{"id":80852,"date":"2020-09-08T17:09:12","date_gmt":"2020-09-08T15:09:12","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=80852"},"modified":"2020-09-08T16:14:38","modified_gmt":"2020-09-08T14:14:38","slug":"15-09-53","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=80852","title":{"rendered":"NIESPE\u0141NIONE NADZIEJE. WARSZAWSCY \u017bYDZI A CESARZ WSZECH ROSJI I KR\u00d3L POLSKI ALEKSANDER I"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>NIESPE\u0141NIONE NADZIEJE. WARSZAWSCY \u017bYDZI A CESARZ WSZECH ROSJI I KR\u00d3L POLSKI ALEKSANDER I<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

dr Pawe\u0142 Fija\u0142kowski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n
W okresie wojen napoleo\u0144skich prawa warszawskich \u017byd\u00f3w by\u0142y stopniowo ograniczane. Nadzieje na popraw\u0119 swej sytuacji wi\u0105zali z cesarzem Aleksandrem I, uwa\u017canym za liberalnego w\u0142adc\u0119. Du\u017c\u0105 rol\u0119 w skomplikowanych rozgrywkach politycznych mi\u0119dzy Polakami, \u017bydami a Rosjanami odegra\u0142 rosyjski hrabia Nowosilcow.<\/strong><\/h5>\n

Cesarz i kr\u00f3l Aleksander I Romanow w gabinecie kr\u00f3la na Zamku Kr\u00f3lewskim w Warszawie, akwarela-gwasz wykonana po 1817 r. \/ Muzeum Narodowe w Warszawie<\/em><\/span><\/p>\n

Po zako\u0144czonym kl\u0119sk\u0105 naje\u017adzie cesarza Napoleona I na Rosj\u0119, na terytorium Ksi\u0119stwa Warszawskiego wkroczy\u0142y wojska rosyjskie. 8 lutego 1813 r. genera\u0142 Michai\u0142 Mi\u0142oradowicz przyj\u0105\u0142 w swej kwaterze na Mokotowie przedstawicieli w\u0142adz pa\u0144stwowych, warszawskiego magistratu oraz duchowie\u0144stwa. Delegaci wr\u0119czyli mu klucze \u201ena znak spokojnego oddania si\u0119 miasta\u201d oraz chleb i s\u00f3l \u201ew dow\u00f3d (…) otwartego post\u0119powania i go\u015bcinno\u015bci\u201d, natomiast genera\u0142 zapewni\u0142 przyby\u0142ych o przychylno\u015bci cesarza Wszech Rosji Aleksandra I dla Polak\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Marie Elisabeth-Louise Vig\u00e9e-Lebrun, Cesarz Aleksander I, obraz olejny wykonany po 1801 r. \/ Muzeum Narodowe w Warszawie<\/em><\/span><\/p>\n

13 marca 1813 r. Aleksander I powo\u0142a\u0142 Rad\u0119 Najwy\u017csz\u0105 Tymczasow\u0105 Ksi\u0119stwa Warszawskiego, kt\u00f3ra obj\u0119\u0142a zwierzchnictwo nad administracj\u0105, s\u0105downictwem i szkolnictwem. Monarcha stara\u0142 si\u0119 pozyska\u0107 polskie elity polityczne dla swego planu odrodzenia pa\u0144stwa polskiego i przekona\u0107 je, \u017ce mo\u017ce to nast\u0105pi\u0107 tylko pod jego panowaniem. Do najwa\u017cniejszych zwolennik\u00f3w ugody i powi\u0105zania los\u00f3w Polski z Rosj\u0105 nale\u017ca\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Adam Jerzy Czartoryski, kt\u00f3rego pogl\u0105dy podziela\u0142o wielu arystokrat\u00f3w. W kr\u0119gach politycznych i wojskowych coraz wi\u0119ksz\u0105 popularno\u015b\u0107 zdobywa\u0142a wizja Rzeczypospolitej istniej\u0105cej pod ber\u0142em cesarza-kr\u00f3la. Wielkie nadzieje z odtworzeniem pa\u0144stwa polskiego wi\u0105za\u0142a spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska, borykaj\u0105ca si\u0119 z wprowadzonymi w okresie Ksi\u0119stwa Warszawskiego przepisami, ograniczaj\u0105cymi swobod\u0119 osiedlania si\u0119 i prowadzenia dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej. Bardzo dotkliwie utrudnia\u0142y one \u017cycie \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w Warszawy i ca\u0142ego ksi\u0119stwa.<\/span><\/p>\n

Przypomnijmy, \u017ce 16 marca 1809 r. kr\u00f3l saski i ksi\u0105\u017c\u0119 warszawski Fryderyk August wyda\u0142 dekret wprowadzaj\u0105cy regu\u0142y, na jakich \u017bydzi mogli mieszka\u0107 w stolicy. Ustanawia\u0142 on przeznaczony dla nich rewir na zasadzie wyznaczenia ulic, przy kt\u00f3rych nie wolno im by\u0142o mieszka\u0107. Zakazem obj\u0119to Stare Miasto z Podwalem i bocznymi uliczkami, Nowe Miasto, ulice \u015awi\u0119tojersk\u0105, D\u0142ug\u0105, Biela\u0144sk\u0105, Miodow\u0105, Senatorsk\u0105 z s\u0105siednimi ulicami, a ponadto Krakowskie Przedmie\u015bcie i cz\u0119\u015b\u0107 Nowego \u015awiatu wraz z s\u0105siaduj\u0105cymi z nimi ulicami. Powy\u017cszy dekret oraz uzupe\u0142niaj\u0105ce go dekrety z 1809 i 1810 r. spowodowa\u0142y, \u017ce osadnictwo \u017cydowskie przesun\u0119\u0142o si\u0119 z centrum miasta na jego peryferyjne obszary, gdzie warunki \u017cycia i prowadzenia dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej by\u0142y znacznie gorsze. Wszyscy \u017bydzi w Ksi\u0119stwie Warszawskim musieli p\u0142aci\u0107 liczne i wysokie podatki, zar\u00f3wno te uiszczane przez og\u00f3\u0142 mieszka\u0144c\u00f3w, jak i ci\u0105\u017c\u0105ce tylko na nich. 30 pa\u017adziernika 1812 r. w\u0142adze ksi\u0119stwa wyda\u0142y dekret zabraniaj\u0105cy starozakonnym zajmowania si\u0119 produkcj\u0105 i handlem alkoholem, kt\u00f3ry mia\u0142 obowi\u0105zywa\u0107 od 1 lipca 1814 r. Jego wprowadzenie w \u017cycie spowodowa\u0142oby, \u017ce znaczna cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142eczno\u015bci utraci\u0142aby \u017ar\u00f3d\u0142a utrzymania.<\/span><\/p>\n

Tote\u017c gdy Ksi\u0119stwo Warszawskie zosta\u0142o opanowane przez Rosjan, przedstawiciele warszawskiego kaha\u0142u<\/a><\/strong><\/span> podj\u0119li starania o uchylenie szkodliwych dla \u017byd\u00f3w praw, kieruj\u0105c petycje do nowych w\u0142adz ksi\u0119stwa, a nast\u0119pnie do samego cesarza Aleksandra I. Uda\u0142o im si\u0119 pozyska\u0107 poparcie Miko\u0142aja Nowosilcowa, wiceprezesa Rady Najwy\u017cszej Tymczasowej Ksi\u0119stwa Warszawskiego, co dawa\u0142o nadziej\u0119, \u017ce dzia\u0142ania te b\u0119d\u0105 skuteczne. Reprezentanci kaha\u0142u, kieruj\u0105c si\u0119 wskaz\u00f3wkami Nowosilcowa, wnie\u015bli do rady dwukrotnie, 17 pa\u017adziernika 1813 r. i 15 kwietnia 1814 r., pro\u015bby o uchylenie dekretu zakazuj\u0105cego \u017bydom produkcji i handlu alkoholem. Jednak\u017ce uda\u0142o im si\u0119 jedynie uzyska\u0107 przesuni\u0119cie terminu wprowadzenia go \u017cycie na 1 lipca 1815 r. Tote\u017c latem 1814 r. delegaci warszawskiej gminy: Micha\u0142 Ettinger Rawski, Wolf Micha\u0142 (Wulf Michel) Kohn (Cohn) i Szachna Neuding udali si\u0119 z inspiracji Nowosilcowa do Petersburga i 9 sierpnia 1814 r. z\u0142o\u017cyli Aleksandrowi I obszerny memoria\u0142 w j\u0119zyku francuskim. Wskazywali w nim na wprowadzone w poprzednich latach zarz\u0105dzenia pogarszaj\u0105ce sytuacj\u0119 ludno\u015bci \u017cydowskiej. Oto niewielki jego fragment:<\/span><\/p>\n

Stiepan Szczukin, Miko\u0142aj Miko\u0142ajewicz Nowosilcow, portret olejny wykonany przed 1808 r. \/ Rosyjskie Muzeum Pa\u0144stwowe, Petersburg, Wikimedia Commons<\/em><\/span><\/p>\n

\u201eB\u0142agamy Wasz\u0105 Cesarsk\u0105 Mo\u015b\u0107 w imieniu 200 000 nieszcz\u0119snych \u017byd\u00f3w, skazanych na \u015bmier\u0107 g\u0142odow\u0105, o rzucenie na nich jednego ze swych \u0142askawych spojrze\u0144. Pod rz\u0105dem pruskim korzystali\u015bmy zawsze ze wszystkich praw obywatelskich (\u2026). Wszystkie prawa stare i nowe zapewniaj\u0105 nam wolne wyznawanie naszej wiary, nie obawiali\u015bmy si\u0119 tedy nigdy, \u017ce si\u0119 nam w tem przeszkodzi (\u2026). Ali\u015bci wbrew temu wszystkiemu zwi\u0119kszono podatki jedynie dla nas, w Warszawie wyp\u0119dzono nas z naszych siedzib (\u2026), wreszcie, a\u017ceby zako\u0144czy\u0107 nasz\u0105 ruin\u0119, pozbawia si\u0119 nas prawa, z kt\u00f3rego korzystali\u015bmy w Polsce przez kilka wiek\u00f3w, prawa wyrobu i sprzeda\u017cy w\u00f3dki, piwa i innych trunk\u00f3w. Zgo\u0142a nie rozumiemy przyczyny, kt\u00f3ra doprowadzi\u0142a do tych obostrze\u0144 dawny rz\u0105d polski\u201d.<\/span><\/p>\n

