn\u0105trz. Od wewn\u0105trz, bo blokada jest b\u00f3lem, o kt\u00f3rym trudno, strach m\u00f3wi\u0107, a z zewn\u0105trz, bo bali si\u0119 powiedzie\u0107 \u00bbco\u015b niepotrzebnego\u00ab – ju\u017c podczas wojny blokada by\u0142a tematem podlegaj\u0105cym cenzurze, pa\u0144stwo robi\u0142o wszystko, \u017ceby ukry\u0107 prawd\u0119\u201d (przek\u0142ad Sergiusza Kowalskiego).<\/span><\/p>\n

Istnieje prawdziwa blokada, ale istnieje te\u017c jej oficjalnie uznany i popierany [fa\u0142szywy] opis. Istnieje Holocaust, kt\u00f3ry ma s\u0142u\u017cy\u0107 rozwi\u0105zywaniu zada\u0144 polityczno-propagandowych. A zdarzy\u0142 si\u0119 naprawd\u0119. Jest pewien specjalny porz\u0105dek – mo\u017cesz kogo\u015b lub co\u015b przywo\u0142a\u0107 z patosem i smutkiem, a kogo\u015b lub co\u015b innego nie. Hierarchii \u015bwi\u0119tokradztwa oraz granic moralnych nie wyznacza spo\u0142ecze\u0144stwo, ale pa\u0144stwo przy pomocy medi\u00f3w, struktur rz\u0105dowych i urz\u0119dnik\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Cwaniacka dekada<\/strong><\/h4>\n

W walce o czysto\u015b\u0107 historii pa\u0144stwo wyra\u017anie okre\u015bla swoich wrog\u00f3w. Jednym z nich jest Memoria\u0142, organizacja niszczona na zimno wysokimi grzywnami za brak na jej stronach w sieci informacji, \u017ce jest \u201ezagranicznym agentem\u201d. Gromadzenie wiedzy o represjach i przechowywanie pami\u0119ci o nich to sfera, kt\u00f3rej pa\u0144stwo nie potrafi jeszcze zmonopolizowa\u0107 i \u201eoczy\u015bci\u0107\u201d, ale aktywnie eliminuje niezale\u017cnych graczy z tego pola.<\/span><\/p>\n

Kolejny przyk\u0142ad traumy, tym razem w wysokim stopniu wyimaginowanej. Tak\u017ce ona s\u0142u\u017cy legitymizacji obecnego re\u017cimu politycznego, wedle logiki: kiedy\u015b by\u0142o \u017ale, teraz jest dobrze, przedtem zostali\u015bmy upokorzeni, a teraz odzyskali\u015bmy wielko\u015b\u0107. Chodzi o \u201erozpad ZSRR\u201d i koncept \u201ecwaniackich lat 90.\u201d. W \u015bwiadomo\u015bci historycznej p\u0119kni\u0119cie biegnie w\u0142a\u015bnie tutaj. Wa\u017cnym w\u0105tkiem w dyskursie historycznym Putina jest przedstawianie lat 90. XX wieku jako czasu absolutnego chaosu i postimperialnego upokorzenia, z kt\u00f3rego to stanu Putin wyprowadzi\u0142 osobi\u015bcie nar\u00f3d rosyjski. Najwa\u017cniejsza idea, na kt\u00f3rej opiera si\u0119 osobisty wizerunek polityczny i charyzma Putina, to przeciwstawianie epoki chaosu i upadku dobrobytowi i porz\u0105dkowi, jakie maj\u0105 panowa\u0107 w Rosji dzisiaj.<\/span><\/p>\n

Przedstawiaj\u0105c lata 90. jako traum\u0119, tak\u017ce tym pokoleniom, kt\u00f3re ze wzgl\u0119du na wiek tego czasu nie pami\u0119taj\u0105, ci, kt\u00f3rzy manipuluj\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105, wci\u0105gaj\u0105 ogromne masy ludzi we wsp\u00f3lne prze\u017cywanie owej traumy. To prawda, nie wszyscy mog\u0105 j\u0105 postrzega\u0107 jako zbiorowy, a czasem osobisty \u017cal, kt\u00f3ry jest charakterystyczny dla do\u015bwiadczenia wielkiej wojny ojczy\u017anianej, podstawy samookre\u015blenia si\u0119 Rosjan.<\/span><\/p>\n