Petycja ta by\u0142a jedn\u0105 z wielu ukazuj\u0105cych cesarzowi Wszech Rosji i przysz\u0142emu kr\u00f3lowi polskiemu problemy, z jakimi b\u0119dzie musia\u0142 si\u0119 zmierzy\u0107.<\/span><\/p>\n

Zabiegi o przychylno\u015b\u0107 cara<\/strong><\/h4>\n

Plan Aleksandra I, by przekszta\u0142ci\u0107 Ksi\u0119stwo Warszawskie w Kr\u00f3lestwo Polskie, powi\u00f3d\u0142 si\u0119, aczkolwiek ze wzgl\u0119du na roszczenia Prus i Austrii jego terytorium by\u0142o znacznie mniejsze, ni\u017c tego chcia\u0142 cesarz. Utworzenie kr\u00f3lestwa nast\u0105pi\u0142o na mocy porozumie\u0144 podpisanych przez Rosj\u0119 z Austri\u0105 i Prusami 3 maja 1815 r., w\u0142\u0105czonych do postanowie\u0144 ko\u0144cowych kongresu wiede\u0144skiego z 9 czerwca tego roku. Odrodzone pa\u0144stwo by\u0142o nie w pe\u0142ni samodzielne, poniewa\u017c wi\u0105za\u0142a je z Rosj\u0105 unia personalna i wsp\u00f3lna polityka zagraniczna. Niemniej jego powstanie wzbudzi\u0142o wielki entuzjazm polskich elit.<\/span><\/p>\n

Przedstawiciele warszawskiej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej niestrudzenie kontynuowali zabiegi o zniesienie przepis\u00f3w utrudniaj\u0105cych \u017cycie \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w stolicy oraz Kr\u00f3lestwa Polskiego. Latem 1815 r. Ettinger Rawski, Kohn i Neuding, kieruj\u0105c si\u0119 wskaz\u00f3wkami i zach\u0119tami Nowosilcowa, udali si\u0119 do Pary\u017ca, gdzie przebywa\u0142 w\u00f3wczas cesarz Wszech Rosji i kr\u00f3l polski Aleksander I. Dodajmy, \u017ce poszli w \u015blad za polskimi elitami politycznymi, kt\u00f3re skierowa\u0142y do Pary\u017ca delegacj\u0119 ho\u0142downicz\u0105 z\u0142o\u017con\u0105 z przedstawicieli senatu, izby poselskiej oraz warszawskich w\u0142adz miejskich.<\/span><\/p>\n

Wielki ksi\u0105\u017c\u0119 Konstanty Paw\u0142owicz i jego \u017cona Joanna z Grudzi\u0144skich, portret olejny z oko\u0142o 1820 r. \/ Wikipedia<\/em><\/span><\/p>\n

We wrze\u015bniu 1815 r. delegaci warszawskich \u017byd\u00f3w uzyskali pos\u0142uchanie u wielkiego ksi\u0119cia Konstantego, a dzi\u0119ki jego poparciu zostali przyj\u0119ci przez cesarza i kr\u00f3la Aleksandra I jako reprezentanci og\u00f3\u0142u \u017byd\u00f3w Kr\u00f3lestwa Polskiego. Przekazali w\u0142adcy petycj\u0119 zawieraj\u0105c\u0105 liczne postulaty w sprawach kluczowych dla \u017byd\u00f3w w kr\u00f3lestwie. Jednak\u017ce monarcha nie ustosunkowa\u0142 si\u0119 do pr\u00f3\u015bb, odk\u0142adaj\u0105c ich rozpatrzenie na p\u00f3\u017aniej. 19 wrze\u015bnia 1815 r. delegaci otrzymali od ksi\u0119cia Konstantego list polecaj\u0105cy do Nowosilcowa, kt\u00f3ry mia\u0142 im u\u0142atwi\u0107 zabiegi o kolejn\u0105 audiencj\u0119 u w\u0142adcy. Czytamy w nim:<\/span><\/p>\n

\u201eMiko\u0142aju Miko\u0142ajewiczu, upraszam Wasz\u0105 Ekscelencj\u0119, aby\u015b dor\u0119czycielom pisma niniejszego, deputatom \u017cydowskim Kr\u00f3lestwa Polskiego, kt\u00f3rzy byli przedstawieni tutaj J[ego] C[esarskiej] Mo\u015bci, okaza\u0142 wszelk\u0105 mo\u017cliw\u0105 pomoc swoj\u0105 celem uczynienia zado\u015b\u0107 ich pro\u015bbie w czasie obecno\u015bci J[ego] C[esarskiej] Mo\u015bci w Berlinie, a korzystaj\u0105c z tej sposobno\u015bci prosz\u0119 przyj\u0105\u0107 zapewnienie szczeg\u00f3lniejszego mego zawsze dla Pana powa\u017cania\u201d.<\/span><\/p>\n

Delegaci warszawskiej gminy \u017cydowskiej dotarli do Berlina jeszcze przed cesarzem Aleksandrem I i nawi\u0105zali kontakt z Nowosilcowem, kt\u00f3ry przyby\u0142 z Warszawy na spotkanie z w\u0142adc\u0105. W dzie\u0144 po przyje\u017adzie Aleksandra I do Berlina, 25 pa\u017adziernika 1815 r. z\u0142o\u017cyli na r\u0119ce Nowosilcowa memoria\u0142 przeznaczony dla monarchy. By\u0142 on kolejn\u0105 pr\u00f3b\u0105 uzyskania jego przychylno\u015bci dla postulat\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej, co mog\u0142o utorowa\u0107 drog\u0119 do uchylenia niekorzystnych dla niej praw przez w\u0142adze Kr\u00f3lestwa Polskiego. Tymczasem cesarz i kr\u00f3l Aleksander I nie chcia\u0142 ingerowa\u0107 w sprawy znajduj\u0105ce si\u0119 w gestii rz\u0105du kr\u00f3lestwa, uprawnionego do kszta\u0142towania statusu \u017byd\u00f3w polskich. Memoria\u0142 dotar\u0142 do w\u0142adcy, ale postanowi\u0142 on zaj\u0105\u0107 si\u0119 postulatami spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej po przyje\u017adzie do Warszawy.<\/span><\/p>\n

Cesarz Wszech Rosji i kr\u00f3l polski Aleksander I przyby\u0142 do Warszawy 12 listopada 1815 r., a gdy przy d\u017awi\u0119ku dzwon\u00f3w jecha\u0142 na koniu przez od\u015bwi\u0119tnie udekorowane ulice, t\u0142umy mieszka\u0144c\u00f3w wita\u0142y go okrzykiem \u201eNiech \u017cyje Aleksander, nasz kr\u00f3l\u201d. Na ulicach i placach rozdawano ulotki z poematami na jego cze\u015b\u0107. Nieopodal zamku Aleksander zosta\u0142 powitany przez duchowie\u0144stwo rzymsko-katolickie, a na placu Saskim odby\u0142a si\u0119 defilada wojskowa. Podczas trzytygodniowego pobytu w\u0142adcy w Warszawie do zamku kr\u00f3lewskiego przybywali reprezentanci r\u00f3\u017cnych \u015brodowisk, by z\u0142o\u017cy\u0107 mu wiernopodda\u0144cze ho\u0142dy, zabiega\u0107 o urz\u0119dy i awanse oraz wnie\u015b\u0107 petycje w wa\u017cnych sprawach.<\/span><\/p>\n

Przedstawiciele spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej, Ettinger Rawski, Kohn i Neuding, dzi\u0119ki protekcji Nowosilcowa uzyskali 24 listopada 1815 r. audiencj\u0119 u wielkiego ksi\u0119cia Konstantego, kt\u00f3rego poprosili o poparcie ich pr\u00f3\u015bb do cesarza i kr\u00f3la Aleksandra I. Nast\u0119pnie zostali przyj\u0119ci przez w\u0142adc\u0119, z\u0142o\u017cyli mu ho\u0142d w imieniu wszystkich wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w w Kr\u00f3lestwie Polskim oraz wr\u0119czyli \u201eHymn w czasie szcz\u0119\u015bliwego przybycia naszego najmi\u0142o\u015bciwszego pana cesarza i kr\u00f3la Aleksandra I w ho\u0142dzie najg\u0142\u0119bszej pokory przez starszych Izraelit\u00f3w miasta Warszawy od\u015bpiewany\u201d. Zosta\u0142 on wydrukowany w czterech j\u0119zykach: hebrajskim, polskim, niemieckim i francuskim, i by\u0142 wyrazem nadziei wi\u0105zanych z nowym panowaniem:<\/span><\/p>\n

\u201eDo szcz\u0119\u015bliwo\u015bci Polski, do weselnej wrzawy,<\/em>
\n \u0141\u0105cz\u0105 si\u0119 z uniesieniem odg\u0142osy Warszawy.<\/em>
\n P\u00f3jd\u017acie z arfami w d\u0142oniach i wy Judy dzieci,<\/em>
\n Niechaj hymn wasz do Boga nad gwiazdy poleci.<\/em>
\n B\u00f3g uj\u0119ty naszym stanem<\/em>
\n Aleksandra da\u0142 nam panem (\u2026).<\/em><\/p>\n

 Pojrzyj na nas, ludzko\u015bci i prawdy czcicielu!<\/em>
\n Jak li\u015bcie potyrane ludy Izraelu.<\/em>
\n Niech przeleci nad niemi s\u0142owo Twojej mocy,<\/em>
\n Gwiazda Twoja rozp\u0119dzi cienie naszej nocy.<\/em>
\n Niech dla n\u0119dznych Judy dzieci<\/em>
\n Gwiazda nadziei za\u015bwieci (\u2026).<\/em><\/p>\n

 Juda uboga w wszystkiem, bogata w \u017cyczeniu,<\/em>
\nBoja\u017aliwa lecz wierna, wymowna w milczeniu,<\/em>
\n Poni\u017cona wzdychaj\u0105c do najlepszych ch\u0119ci,<\/em>
\n Do Boga bog\u00f3w mod\u0142y za Tob\u0105 po\u015bwi\u0119ci.<\/em>
\n Niech Ci tyle szcz\u0119\u015bcia stwarza<\/em>
\n Ile nas w Tobie obdarza (\u2026)\u201d<\/em><\/p>\n

Kilkana\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej, w mowie wyg\u0142oszonej na nabo\u017ce\u0144stwie po\u015bwi\u0119conym pami\u0119ci cesarza Wszech Rosji i kr\u00f3la Polski Aleksandra I, Szachna Neuding tak wspomina\u0142 audiencje u w\u0142adcy:<\/span><\/p>\n

\u201eSam by\u0142em \u015bwiadkiem po kilkakro\u0107 tej wspania\u0142omy\u015blno\u015bci [monarchy]. Gdym by\u0142 deputowany z niekt\u00f3rymi cz\u0142onkami [kaha\u0142u warszawskiego] do z\u0142o\u017cenia u st\u00f3p Jego ho\u0142du imieniem wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w z ca\u0142ego Kr\u00f3lestwa Polskiego, tak w stolicy Francji, jako i tutejszej, s\u0142ysza\u0142em Jego ojcowskie wyrazy zapewnienia: Bior\u0119 was pod moj\u0105 w\u0142asn\u0105 protekcj\u0119 i zajm\u0119 si\u0119 polepszeniem waszego losu\u201d.<\/span><\/p>\n

Niestety, ho\u0142dy z\u0142o\u017cone Aleksandrowi I i przedstawione mu pro\u015bby nie przynios\u0142y spodziewanych efekt\u00f3w. Wbrew zapewnieniom cesarza i kr\u00f3la, w\u0142adze nie podj\u0119\u0142y dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3re zaowocowa\u0142yby ca\u0142o\u015bciow\u0105 zmian\u0105 sytuacji ludno\u015bci \u017cydowskiej w kr\u00f3lestwie, chocia\u017c starania przedstawicieli spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej przynios\u0142y pewne efekty. Wydany przez w\u0142adze Ksi\u0119stwa Warszawskiego dekret zabraniaj\u0105cy \u017bydom zajmowania si\u0119 produkcj\u0105 i handlem alkoholem zosta\u0142 ponownie odroczony (do 1 lipca 1816 r.), a p\u00f3\u017aniej zawieszony na czas nieograniczony.<\/span><\/p>\n

Sta\u0142o si\u0119 to dzi\u0119ki interwencji Nowosilcowa, od grudnia 1815 r. komisarza pe\u0142nomocnego przy Radzie Stanu, kt\u00f3ry przedstawi\u0142 spraw\u0119 cesarzowi i kr\u00f3lowi Aleksandrowi I i przekona\u0142 go, \u017ce nale\u017cy powstrzyma\u0107 wprowadzenie dekretu w \u017cycie. W dniu jego publikacji przekaza\u0142 namiestnikowi Kr\u00f3lestwa Polskiego genera\u0142owi J\u00f3zefowi Zaj\u0105czkowi list, w kt\u00f3rym w imieniu w\u0142adcy za\u017c\u0105da\u0142 zaniechania tego kroku. W efekcie dekret nigdy nie wszed\u0142 w \u017cycie, za co spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska odwdzi\u0119czy\u0142a si\u0119 Nowosilcowowi prezentem w wysoko\u015bci 120 tysi\u0119cy z\u0142otych. Przy tej okazji komisarz u\u015bwiadamia\u0142 jej przyw\u00f3dcom, \u017ce monarcha ma wobec \u017byd\u00f3w dobre zamiary i zmieni\u0142by ich sytuacj\u0119, gdyby nie sprzeciw rz\u0105du kr\u00f3lestwa. W\u00f3wczas i przy innych okazjach stara\u0142 si\u0119 wpoi\u0107 starozakonnym przekonanie, \u017ce nie powinni spodziewa\u0107 si\u0119 po rz\u0105dzie Kr\u00f3lestwa Polskiego niczego dobrego, mog\u0105 natomiast zawsze liczy\u0107 na \u0142askawo\u015b\u0107 Aleksandra I. A oferuj\u0105c swe po\u015brednictwo w kontaktach z w\u0142adc\u0105, liczy\u0142 na wysokie \u0142ap\u00f3wki, jakie za ka\u017cdym razem otrzymywa\u0142.<\/span><\/p>\n

Entuzjazm a brutalna rzeczywisto\u015b\u0107<\/strong><\/h4>\n

Odrodzone Kr\u00f3lestwo Polskie by\u0142o tworem odr\u0119bnym od cesarstwa rosyjskiego, posiada\u0142o w\u0142asny sejm i senat, polski j\u0119zyk urz\u0119dowy, polsk\u0105 administracj\u0119 i w\u0142asny system monetarny. Armia polska pod dow\u00f3dztwem despotycznego wielkiego ksi\u0119cia Konstantego i polskich genera\u0142\u00f3w sta\u0142a si\u0119 jedn\u0105 z najnowocze\u015bniejszych i najlepiej wyszkolonych w Europie. Wszystko to wywo\u0142ywa\u0142o zadowolenie polskich elit politycznych oraz kulturalnych i rodzi\u0142o nadziej\u0119 na lepsz\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107. Rok po utworzeniu kr\u00f3lestwa poeta i dramatopisarz Alojzy Feli\u0144ski u\u0142o\u017cy\u0142 z inicjatywy wielkiego ksi\u0119cia Konstantego Hymn na rocznic\u0119 og\u0142oszenia Kr\u00f3lestwa Polskiego\u2026<\/em>, zwany r\u00f3wnie\u017c Pie\u015bni\u0105 narodow\u0105 za pomy\u015blno\u015b\u0107 kr\u00f3la<\/em>. Utw\u00f3r ten, opublikowany 20 lipca 1816 r. w \u201eGazecie Warszawskiej\u201d, zaczynaj\u0105cy si\u0119 od s\u0142\u00f3w \u201eBo\u017ce, co\u015b Polsk\u0119 przez tak liczne wieki\u201d, zdoby\u0142 sobie wielk\u0105 popularno\u015b\u0107. W pierwotnej wersji refren brzmia\u0142:<\/span><\/p>\n

\u201ePrzed Twe o\u0142tarze zanosim b\u0142aganie,<\/em>
\nNaszego Kr\u00f3la zachowaj nam Panie!\u201d.<\/em><\/p>\n

Ostatnia zwrotka zawiera\u0142a odwo\u0142anie do braterstwa \u0142\u0105cz\u0105cego Polak\u00f3w i Rosjan oraz przekonanie, \u017ce Polska odzyska sw\u0105 \u015bwietno\u015b\u0107 pod panowaniem cesarza i kr\u00f3la Aleksandra I:<\/span><\/p>\n

\u201eWr\u00f3\u0107 nowej Polsce \u015bwietno\u015b\u0107 staro\u017cytn\u0105<\/em>
\nI spraw, niech pod Nim szcz\u0119\u015bliw\u0105 zostanie.<\/em>
\nNiech zaprzyja\u017anione dwa narody kwitn\u0105<\/em>
\nI b\u0142ogos\u0142awi\u0105 Jego panowanie\u201d.<\/em><\/p>\n

Entuzjazm Polak\u00f3w podziela\u0142o wielu \u017byd\u00f3w, aczkolwiek byli cz\u0142onkami spo\u0142eczno\u015bci, kt\u00f3ra nie powinna mie\u0107 wielkich powod\u00f3w do optymizmu. Wprawdzie opracowane przez polskich przyw\u00f3dc\u00f3w politycznych Zasady konstytucji<\/em> Kr\u00f3lestwa Polskiego, przedstawione Aleksandrowi I po raz pierwszy jeszcze we wrze\u015bniu 1814 r., podpisane przez monarch\u0119 w Wiedniu 25 maja 1815 r., zawiera\u0142y osobny artyku\u0142 po\u015bwi\u0119cony \u017bydom, kt\u00f3ry brzmia\u0142 nast\u0119puj\u0105co:<\/span><\/p>\n

Og\u0142oszenie \u201eZasad konstytucji\u201d Kr\u00f3lestwa Polskiego, fragment z: \u201eKompozycja patriotyczna ukazuj\u0105ca sze\u015b\u0107 portret\u00f3w i sceny historyczne z pocz\u0105tk\u00f3w Kr\u00f3lestwa Kongresowego\u201d, litografia wydana we Lwowie w latach 1848-1863 \/ BN, Polona<\/em><\/span><\/p>\n

\u201eLudowi izraelskiemu zachowane b\u0119d\u0105 prawa cywilne, kt\u00f3re ma ju\u017c sobie dot\u0105d zapewnione przez ustawy i urz\u0105dzenia tera\u017aniejsze. Szczeg\u00f3lne przepisy oznacz\u0105 warunki, pod kt\u00f3remi \u0142atwo b\u0119dzie starozakonnym uzyska\u0107 obszerniejsze uczestnictwo dobrodziejstw spo\u0142ecznych\u201d.<\/span><\/p>\n

Jednak\u017ce artyku\u0142 ten nie znalaz\u0142 odzwierciedlenia w konstytucji Kr\u00f3lestwa Polskiego, przygotowanej przez kilkunastoosobowy zesp\u00f3\u0142 polskich arystokrat\u00f3w z ksi\u0119ciem Adamem Jerzym Czartoryskim na czele. Prace nad tekstem nadzorowa\u0142 cesarz i kr\u00f3l Aleksander I, a znacz\u0105cy wp\u0142yw na zawarte w nim zapisy mia\u0142 Nowosilcow. Powsta\u0142a w ten spos\u00f3b konstytucja, podpisana przez w\u0142adc\u0119 27 listopada 1815 r., odbiega\u0142a od liberalnych zapis\u00f3w zawartych w Zasadach konstytucji<\/em>. Przyznawa\u0142a prawa obywatelskie wy\u0142\u0105cznie chrze\u015bcijanom, tym samym wykluczaj\u0105c \u017byd\u00f3w spo\u015br\u00f3d os\u00f3b, kt\u00f3re mog\u0142y z nich korzysta\u0107.<\/span><\/p>\n