\n

Zniekszta\u0142cony obraz lat 90., zgodnie z kt\u00f3rym by\u0142 to czas upokorzenia i upadku, g\u0142\u0119boko przenikn\u0105\u0142 do \u201ezbiorowej nie\u015bwiadomo\u015bci\u201d narodu. Latom 90. przypisane zosta\u0142y trwale okre\u015blenia w rodzaju \u201ecwaniackie\u201d, \u201ebandyckie\u201d.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

M\u0142ode pokolenie uwa\u017ca mitologi\u0119 kryj\u0105c\u0105 si\u0119 w tej zbiorowej, wyimaginowanej traumie za co\u015b oczywistego. Przedstawiciel nowej generacji podczas spotkania Putina ze studentami czo\u0142owych uniwersytet\u00f3w, uczniami, nauczycielami i mentorami (22 stycznia 2020 r.) zdefiniowa\u0142 to tak: \u201eW latach 90., wed\u0142ug moich rodzic\u00f3w, strach by\u0142o wyj\u015b\u0107 na ulic\u0119\u201d.<\/span><\/p>\n

Prezydent nie spiera\u0142 si\u0119 z tak\u0105 interpretacj\u0105, chocia\u017c sam jest politycznym produktem lat 90. i, by tak rzec, spersonalizowanym zwie\u0144czeniem historii tego czasu, je\u015bli go rozumie\u0107 jako rozw\u00f3j kapitalizmu pa\u0144stwowego. Nie wspominaj\u0105c ju\u017c o tym, \u017ce w tamtych latach nie by\u0142o problemu z \u201ewyj\u015bciem na ulic\u0119\u201d.<\/span><\/p>\n

Co m\u00f3wi\u0105 historycy<\/strong><\/h4>\n

Jak sami historycy odnosz\u0105 si\u0119 do polityki historycznej? Niekt\u00f3rzy udaj\u0105, \u017ce jej w og\u00f3le nie ma – to taka forma demonstracyjnej naukowej pow\u015bci\u0105gliwo\u015bci – chocia\u017c taka postawa jest prawdopodobnie wyj\u0105tkiem od regu\u0142y. Wynika to z niedawnych bada\u0144 Wolnego Towarzystwa Historycznego i Centrum Lewady, przeprowadzonych pod patronatem Komitetu Inicjatyw Obywatelskich [Aleksieja Kudrina].<\/span><\/p>\n

Raport \u201eHistorycy we wsp\u00f3\u0142czesnej Rosji. Struktura i samookre\u015blenie si\u0119 tej spo\u0142eczno\u015bci\u201d zosta\u0142 oparty na badaniu, w kt\u00f3rym respondentami byli profesjonalni historycy.<\/span><\/p>\n

Generalnie najwi\u0119ksz\u0105 trudno\u015b\u0107 z udzieleniem odpowiedzi spo\u0142eczno\u015b\u0107 historyk\u00f3w mia\u0142a w przypadku pyta\u0144 \u201eCo postrzegasz jako optymaln\u0105 polityk\u0119 historyczn\u0105, kt\u00f3r\u0105 pa\u0144stwo powinno prowadzi\u0107?\u201d i \u201eDlaczego pa\u0144stwo powinno lub nie powinno prowadzi\u0107 polityki historycznej?\u201d.<\/span><\/p>\n

Historycy nie postrzegaj\u0105 siebie jako si\u0142y, kt\u00f3ra mog\u0142aby wp\u0142ywa\u0107 na historyczn\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa – i jest to po\u015brednie przyznanie, \u017ce decyduj\u0105 o niej w\u0142adze pa\u0144stwa:<\/span><\/p>\n

68 proc. respondent\u00f3w uwa\u017ca, \u017ce ich wp\u0142yw jest w tej sferze s\u0142aby. Jednocze\u015bnie 43 proc. twierdzi, \u017ce najpowa\u017cniejszym problemem tej grupy zawodowej jest zaanga\u017cowanie polityczne historyk\u00f3w.<\/span><\/p>\n