W my\u015bl podpisanego przez Aleksandra I 1 grudnia 1815 r. Statutu organicznego o Reprezentacji Narodowej<\/em> prawa polityczne mia\u0142y przys\u0142ugiwa\u0107 tylko osobom zarejestrowanym w ksi\u0119gach obywatelskich, a prawo wpisania do nich przyznano jedynie tym, kt\u00f3rzy posiadali prawa obywatelskie w czasach Ksi\u0119stwa Warszawskiego. Nie by\u0142o po\u015br\u00f3d nich \u017byd\u00f3w, poniewa\u017c dekret kr\u00f3la saskiego i ksi\u0119cia warszawskiego Fryderyka Augusta z 1808 r. zawiesza\u0142 prawa obywatelskie i polityczne \u017byd\u00f3w na dziesi\u0119\u0107 lat.<\/span><\/p>\n

Tak wi\u0119c w konstytucji oraz statucie nie by\u0142o \u015bladu po zawartym w Zasadach konstytucji<\/em> zapewnieniu, \u017ce uprawnienia spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej zostan\u0105 poszerzone. Co wi\u0119cej, Rada Administracyjna w pocz\u0105tkach 1817 r. postanowi\u0142a, by wspomniany dekret Fryderyka Augusta z 1808 r. oraz inne ustawy ograniczaj\u0105ce prawa ludno\u015bci \u017cydowskiej, pozosta\u0142y wa\u017cne. Cesarz i kr\u00f3l Aleksander I ukazem z 17 czerwca 1817 r. potwierdzi\u0142 decyzj\u0119 Rady, kt\u00f3ra mia\u0142a obowi\u0105zywa\u0107 a\u017c do wydania nowego prawa reguluj\u0105cego ca\u0142o\u015bciowo sytuacj\u0119 starozakonnych.<\/span><\/p>\n

Tymczasem w\u0142adze Kr\u00f3lestwa Polskiego by\u0142y przeciwne zmianom sytuacji prawnej ludno\u015bci \u017cydowskiej. Twierdzi\u0142y, \u017ce cechuje j\u0105 niski stan \u015bwiadomo\u015bci, uparte trwanie w odmienno\u015bci i odr\u0119bno\u015bci od otoczenia. Ministrowie dowodzili, \u017ce spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska wymaga gruntownych zmian wewn\u0119trznych, a za ich podstaw\u0119 uwa\u017cali podniesienie poziomu o\u015bwiaty. Wymagali od \u017byd\u00f3w, by upodobnili si\u0119 do otoczenia pod wzgl\u0119dem j\u0119zyka, stroju i trybu \u017cycia, stali si\u0119 godnymi dopuszczenia do grona obywateli. Dopiero gdy to nast\u0105pi, b\u0119dzie mo\u017cna nadawa\u0107 im stopniowo prawa przys\u0142uguj\u0105ce chrze\u015bcija\u0144skim mieszka\u0144com pa\u0144stwa.<\/span><\/p>\n

Gro\u017aba rug\u00f3w i wymuszonej asymilacji<\/strong><\/span><\/h4>\n

Pierwsze kilkana\u015bcie lat istnienia Kr\u00f3lestwa Polskiego by\u0142o okresem dynamicznego rozwoju gospodarczego. W\u0142adze pa\u0144stwowe dba\u0142y o odrodzenie przemys\u0142u, do kraju nap\u0142yn\u0119\u0142o z zagranicy wielu przedsi\u0119biorc\u00f3w, wykwalifikowanych pracownik\u00f3w przemys\u0142owych i rzemie\u015blnik\u00f3w. Rozwija\u0142o si\u0119 szczeg\u00f3lnie g\u00f3rnictwo, przemys\u0142 metalowy i w\u0142\u00f3kienniczy. Produkcja, przeznaczona w du\u017cej cz\u0119\u015bci na eksport do Rosji, przynosi\u0142a znaczne zyski. Rozbudowywano sie\u0107 utwardzonych dr\u00f3g oraz modernizowano transport rzeczny.<\/span><\/p>\n

Rozwija\u0142y si\u0119 miasta, a przede wszystkim Warszawa, kt\u00f3ra odzyska\u0142a funkcj\u0119 stolicy. Na powr\u00f3t przyci\u0105ga\u0142a osadnik\u00f3w jako centrum administracyjne i jednocze\u015bnie jako o\u015brodek gospodarczy. Wabi\u0142a przybysz\u00f3w szybkim tempem rozwoju i polorem wielkiego miasta. Wytyczano nowe ulice i porz\u0105dkowano stare. W\u0142adze pa\u0144stwowe remontowa\u0142y lub wznosi\u0142y budynki u\u017cytku publicznego i wspiera\u0142y finansowo budow\u0119 murowanych dom\u00f3w mieszkalnych. W mie\u015bcie rozwija\u0142 si\u0119 handel, rzemios\u0142o oraz przemys\u0142, g\u0142\u00f3wnie tekstylny (tkaniny we\u0142niane) i spo\u017cywczy.<\/span><\/p>\n

Warszawa skupia\u0142a coraz wi\u0119ksz\u0105 liczb\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w, a jednocze\u015bnie rozrasta\u0142a si\u0119 spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska. W 1815 r. liczy\u0142a ona 17 620 os\u00f3b, stanowi\u0142a wi\u0119c 21,7 % og\u00f3\u0142u sta\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w stolicy uj\u0119tych w oficjalnych rejestrach (81 020 os\u00f3b). Musimy jednak zdawa\u0107 sobie spraw\u0119, \u017ce faktyczna liczba mieszka\u0144c\u00f3w Warszawy by\u0142a w\u00f3wczas nieco wy\u017csza, poniewa\u017c \u017cy\u0142o w niej liczne grono os\u00f3b przyby\u0142ych na pobyt czasowy. Oko\u0142o 1820 r. by\u0142o ich w przybli\u017ceniu 15 tysi\u0119cy. Ponadto w stolicy stacjonowa\u0142o oko\u0142o 9 tysi\u0119cy \u017co\u0142nierzy polskich i rosyjskich.<\/span><\/p>\n

W\u0142adze Warszawy podejmowa\u0142y kroki maj\u0105ce na celu ograniczenie nap\u0142ywu \u017byd\u00f3w do miasta i usuni\u0119cie ich z jego centrum. Przeprowadzony w 1815 r. spis starozakonnych mia\u0142 s\u0142u\u017cy\u0107 m.in. ustaleniu, jak wielu z nich mieszka poza dozwolonymi ulicami oraz wynajmuje mieszkania niezgodnie z zapisami dekretu kr\u00f3la saskiego i ksi\u0119cia warszawskiego z 1809 r. Na tej podstawie pod koniec wrze\u015bnia 1815 r. radca stanu Aleksander Linowski poleci\u0142 Wydzia\u0142owi Policji wydanie zarz\u0105dze\u0144 o wyrugowaniu \u017byd\u00f3w z nielegalnych miejsc zamieszkania. Zgodnie z wynikami spisu przesiedlenia mia\u0142y obj\u0105\u0107 2 604 rodziny, czyli oko\u0142o 2\/3 \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w stolicy. Co wi\u0119cej, nielegalni lokatorzy mieli przeprowadzi\u0107 si\u0119 w ci\u0105gu dw\u00f3ch tygodni, tj. do 16 pa\u017adziernika 1815 r.<\/span><\/p>\n

To radykalne posuni\u0119cie wywo\u0142a\u0142o sprzeciw \u017cydowskiej starszyzny, kt\u00f3ra 2 pa\u017adziernika 1815 r. wnios\u0142a do radcy Linowskiego pro\u015bb\u0119 o wstrzymanie rug\u00f3w. Jednak\u017ce uda\u0142o si\u0119 uzyska\u0107 jedynie ich odroczenie do kwietnia 1816 r. Prezydent Warszawy Karol Woyda og\u0142osi\u0142 6 lutego 1816 r. zarz\u0105dzenie o wysiedleniu \u017cydowskich kupc\u00f3w z g\u0142\u00f3wnych ulic miasta, przy czym operacja ta mia\u0142a zako\u0144czy\u0107 si\u0119 18 kwietnia tego roku. Na szcz\u0119\u015bcie, dzi\u0119ki interwencji Miko\u0142aja Nowosilcowa, kt\u00f3ry w obronie warszawskich \u017byd\u00f3w zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do cesarza i kr\u00f3la Aleksandra I, w\u0142adze wycofa\u0142y si\u0119 z przeprowadzenia rug\u00f3w. Jednak\u017ce by\u0142o to jedynie odroczenie dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3re mia\u0142y ogranicza\u0107 liczb\u0119 \u017byd\u00f3w w Warszawie i spowodowa\u0107 usuni\u0119cie ich z centrum miasta.<\/span><\/p>\n

Miko\u0142aj Nowosilcow udzieli\u0142 wsparcia spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej tak\u017ce w\u00f3wczas, gdy w 1818 r. powo\u0142ana przez Rad\u0119 Stanu deputacja postanowi\u0142a pod przewodnictwem Stanis\u0142awa Potockiego, prezesa Komisji Rz\u0105dowej Wyzna\u0144 Religijnych i O\u015bwiecenia Publicznego, \u017ce prawo do handlu alkoholem zachowaj\u0105 jedynie ci \u017bydzi, kt\u00f3rzy zmieni\u0105 str\u00f3j na europejski i b\u0119d\u0105 posy\u0142ali swe dzieci do szk\u00f3\u0142 publicznych. Zaniepokojeni t\u0105 decyzj\u0105 starsi warszawskiego kaha\u0142u z\u0142o\u017cyli na r\u0119ce Nowosilcowa not\u0119 protestacyjn\u0105 zaadresowan\u0105 do cesarza i kr\u00f3la Aleksandra I. Na tej podstawie Nowosilcow interweniowa\u0142 w Radzie Stanu, a gdy nie odnios\u0142o to skutku, przedstawi\u0142 not\u0119 monarsze i uzyska\u0142 przychylne za\u0142atwienie sprawy. Poinformowa\u0142 o tym kaha\u0142 w nast\u0119puj\u0105cym pi\u015bmie:<\/span><\/p>\n

\u201eNa pro\u015bb\u0119 deputowanych kaha\u0142u warszawskiego do tronu podan\u0105, kt\u00f3r\u0105 mia\u0142em szcz\u0119\u015bcie pod dniem 3(15) wrze\u015bnia b.r. [1818] Najja\u015bniejszemu Cesarzowi i Kr\u00f3lowi przed\u0142o\u017cy\u0107, Monarcha poleci\u0107 mi raczy\u0142, i\u017cbym upewni\u0142 suplikant\u00f3w o Wysokiej Jego opiece dla ludu wyznania moj\u017ceszowego i uwiadomi\u0142 ich teraz, \u017ce Najja\u015bniejszy Pan nie spuszcza z oka zapewnienia losu tego\u017c ludu sta\u0142emi urz\u0105dzeniami, ze sprawiedliwo\u015bci\u0105 i dobrem powszechnem zgodnemi\u201d.<\/span><\/p>\n

W ten spos\u00f3b Miko\u0142ajowi Nowosilcowowi uda\u0142o si\u0119 sparali\u017cowa\u0107 podejmowane przez rz\u0105d Kr\u00f3lestwa Polskiego pr\u00f3by ograniczenia praw \u017byd\u00f3w do zajmowania si\u0119 handlem alkoholem, czym pozyska\u0142 sobie ich wdzi\u0119czno\u015b\u0107 i zaufanie. Dla przyw\u00f3dc\u00f3w warszawskiej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej sprawa ta by\u0142a kolejnym dowodem, \u017ce w walce o zachowanie praw mog\u0105 liczy\u0107 na przychylno\u015b\u0107 w\u0142adz w Petersburgu, gotowych pohamowa\u0107 dyskryminacyjne zap\u0119dy rz\u0105du w Warszawie.<\/span><\/p>\n

Wzrost niech\u0119ci do \u017byd\u00f3w<\/strong><\/h4>\n

Niestety, z biegiem czasu stosunek cesarza Wszech Rosji i kr\u00f3la polskiego Aleksandra I oraz jego petersburskich ministr\u00f3w do ludno\u015bci \u017cydowskiej stawa\u0142 si\u0119 coraz mniej przychylny. By\u0142o to spowodowane rozwojem rosyjskiej, prawos\u0142awnej sekty subotnik\u00f3w, uznaj\u0105cych za podstaw\u0119 wiary Stary Testament i praktykuj\u0105cych \u017cydowskie obrz\u0119dy religijne. W\u0142adze rosyjskie zacz\u0119\u0142y podejrzewa\u0107 spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 o wspomaganie tego ruchu i zach\u0119canie chrze\u015bcijan do przechodzenia na judaizm. Rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 wysiedlenia \u017byd\u00f3w z miejsc, w kt\u00f3rych dzia\u0142a\u0142a sekta, a nast\u0119pnie ograniczanie przys\u0142uguj\u0105cych im uprawnie\u0144.<\/span><\/p>\n

Zafascynowany mistycyzmem i koncepcj\u0105 chrze\u015bcija\u0144skiego pa\u0144stwa cesarz Aleksander I sprzyja\u0142 rozwojowi dzia\u0142alno\u015bci misyjnej w\u015br\u00f3d wyznawc\u00f3w judaizmu. W ich nawr\u00f3ceniu na chrze\u015bcija\u0144stwo widziano coraz cz\u0119\u015bciej drog\u0119 do rozwi\u0105zania problemu odr\u0119bno\u015bci \u017byd\u00f3w i ich integracji z otoczeniem. Zach\u0119t\u0105 do chrztu by\u0142o nadawane neofitom prawo do kupowania ziemi lub swobodnego prowadzenia dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej. Zmiany w nastawieniu monarchy do \u017byd\u00f3w wykorzystywa\u0142y w\u0142adze Kr\u00f3lestwa Polskiego, realizuj\u0105c sw\u0105 polityk\u0119 ograniczania ich praw. \u0141atwiej ni\u017c dot\u0105d by\u0142o im zyska\u0107 akceptacj\u0119 Aleksandra I dla posuni\u0119\u0107 zmniejszaj\u0105cych uprawnienia gmin \u017cydowskich, ograniczaj\u0105cych ich cz\u0142onkom mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyboru miejsca zamieszkania i prowadzenia dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej.<\/span><\/p>\n

Bole\u015bnie odczuli to \u017cydowscy mieszka\u0144cy Warszawy. 31 lipca 1821 r. cesarz Wszech Rosji i kr\u00f3l polski Aleksander I wyda\u0142 na wniosek namiestnika Kr\u00f3lestwa Polskiego ukaz, na mocy kt\u00f3rego obszar otwarty dla osadnictwa \u017cydowskiego (zwany rewirem) zosta\u0142 powa\u017cnie zmniejszony. Do wielu ulic ju\u017c niedost\u0119pnych dla starozakonnych dodano dziesi\u0119\u0107 nast\u0119pnych: Zakroczymsk\u0105, Leszno, Ch\u0142odn\u0105, Elektoraln\u0105, \u017babi\u0105, Graniczn\u0105, Kr\u00f3lewsk\u0105, Nowy \u015awiat a\u017c do \u0141azienek, Marsza\u0142kowsk\u0105 i Nowojerozolimsk\u0105 (Aleje Jerozolimskie). Ponadto ukaz zabrania\u0142 starozakonnym mieszkania w wielu ulicach s\u0105siaduj\u0105cych z wymienionymi, np. zakaz dotycz\u0105cy Zakroczymskiej odnosi\u0142 si\u0119 tak\u017ce do Gwardiackiej, Bitnej i Fawory. \u017bydowskim mieszka\u0144com wszystkich tych ulic nakazano wyprowadzi\u0107 si\u0119 do 24 pa\u017adziernika 1824 r. Co wi\u0119cej, we wrze\u015bniu 1821 r. namiestnik Kr\u00f3lestwa Polskiego J\u00f3zef Zaj\u0105czek powi\u0119kszy\u0142 obszar zamkni\u0119ty dla osadnictwa \u017cydowskiego o ulice w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci miasta: Mokotowsk\u0105, Aleje Ujazdowskie, Wiejsk\u0105, Pi\u0119kn\u0105 i G\u00f3rn\u0105. Na szcz\u0119\u015bcie jednocze\u015bnie przesun\u0105\u0142 termin eksmisji na 1 maja 1825 r. Niemniej by\u0142o to posuni\u0119cie szkodliwe dla warszawskiej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej, pogarszaj\u0105ce jej sytuacj\u0119, poniewa\u017c w powy\u017cszych ulicach mieszka\u0142a a\u017c 1\/3 starozakonnych.<\/span><\/p>\n

Dodajmy, \u017ce 7 maja 1822 r. cesarz i kr\u00f3l Aleksander I podpisa\u0142 ukaz umo\u017cliwiaj\u0105cy tworzenie rewir\u00f3w dla \u017byd\u00f3w w ca\u0142ym Kr\u00f3lestwie Polskim. Na jego podstawie namiestnik kr\u00f3lestwa mia\u0142 na wniosek Komisji Rz\u0105dowej Spraw Wewn\u0119trznych i Policji wyznacza\u0107 miasta, \u201ew kt\u00f3rych z powod\u00f3w miejscowych oraz policyjnych uznane zostanie dogodnem wskaza\u0107 i przeznaczy\u0107 oddzieln\u0105 stron\u0119 miasta na zamieszkania i budynki \u017cydowskie\u201d. Ten akt prawny by\u0142 wielkim sukcesem rz\u0105du kr\u00f3lestwa, d\u0105\u017c\u0105cego od wielu lat do izolowania starozakonnych w rewirach.<\/span><\/p>\n

Pretekstu do ingerencji w wewn\u0119trzne sprawy gmin \u017cydowskich dostarcza\u0142y tocz\u0105ce si\u0119 w ich obr\u0119bie spory, podczas kt\u00f3rych zwa\u015bnionym stronom zdarza\u0142o si\u0119 odwo\u0142ywa\u0107 do w\u0142adz pa\u0144stwowych z pro\u015bb\u0105 o interwencj\u0119. By\u0142 to okres nasilaj\u0105cego si\u0119 konfliktu mi\u0119dzy misnagdami<\/a> (ortodoksami) i chasydami z jednej strony, a szermierzami o\u015bwiecenia \u017cydowskiego (maskilami<\/a>) z drugiej. Zwolennicy r\u00f3\u017cnie rozumianej tradycji, pomimo dziel\u0105cych ich r\u00f3\u017cnic i ostrych spor\u00f3w, potrafili zjednoczy\u0107 si\u0119 przeciwko zwolennikom o\u015bwieceniowych zmian, postrzeganych przez jednych i drugich jako zagro\u017cenie.<\/span><\/p>\n

Zwa\u015bnione stronnictwa walczy\u0142y o miejsca w zarz\u0105dzie warszawskiej gminy, chc\u0105c mie\u0107 jak najwi\u0119kszy wp\u0142yw na spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105. W pocz\u0105tkach 1818 r. przeprowadzono wybory nowego zarz\u0105du gminy. W ich efekcie ortodoksom i chasydom uda\u0142o si\u0119 wyeliminowa\u0107 maskil\u00f3w i przej\u0105\u0107 w\u0142adz\u0119 w kahale. Maskile zareagowali na to wydaniem broszury Pinkusa Eliasza <\/a>(Pinchasa Eliachu) Lipszyca z Opoczna, zatytu\u0142owanej Pro\u015bba czyli usprawiedliwienie si\u0119 ludu wyznania Starego Testamentu<\/em>. Autor zarzuci\u0142 zarz\u0105dowi warszawskiej gminy nadu\u017cycia przy poborze podatk\u00f3w i gospodarowaniu zebranymi w ten spos\u00f3b funduszami, utrudnianie zak\u0142adania szk\u00f3\u0142 \u015bwieckich, a w efekcie utrzymywanie cz\u0142onk\u00f3w gminy w zacofaniu i izolacji od otoczenia. Pinkus Eliasz domaga\u0142 si\u0119 likwidacji kaha\u0142u oraz bractw religijnych, zakazania rabinom rzucania kl\u0105tw na zwolennik\u00f3w zmian i powierzenia w\u0142adzy nad spo\u0142eczno\u015bci\u0105 \u017cydowsk\u0105 ludziom \u015bwiat\u0142ym.<\/span><\/p>\n