84 proc. ankietowanych historyk\u00f3w uwa\u017ca, \u017ce problemem jest okoliczno\u015b\u0107, i\u017c \u201espo\u0142ecze\u0144stwo i pa\u0144stwo zwykle nie bior\u0105 wystarczaj\u0105co pod uwag\u0119 lekcji historii\u201d i \u201ewyci\u0105gaj\u0105 b\u0142\u0119dne wnioski z lekcji historii\u201d. W przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci (51 proc.) respondenci s\u0105 zdania, \u017ce istnieje naprawd\u0119 co\u015b takiego jak zam\u00f3wienie pa\u0144stwowe na uzasadnienia historyczne s\u0142u\u017c\u0105ce rozwi\u0105zywaniu aktualnych problem\u00f3w politycznych.<\/span><\/p>\n

Cechy polityki historycznej pa\u0144stwa rosyjskiego historycy opisuj\u0105 tak:<\/span><\/p>\n

– \u201eMa ona na celu ukszta\u0142towanie obrazu specjalnej rosyjskiej drogi\u201d – 61 proc.;<\/span><\/p>\n

– \u201eMa na celu uzasadnienie obecnej polityki wewn\u0119trznej i zagranicznej\u201d – 59 proc.;<\/span><\/p>\n

– \u201eMa na celu kszta\u0142towanie \u015bwiadomo\u015bci izolacjonistycznej\u201d – 56 proc.<\/span><\/p>\n

Jeden z respondent\u00f3w ironicznie nazwa\u0142 polityk\u0119 historyczn\u0105 w\u0142adzy \u201eklioterapi\u0105\u201d.<\/span><\/p>\n

Odpowiedzi na pytanie \u201eCzy pa\u0144stwo powinno prowadzi\u0107 polityk\u0119 historyczn\u0105?\u201d by\u0142y nast\u0119puj\u0105ce:<\/span><\/p>\n

– \u201ePowinno\u201d – 38 proc.;<\/span><\/p>\n

– \u201eNie powinno\u201d – 44 proc.;<\/span><\/p>\n

– \u201eTrudno powiedzie\u0107\u201d – 18 proc.<\/span><\/p>\n

Jednocze\u015bnie niekt\u00f3rzy historycy nie maj\u0105 na my\u015bli manipulacyjnej roli polityki historycznej, ale jej pewn\u0105 funkcj\u0119 wychowawczo-edukacyjn\u0105.<\/span><\/p>\n

S\u0105 te\u017c i takie opinie:<\/span><\/p>\n

– \u201eUwa\u017cam, \u017ce pa\u0144stwo nie powinno prowadzi\u0107 polityki historycznej, poniewa\u017c poci\u0105ga to za sob\u0105 umocnienie ideologii pa\u0144stwowej, czego zabrania wprost Konstytucja Federacji Rosyjskiej\u201d;<\/span><\/p>\n

– \u201eW zasadzie nie powinno by\u0107 pa\u0144stwowej polityki historycznej\u201d.<\/span><\/p>\n

Ty\u0142em do przysz\u0142o\u015bci<\/strong><\/h4>\n

Historyczna to\u017csamo\u015b\u0107 nowej Rosji jest negatywna. Je\u015bli uzna\u0107 rozpad ZSRR za najwi\u0119ksz\u0105 katastrof\u0119 XX wieku, to Federacja Rosyjska, kt\u00f3ra powsta\u0142a na jego ruinach, jest rodzajem \u201esubpa\u0144stwa\u201d. Zgodnie z t\u0105 logik\u0105 czym\u015b takim by\u0142a ona w latach 90.; by\u0142a w stanie si\u0119 odrodzi\u0107 dopiero wtedy, gdy sta\u0142a si\u0119 \u201egreat again\u201d [\u201eznowu wielka\u201d], to znaczy podobna do Zwi\u0105zku Radzieckiego: odziedziczy\u0142a po nim historyczne mity i narracje i przekszta\u0142ci\u0142a je w mity i narracje oficjalne.<\/span><\/p>\n

I tak oto u podstaw \u015bwiadomo\u015bci historycznej dzisiejszej Rosji le\u017cy wychowanie poprzez propagand\u0119 i masowe usuwanie z pami\u0119ci szczeg\u00f3\u0142\u00f3w najwa\u017cniejszych wydarze\u0144: II wojny \u015bwiatowej, stalinizmu i p\u00f3\u017anego okresu sowieckiego.<\/span><\/p>\n

Tak te\u017c si\u0119 rodzi duma z historii kraju na zasadzie negatywnej, obronnej, poprzez zbiorowe prze\u017cywanie traum wielkiej wojny ojczy\u017anianej i lat 90. XX wieku:<\/span><\/p>\n