Broszura ta dostarczy\u0142a polskim elitom politycznym argument\u00f3w przeciwko funkcjonowaniu kaha\u0142\u00f3w na dotychczasowych zasadach, ukaza\u0142a konieczno\u015b\u0107 przeprowadzenia gruntownej reformy \u017cydowskich struktur wyznaniowych. W efekcie cesarz Wszech Rosji i kr\u00f3l polski Aleksander I, przychylaj\u0105c si\u0119 do wniosku rz\u0105du kr\u00f3lestwa, wyda\u0142 1 stycznia 1822 r. ukaz, na podstawie kt\u00f3rego zarz\u0105dy gmin (kaha\u0142y) zosta\u0142y rozwi\u0105zane. W ich miejsce powo\u0142ano dozory bo\u017cnicze, kt\u00f3rych kompetencje mia\u0142y ogranicza\u0107 si\u0119 do organizacji \u017cycia religijnego oraz dobroczynno\u015bci. W praktyce ich uprawnienia by\u0142y jednak znacznie szersze i obejmowa\u0142y m.in. \u015bci\u0105ganie podatk\u00f3w. Warszawski doz\u00f3r zarz\u0105dza\u0142 bo\u017cnicami oraz s\u0142u\u017cb\u0105 bo\u017cnicz\u0105, nadzorowa\u0142 szko\u0142y, szpitale, cmentarze i instytucje dobroczynne.<\/span><\/p>\n

Niezwykle istotnym posuni\u0119ciem by\u0142o powo\u0142anie komitetu do spraw ludno\u015bci \u017cydowskiej w Kr\u00f3lestwie Polskim, zwanego Komitetem Starozakonnych, kt\u00f3ry, podobnie jak kolejne Komitety Urz\u0105dzenia \u017byd\u00f3w dzia\u0142aj\u0105ce w Petersburgu, mia\u0142 si\u0119 zajmowa\u0107 sprawami spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej, zmian\u0105 jej statusu prawnego i reform\u0105 wewn\u0119trzn\u0105. Cesarz Wszech Rosji i kr\u00f3l polski Aleksander I, powo\u0142uj\u0105c warszawski komitet, wskaza\u0142 w swym ukazie z 3 czerwca 1825 r. na potrzeb\u0119 nowego uregulowania sytuacji prawnej \u017byd\u00f3w oraz zainicjowania o\u015bwieceniowych przemian w obr\u0119bie spo\u0142eczno\u015bci:<\/span><\/p>\n

\u201eZwr\u00f3ciwszy uwag\u0119 nasz\u0105 na tera\u017aniejsz\u0105 liczb\u0119 starozakonnych istniej\u0105cych w naszem Kr\u00f3lestwie Polskiem oraz na potrzeb\u0119 zast\u0105pienia stanu tymczasowego, kt\u00f3remu podlegaj\u0105, sta\u0142ym porz\u0105dkiem rzeczy, chc\u0105c opr\u00f3cz tego polepszy\u0107 takowych, o ile to zgadza\u0107 si\u0119 b\u0119dzie mog\u0142o z pomy\u015blno\u015bci\u0105 og\u00f3\u0142u mieszka\u0144c\u00f3w pomienionego Kr\u00f3lestwa i dobrem kraju, zwa\u017cywszy na ko\u0144cu, \u017ce cel powy\u017cszy osi\u0105gni\u0119ty by\u0107 mo\u017ce przez nadanie cechy jednostajnej przepisom, urz\u0105dzeniom, widokom dotycz\u0105cym si\u0119 onych\u017ce (\u2026)\u201d.<\/span><\/p>\n

Powo\u0142any przez cesarza i kr\u00f3la Komitet Starozakonnych sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z Polak\u00f3w, przedstawicieli arystokracji i inteligencji. Jedynie jego pierwszym sekretarzem by\u0142 Ezechiel (Stanis\u0142aw) Hoge, chasyd<\/a>, a nast\u0119pnie maskil, kt\u00f3ry w 1825 r. przeszed\u0142 na chrze\u015bcija\u0144stwo. Cz\u0142onkowie komitetu nie znali si\u0119 na sprawach \u017cydowskich, tote\u017c zaprosili do wsp\u00f3\u0142pracy jako rzeczoznawc\u0119 pochodz\u0105cego z W\u0142och ksi\u0119dza Alojzego Ludwika Chiariniego, kt\u00f3ry uwa\u017ca\u0142 judaizm za religi\u0119 wrog\u0105 chrze\u015bcija\u0144stwu, a g\u0142\u00f3wne \u017ar\u00f3d\u0142o ciemnoty i fanatyzmu widzia\u0142 w Talmudzie. Natomiast \u017bydzi wchodzili w sk\u0142ad Izby Doradczej, kierowanej przez radc\u0119 dworu Marka Aureliusa M\u00fcllera, sk\u0142adaj\u0105cej si\u0119 z pi\u0119ciu cz\u0142onk\u00f3w i pi\u0119ciu zast\u0119pc\u00f3w. Cz\u0142onkowie izby byli przedstawicielami \u017cydowskiej elity, reprezentuj\u0105cymi spo\u0142eczno\u015b\u0107 ortodoks\u00f3w, maskil\u00f3w, a nawet chasyd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Komitet Starozakonnych zajmowa\u0142 si\u0119 takimi sprawami, jak zmiany w funkcjonowaniu dozor\u00f3w bo\u017cniczych, opodatkowaniu ludno\u015bci \u017cydowskiej oraz sposobie wyznaczania rewir\u00f3w. Debatowano tak\u017ce o potrzebie zmian w strukturze zawodowej starozakonnych, organizacji szk\u00f3\u0142 elementarnych dla m\u0142odzie\u017cy \u017cydowskiej, ograniczeniu importu ksi\u0105\u017cek hebrajskich i za\u0142o\u017ceniu drukar\u0144, kt\u00f3re produkowa\u0142yby odpowiedni\u0105 literatur\u0119 religijn\u0105. Izba Doradcza domaga\u0142a si\u0119 zniesienia p\u0142aconych przez starozakonnych specjalnych podatk\u00f3w, zaprzestania rugowania ich z Warszawy i innych miast, przyznania \u017cydowskim rzemie\u015blnikom prawa nale\u017cenia do cech\u00f3w oraz za\u0142o\u017cenia szk\u00f3\u0142 zawodowych dla m\u0142odzie\u017cy \u017cydowskiej. Komitet stwierdza\u0142, \u017ce odosobnienie starozakonnych w rewirach jest sprzeczne z planami przeprowadzenia reform, poniewa\u017c sprzyja utrzymaniu ich odr\u0119bno\u015bci i uniemo\u017cliwia integracj\u0119 z otoczeniem. Niestety, ogromna wi\u0119kszo\u015b\u0107 postulowanych przez komitet zmian by\u0142a odrzucana przez rz\u0105d Kr\u00f3lestwa Polskiego.<\/span><\/p>\n

Po \u015bmierci Aleksandra<\/strong><\/h4>\n

Cesarz Wszech Rosji i kr\u00f3l polski Aleksander I zmar\u0142 1 grudnia 1825 r. w Taganrogu nad Morzem Azowskim. Uroczysto\u015bci pogrzebowe odby\u0142y si\u0119 w Petersburgu 25 marca 1826 r. Ceremonie \u017ca\u0142obne zorganizowano tak\u017ce w Kr\u00f3lestwie Polskim. 7 kwietnia 1826 r. na zamku kr\u00f3lewskim w Warszawie zgromadzili si\u0119 najwy\u017csi rang\u0105 dostojnicy pa\u0144stwowi, parlamentarzy\u015bci i cz\u0142onkowie rz\u0105du, oficerowie i dyplomaci, kt\u00f3rzy wraz z oczekuj\u0105cym pod zamkiem wojskiem, przedstawicielami w\u0142adz miejskich, duchowie\u0144stwa i szk\u00f3\u0142 uformowali orszak \u017ca\u0142obny i przeszli okr\u0119\u017cn\u0105 drog\u0105, Krakowskim Przedmie\u015bciem, przez plac Saski, ulicami Wierzbow\u0105, D\u0142ug\u0105 i Miodow\u0105 do katedry. Podczas uroczystego nabo\u017ce\u0144stwa \u017ca\u0142obnego biskup krakowski i senator kr\u00f3lestwa Jan Pawe\u0142 Woronicz wyg\u0142osi\u0142 kazanie, w kt\u00f3rym wychwala\u0142 zas\u0142ugi Aleksandra I dla pokoju w Europie oraz odrodzenia pa\u0144stwa polskiego:<\/span><\/p>\n

Uroczysto\u015bci \u017ca\u0142obne w szpitalu starozakonnych, rycina z: Opis \u017ca\u0142obnego obchodu po wiekopomnej pami\u0119ci najja\u015bniejszym Aleksandrze I, cesarzu Wszech Rosji, kr\u00f3lu polskim w Warszawie, w dniach 7, 9, 10, 11, 12, 13, 17, 19, 23 kwietnia 1826 roku uroczy\u015bcie odbytego, Warszawa 1829<\/em><\/span>
\nBN, Polona<\/em><\/span><\/p>\n