\n

zostali\u015bmy zaatakowani wtedy i jeste\u015bmy atakowani teraz, byli\u015bmy upokarzani wtedy i pr\u00f3buj\u0105 nas znowu upokorzy\u0107 – ale mimo wszystko stali\u015bmy si\u0119 silni i teraz jeste\u015bmy w stanie przetrwa\u0107, zachowuj\u0105c niezale\u017cno\u015b\u0107 i suwerenno\u015b\u0107.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

A jakby co, \u201esta\u0107 nas na powt\u00f3rk\u0119\u201d – oto straszna formu\u0142a tego zbiorowego wyrzucenia z pami\u0119ci szczeg\u00f3\u0142\u00f3w i okropno\u015bci wielkiej wojny.<\/span><\/p>\n

(W zesz\u0142ym roku na pomniku w pobli\u017cu stacji w Prochorowce, gdzie w 1943 r. odby\u0142a si\u0119 s\u0142ynna bitwa pancerna, kto\u015b namalowa\u0142 napis farb\u0105 olejn\u0105: \u201eHansy i Fryce! Nigdy tego nie zapomnicie! A jak b\u0119dzie trzeba, przyjdziemy znowu\u201d).<\/span><\/p>\n

Masowa \u015bwiadomo\u015b\u0107 w zasadzie potrzebuje ideologicznych kul, na kt\u00f3rych mo\u017ce si\u0119 oprze\u0107: jak my\u015ble\u0107, jakiego punktu widzenia si\u0119 trzyma\u0107, jak interpretowa\u0107 histori\u0119, o czym pami\u0119ta\u0107 i o czym zapomnie\u0107. Tam, gdzie powinna znajdowa\u0107 si\u0119 pami\u0119\u0107, w systemie masowych wyobra\u017ce\u0144 znajduje si\u0119 jej proteza – dostarczona za darmo, a \u015bci\u015blej narzucona przez pa\u0144stwo. I wtedy masowemu cz\u0142owiekowi \u0142atwiej jest porusza\u0107 si\u0119 w przestrzeni spo\u0142ecznej i politycznej.<\/span><\/p>\n

Zapomnienie i trauma to chwiejne ideologiczne fundamenty rozwoju.<\/span><\/p>\n

Powr\u00f3t dawnej \u015bwietno\u015bci i przeciwstawianie w\u0142asnej tradycji Obcemu i Innemu, podzia\u0142 narodu na ten czysty (uznaj\u0105cy zmitologizowan\u0105 histori\u0119) i nieczysty (\u201efa\u0142szuj\u0105cy\u201d i \u201eprzepisuj\u0105cy\u201d j\u0105) – to wszystko cechy polityki, kt\u00f3ra zwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 w przesz\u0142o\u015b\u0107 i odwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 od przysz\u0142o\u015bci.<\/span><\/p>\n

Rosja nie potrzebuje takiej polityki historycznej jak ta dzisiejsza, propagandowo-mitologicznego autoramentu, tylko polityki, kt\u00f3ra stara si\u0119 przezwyci\u0119\u017cy\u0107 trudn\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107. Nie potrzebuje te\u017c \u201esolidarno\u015bci anamnestycznej\u201d (termin J\u00fcrgena Habermasa) w zapominaniu o niewygodnej przesz\u0142o\u015bci, tylko konsekwentnej pracy nad jej przezwyci\u0119\u017caniem oraz gwarancji wolno\u015bci bada\u0144 i wypowiedzi na temat trudnych kwestii historycznych.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pakt Ribbentrop-Mo\u0142otow jako triumf. W Rosji polityka historyczna s\u0142u\u017cy wojnie z Zachodem Andriej Kolesnikow Prze\u0142. arp W\u0142adimir Putin podczas dorocznego spotkania w Narodowym Centrum Zarz\u0105dzania Obron\u0105, 24.12.2019 (Fot. Mikhail Klimentyev \/ AP) W 1989 r. Zjazd Deputowanych Ludowych ZSRR oficjalnie pot\u0119pi\u0142 pakt Ribbentrop-Mo\u0142otow wraz z jego tajnymi protoko\u0142ami. Dzi\u015b jest uznawany przez w\u0142adze Rosji za […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/80558"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=80558"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/80558\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":80580,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/80558\/revisions\/80580"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=80558"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=80558"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=80558"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}