\u201eO bracia! To samo, \u017ce dzisiaj kr\u00f3la w\u0142asnego op\u0142akujem, dowodzi przed \u015bwiatem, \u017ce \u017cyjem! \u017ce kr\u00f3l\u00f3w i kocha\u0107 i \u017ca\u0142owa\u0107 umiemy, \u017ce \u0142a\u0144cuch naszych Mieczys\u0142aw\u00f3w i Boles\u0142aw\u00f3w, na czas przerwany, na nowo si\u0119 sklei\u0142, \u017ce imieniem ojc\u00f3w naszych zwa\u0107 si\u0119 nam i pokoleniom naszym nie zabroniono (\u2026). A kiedy i wewn\u0105trz i zewn\u0105trz ten wielkomy\u015blny Wskrze\u015bca imienia naszego wszystko zabezpieczy\u0142, roztoczy\u0142 dla nas nieocenione dary swob\u00f3d, spokojno\u015bci i narodowo\u015bci naszej\u201d.<\/span><\/p>\n

Nabo\u017ce\u0144stwa upami\u0119tniaj\u0105ce zmar\u0142ego cesarza i kr\u00f3la odby\u0142y si\u0119 w nast\u0119pnych dniach w ko\u015bciele ewangelicko-reformowanym oraz ko\u015bciele ewangelicko-augsburskim. Podczas uroczysto\u015bci w ko\u015bciele ewangelicko-reformowanym superintendent generalny Karol Diehl wyg\u0142osi\u0142 kazanie, w kt\u00f3rym stwierdzi\u0142, \u017ce po kl\u0119sce 1812 r. Polska mog\u0142a spodziewa\u0107 si\u0119 jedynie zag\u0142ady, niemniej Aleksander I \u201eocali\u0142, pomimo wielu sprzeciwia\u0144 si\u0119 i oporu, cho\u0107 cz\u0119\u015bci jednej naszej ojczyzny: nazwisko, j\u0119zyk i narodowo\u015b\u0107\u201d. Dalej podkre\u015bla\u0142 zas\u0142ugi monarchy dla Warszawy: \u201eGdziekolwiek tylko spojrzemy, nad czemkolwiek zastanowiemy si\u0119, wsz\u0119dzie dostrzegamy widoczne \u015blady wspania\u0142ej gorliwo\u015bci podniesienia naszej stolicy i zapomo\u017cenia jej mieszka\u0144c\u00f3w. Warszawa sama jedna b\u0119dzie wymownym pomnikiem dobroci i \u0142askawo\u015bci Aleksandra, nieod\u017ca\u0142owanego naszego monarchy\u201d.<\/span><\/p>\n

Nabo\u017ce\u0144stwa \u017ca\u0142obne odby\u0142y si\u0119 tak\u017ce w synagogach, przy czym szczeg\u00f3lnie uroczysty charakter mia\u0142o nabo\u017ce\u0144stwo odprawione 17 kwietnia w szpitalu starozakonnych. W Opisie \u017ca\u0142obnego obchodu po wiekopomnej pami\u0119ci najja\u015bniejszym Aleksandrze I\u2026<\/em> (Warszawa 1829) czytamy:<\/span><\/p>\n

\u201eWielka sala szpitala starozakonnych przy ulicy Zielonej przeistoczona zosta\u0142a w synagog\u0119. \u015aciany pokryte kirem \u017ca\u0142obnym i o\u015bwiecone \u015bwiat\u0142em jarz\u0105cem mia\u0142y posta\u0107 dosy\u0107 powa\u017cnej \u015bwi\u0105tyni, po\u015br\u00f3d kt\u00f3rej wystawiona by\u0142a arka przymierza. Zgodne pienia pobo\u017cnych Izraelit\u00f3w przy odg\u0142osie muzyki zbudowa\u0142y nawet chrze\u015bcijan temu obrz\u0119dowi obecnych. Po stosownych mowach uczonych rabin\u00f3w w j\u0119zyku polskim, niemieckim i hebrajskim zako\u0144czy\u0142o si\u0119 nabo\u017ce\u0144stwo modlitw\u0105\u201d.<\/span><\/p>\n

Podczas nabo\u017ce\u0144stwa zabra\u0142 g\u0142os Jan Jakub Gl\u00fccksberg, \u00f3wczesny sekretarz Izby Doradczej Komitetu Starozakonnych, kt\u00f3ry powiedzia\u0142 o zmar\u0142ym monarsze: \u201eW dobroci swojej pami\u0119ta\u0142 o poni\u017conych Izraelitach, litowa\u0142 si\u0119 naszej n\u0119dzy a raczy\u0142 nas szczeg\u00f3ln\u0105 sw\u0105 opiek\u0105 zas\u0142ania\u0107. Dobro\u0107 jego by\u0142a nieprzebrana. Poruczy\u0142 w\u0142adzy krajowej sprostowanie i u\u0142o\u017cenie rozporz\u0105dze\u0144, by polepszy\u0107 byt i po\u0142o\u017cenie nasze, za co niech b\u0119dzie w gronie \u015bwi\u0119tych policzony\u201d.<\/span><\/p>\n

Dzi\u0119ki Aleksandrowi I odrodzi\u0142o si\u0119 pa\u0144stwo polskie powi\u0105zane z Rosj\u0105 osob\u0105 cesarza-kr\u00f3la. W ocenie historyka i politologa Andrzeja Andrusiewicza \u201eAleksander by\u0142 pierwszym z rosyjskich w\u0142adc\u00f3w, kt\u00f3ry bli\u017csze stosunki z Polsk\u0105 opar\u0142 na idea\u0142ach, a nie na lufie karabinu\u201d. Kr\u00f3lestwo Polskie wkroczy\u0142o w okres trwaj\u0105cego 15 lat rozwoju, podczas kt\u00f3rego polska administracja pokaza\u0142a, jak sprawnie rz\u0105dzi\u0107 pa\u0144stwem i doprowadzi\u0107 jego gospodark\u0119 do rozkwitu. Rozwija\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c \u017cycie naukowe, a arty\u015bci mieli dobre warunki do uprawiania swej tw\u00f3rczo\u015bci.<\/span><\/p>\n

Wprawdzie pod koniec panowania Aleksander I wyra\u017ca\u0142 niezadowolenie z polityki w\u0142adz Kr\u00f3lestwa Polskiego. Zarzuca\u0142 im brak konsekwencji w rz\u0105dzeniu pa\u0144stwem, ostrzega\u0142, \u017ce niepokoje wszczynane przez opozycjonist\u00f3w mog\u0105 okaza\u0107 si\u0119 gro\u017ane dla funkcjonowania pa\u0144stwa. Z kolei polskie elity coraz krytyczniej odnosi\u0142y si\u0119 do monarchy, twierdz\u0105c, \u017ce jest ob\u0142udnikiem traktuj\u0105cym Polak\u00f3w jak niewolnik\u00f3w, surowo rozprawiaj\u0105cym si\u0119 z opozycj\u0105 polityczn\u0105.<\/span><\/p>\n

Wbrew obietnicom, Aleksander I nie polepszy\u0142 sytuacji ludno\u015bci \u017cydowskiej w Kr\u00f3lestwie Polskim. Cho\u0107 by\u0142 zwolennikiem przeprowadzenia reform, kt\u00f3re zmieni\u0142yby jej status prawny i doprowadzi\u0142yby do wewn\u0119trznych przeobra\u017ce\u0144, nie chcia\u0142 ingerowa\u0107 w kompetencj\u0119 w\u0142adz kr\u00f3lestwa i zdawa\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce jego elity polityczne by\u0142y przeciwne zniesieniu ogranicze\u0144 obowi\u0105zuj\u0105cych \u017byd\u00f3w. Tote\u017c za panowania Aleksandra I nie zasz\u0142y kompleksowe zmiany po\u0142o\u017cenia \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w ziem polskich. Niemniej w\u0142adca ten sprzeciwia\u0142 si\u0119 posuni\u0119ciom rz\u0105du Kr\u00f3lestwa Polskiego godz\u0105cym w podstawy byty spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. Niestety, pod koniec panowania, pod wp\u0142ywem niech\u0119ci do wyznawc\u00f3w judaizmu wywo\u0142anej przez prawos\u0142awn\u0105 sekt\u0119 subotnik\u00f3w, Aleksander I akceptowa\u0142 polityk\u0119 w\u0142adz kr\u00f3lestwa maj\u0105c\u0105 na celu ograniczanie praw spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej.<\/span><\/p>\n

\n

\u0179r\u00f3d\u0142a:<\/u><\/span><\/strong><\/p>\n

Andrzej Andrusiewicz, Aleksander I. Wielki gracz, car Rosji \u2013 kr\u00f3l Polski<\/em>, Krak\u00f3w 2015.<\/span><\/p>\n

Szymon Askenazy, Z dziej\u00f3w \u017byd\u00f3w polskich dobie Ksi\u0119stwa Warszawskiego<\/em>, \u201eKwartalnik Po\u015bwi\u0119cony Badaniu Przesz\u0142o\u015bci \u017byd\u00f3w w Polsce\u201d, r. 1, 1912, z. 1.<\/span><\/p>\n

Szymon Askenazy, Ze spraw \u017cydowskich w dobie kongresowej<\/em>, \u201eKwartalnik Po\u015bwi\u0119cony Badaniu Przesz\u0142o\u015bci \u017byd\u00f3w w Polsce\u201d, r. 1, 1913, z. 3.<\/span><\/p>\n

Eleonora Bergman, Czy by\u0142 rewir \u017cydowski w Warszawie w latach 1809\u20131862?, w: \u017bydzi Warszawy. Materia\u0142y konferencji w 100 rocznic\u0119 urodzin Emanuela Ringelbluma (21 listopada 1900 \u2013 7 marca 1944), Warszawa 13\u201315 grudnia 2000<\/em>; red. Eleonora Bergman, Olga Zienkiewicz, Warszawa 2000.<\/span><\/p>\n

Karol Diehl, Kazanie na obch\u00f3d \u017ca\u0142obny po zgonie wiekopomnego najja\u015bniejszego cesarza Wszech Rosji, kr\u00f3la polskiego, Aleksandra I w ko\u015bciele ewangelicko-reformowanym<\/em>, Warszawa [1826].<\/span><\/p>\n

\u201eDziennik Praw Kr\u00f3lestwa Polskiego\u201d, t. 7, 1820\u20131822, nr 30\u201332.<\/span><\/p>\n

Marian Kamil Dziewanowski, Aleksander I. Car Rosji, kr\u00f3l Polski<\/em>, Wroc\u0142aw 2000.<\/span><\/p>\n

Stefan Dziewulski, Henryk Radziszewski, Warszawa, t. 1. Dzieje miasta, topografia, statystyka ludno\u015bci<\/em>, Warszawa 1913.<\/span><\/p>\n

Artur Eisenbach, Prawa obywatelskie i honorowe \u017byd\u00f3w (1790\u20131861), w.: Spo\u0142ecze\u0144stwo Kr\u00f3lestwa Polskiego. Studia o uwarstwieniu i ruchliwo\u015bci spo\u0142ecznej<\/em>; red. Witold Kula, t. 1, Warszawa 1965.<\/span><\/p>\n

Artur Eisenbach, Rozprzestrzenienie i warunki mieszkaniowe ludno\u015bci \u017cydowskiej w Warszawie w \u015bwietle spisu z 1815 r.<\/em>, \u201eBiuletyn \u017bydowskiego Instytutu Historycznego\u201d, 1958, nr 25.<\/span><\/p>\n

Artur Eisenbach, Kwestia r\u00f3wnouprawnienia \u017byd\u00f3w w Kr\u00f3lestwie Polskim<\/em>, Warszawa 1972.<\/span><\/p>\n

Artur Eisenbach, Z dziej\u00f3w ludno\u015bci \u017cydowskiej w Polsce w XVIII i XIX w. Studia i szkice<\/em>, Warszawa 1983.<\/span><\/p>\n

Micha\u0142 Ga\u0142\u0119dek, Koncepcje i projekty nowego ustroju administracji dla przysz\u0142ego Kr\u00f3lestwa Polskiego. Studium z dziej\u00f3w my\u015bli administracyjnej<\/em>, Gda\u0144sk 2017.<\/span><\/p>\n

\u201eGazeta Warszawska\u201d, 1813, nr 12 (9 lutego).<\/span><\/p>\n

Barbara Grochulska, Warszawa jako \u015brodowisko demograficzne i gospodarcze (1770\u20131830)<\/em>, w: Warszawa XIX wieku<\/em>; red. Ryszard Ko\u0142odziejczyk, z. 3, Warszawa 1974.<\/span><\/p>\n

Hymn w czasie szcz\u0119\u015bliwego przybycia naszego najmi\u0142o\u015bciwszego pana cesarza i kr\u00f3la Aleksandra I w ho\u0142dzie najg\u0142\u0119bszej pokory przez starszych Izraelit\u00f3w miasta Warszawy od\u015bpiewany<\/em>, Warszawa 1815.<\/span><\/p>\n

Dawid Kandel, Nowosilcow a \u017bydzi<\/em>, \u201eBiblioteka Warszawska\u201d, t. 283 (rok 71), 1911, t. 3, z. 1 (847).<\/span><\/p>\n

Dawid Kandel, \u017bydzi w dobie utworzenia Kr\u00f3lestwa Kongresowego<\/em>, \u201eKwartalnik Po\u015bwi\u0119cony Badaniu Przesz\u0142o\u015bci \u017byd\u00f3w w Polsce\u201d, r. 1, 1912, z. 1.<\/span><\/p>\n

Rafa\u0142 Kempner, Agonia kaha\u0142u<\/em>, \u201eKwartalnik Po\u015bwi\u0119cony Badaniu Przesz\u0142o\u015bci \u017byd\u00f3w w Polsce\u201d, r. 1, 1912, z. 1.<\/span><\/p>\n

Stefan Kieniewicz, Dzieje Warszawy<\/em>, t. 3. Warszawa w latach 1795\u20131914<\/em>, Warszawa 1976.<\/span><\/p>\n

Jakub Kirszrot, Prawa \u017byd\u00f3w w Kr\u00f3lestwie Polskiem. Zarys historyczny<\/em>, Warszawa 1917.<\/span><\/p>\n

Tymoteusz Lipi\u0144ski, Zapiski z lat 1825\u20131831<\/em>; wyd. Kazimierz Bartoszewicz, Krak\u00f3w 1883.<\/span><\/p>\n

Kajetan Ko\u017amian, Pami\u0119tniki obejmuj\u0105ce wspomnienia od roku 1815<\/em>, t. 3, Krak\u00f3w 1865.<\/span><\/p>\n

Salomon \u0141astik, Z dziej\u00f3w o\u015bwiecenia \u017cydowskiego. Ludzie i fakty<\/em>, Warszawa 1961.<\/span><\/p>\n

Opis \u017ca\u0142obnego obchodu po wiekopomnej pami\u0119ci najja\u015bniejszym Aleksandrze I, cesarzu Wszech Rosji, kr\u00f3lu polskim w Warszawie<\/em>, w dniach 7, 9, 10, 11, 12, 13, 17, 19, 23 kwietnia 1826 roku uroczy\u015bcie odbytego, Warszawa 1829.<\/span><\/p>\n

Dobrochna Ossowska-Salamonowicz, Gwarancje wolno\u015bci osobistej i prawa obywatelskie w konstytucji Kr\u00f3lestwa Polskiego z 1815 r.<\/em>, \u201eStudia Prawnoustrojowe\u201d, 2014, nr 3 (25).<\/span><\/p>\n

Antony Polonsky, Warszawska szko\u0142a rabin\u00f3w. Or\u0119downiczka narodowej integracji w Kr\u00f3lestwie Polskim<\/em>, w: Duchowo\u015b\u0107 \u017cydowska w Polsce. Materia\u0142y z mi\u0119dzynarodowej konferencji dedykowanej pami\u0119ci profesora Chone Shmeruka, Krak\u00f3w 26\u201328 kwietnia 1999<\/em>; red. Micha\u0142 Galas, Krak\u00f3w 2000.<\/span><\/p>\n

Dwojra Raskin, Ks. profesor Alojzy Ludwik Chiarini w Warszawie (ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem jego stosunku do \u017byd\u00f3w)<\/em>; oprac., wst\u0119p i pos\u0142. Pawe\u0142 Fija\u0142kowski, Warszawa 2012.<\/span><\/p>\n

Aron Sawicki, Szko\u0142a rabin\u00f3w w Warszawie (1826\u20131863)<\/em>, \u201eMiesi\u0119cznik \u017bydowski\u201d, t. 3, 1933, nr 3.<\/span><\/p>\n

Ignacy Schiper, Dzieje \u017byd\u00f3w na ziemiach Ksi\u0119stwa Warszawskiego i Kr\u00f3lestwa Polskiego (od 1795 r. do 1863 r. w\u0142\u0105cznie)<\/em>, w: \u017bydzi w Polsce odrodzonej. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 spo\u0142eczna, gospodarcza, o\u015bwiatowa i kulturalna<\/em>; red. Ignacy Schiper, Arie Tartakower, Aleksander Hafftka, t. 1, Warszawa 1932.<\/span><\/p>\n

Ignacy Schiper, Przyczynki do dziej\u00f3w chasydyzmu w Polsce<\/em>, oprac. Zbigniew Targielski, Warszawa 1992.<\/span><\/p>\n

Ignacy Schiper, \u017bydzi Kr\u00f3lestwa Polskiego w dobie powstania listopadowego<\/em>, Warszawa 1932.<\/span><\/p>\n

Edward Strzelecki, Studia nad przekszta\u0142ceniami ludno\u015bci Warszawy 1754\u20131865<\/em>, Warszawa 2011.<\/span><\/p>\n

Henri Troyat, Aleksander I. Pogromca Napoleona<\/em>; t\u0142um. Barbara Przyby\u0142owska, Warszawa 2007.<\/span><\/p>\n

Ustawa konstytucyjna Kr\u00f3lestwa Polskiego z dnia 27-go listopada 1815 roku oraz statut organiczny dla Kr\u00f3lestwa Polskiego z dnia 26-go lutego 1832 roku<\/em>, Warszawa 1917.<\/span><\/p>\n

Adam Wein, O staraniach \u017byd\u00f3w o uchylenie ogranicze\u0144 praw cywilnych w Kr\u00f3lestwie Polskim<\/em>, \u201eBiuletyn \u017bydowskiego Instytutu Historycznego\u201d, 1960, nr 36 (4).<\/span><\/p>\n

Marcin Wodzi\u0144ski, Os\u0301wiecenie z<\/em>\u0307<\/em>ydowskie w Kr<\/em>\u00f3<\/em>lestwie Polskim wobec chasydyzmu. Dzieje pewnej idei<\/em>, Warszawa 2003.<\/span><\/p>\n

Marcin Wodzi\u0144ski, W\u0142adze Kr\u00f3lestwa Polskiego wobec chasydyzmu. Z dziej\u00f3w stosunk\u00f3w politycznych<\/em>, Wroc\u0142aw 2008.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

NIESPE\u0141NIONE NADZIEJE. WARSZAWSCY \u017bYDZI A CESARZ WSZECH ROSJI I KR\u00d3L POLSKI ALEKSANDER I dr Pawe\u0142 Fija\u0142kowski W okresie wojen napoleo\u0144skich prawa warszawskich \u017byd\u00f3w by\u0142y stopniowo ograniczane. Nadzieje na popraw\u0119 swej sytuacji wi\u0105zali z cesarzem Aleksandrem I, uwa\u017canym za liberalnego w\u0142adc\u0119. Du\u017c\u0105 rol\u0119 w skomplikowanych rozgrywkach politycznych mi\u0119dzy Polakami, \u017bydami a Rosjanami odegra\u0142 rosyjski hrabia Nowosilcow. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/80852"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=80852"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/80852\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":80868,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/80852\/revisions\/80868"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=80852"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=80852"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=80852"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}

Artur<\/a> Eisenbach, Emancypacja \u017byd\u00f3w na ziemiach polskich 1785\u20131870 na tle europejskim<\/em>, Warszawa 1988.<\/span><\/p>\n