{"id":80990,"date":"2020-10-01T17:09:34","date_gmt":"2020-10-01T15:09:34","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=80990"},"modified":"2020-09-24T12:56:51","modified_gmt":"2020-09-24T10:56:51","slug":"22-05-57","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=80990","title":{"rendered":"Dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat w poszukiwaniu ojczyzny"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat w poszukiwaniu ojczyzny<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

LESZEK KO\u0141AKOWSKI<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

<\/p>\n

\u0106wier\u0107 wieku bez ma\u0142a przesz\u0142o, od kiedym Mi\u0142osza Ziemi\u0119 Ulro czyta\u0142,<\/span>
\nale teraz, przeczytawszy uwa\u017cnie po raz drugi, poj\u0105\u0142em wag\u0119 tego tekstu, jednego z wa\u017cniejszych, jakie powojenna literatura polska wyda\u0142a.<\/span><\/p>\n

Czy, jak i przez ilu jest on czytany, tego nie wiem. Rzecz jest pisana j\u0119zykiem potocznym, chocia\u017c kunsztownym, ale od czytelnika wymaga wysi\u0142ku, <\/span>jest to bowiem tekst nadzwyczaj zg\u0119szczony, by tak rzec, pozbawiony luz\u00f3w<\/span>
\ni przerw, a ponadto wyziera ze\u0144 wstrzemi\u0119\u017aliwa, sucha i rozumna desperacja, nieustannie jednak zderzaj\u0105ca si\u0119 z przeciwn\u0105 si\u0142\u0105: niejasnym przeczuciem wielkiej Harmonii.<\/span><\/p>\n

W pi\u0119knej przedmowie do pierwszego wydania tej ksi\u0105\u017cki ks. J\u00f3zef Sadzik najwa\u017cniejsze powiedzia\u0142, pozostaje mi tylko niewiele doda\u0107 o tym naj\u015bwietniejszym poecie polskim XX wieku (a to jest ocena z dobrego namys\u0142u poczyniona, nie napr\u0119dce rzucona pochwa\u0142a jubileuszowa).<\/span><\/p>\n

Najoczywistsza autobiograficzna \u017cy\u0142a tej prozy ka\u017cdemu czytelnikowi<\/span>
\njest dost\u0119pna: szukanie ojczyzny. Ale to szukanie ma nie mniej ni\u017c trzy znaczenia, trzy tropy.<\/span><\/p>\n

Jedno znaczenie jest ka\u017cdemu dane. Ktokolwiek mia\u0142 dzieci\u0144stwo, niekoniecznie szcz\u0119\u015bliwe, ale w atmosferze czu\u0142o\u015bci i mi\u0142o\u015bci starszego pokolenia prze\u017cyte, nie mo\u017ce si\u0119 wyzby\u0107 nostalgii za tym rajem utraconym, nawet je\u015bli by\u0142 ubogi i bez \u017cadnych luksus\u00f3w. Do tej ojczyzny wr\u00f3ci\u0107 niepodobna i \u017cal za ni\u0105 ka\u017cdego niemal dotyka, o czym przecie\u017c <\/span>ma\u0142o kto z poet\u00f3w nie pisa\u0142. Je\u015bli nawet mo\u017cna do miejsc i krajobraz\u00f3w dzieci\u0144stwa fizycznie wr\u00f3ci\u0107, to ju\u017c tej ojczyzny tam nie ma i by\u0107 nie mo\u017ce, <\/span>to jest kraina duch\u00f3w zapami\u0119tanych. Mi\u0142osz sam my\u015bla\u0142 ongi, \u017ce nigdy nie zobaczy tych stron ojczystych, okaza\u0142o si\u0119 jednak, w wyniku znanych nam historycznych zaburze\u0144, \u017ce to mo\u017cliwe. By\u0142 tam, w swoich wile\u0144skich murach czy podwile\u0144skich wsiach, ale do dzieci\u0144stwa przecie nie wr\u00f3ci\u0142.<\/span><\/p>\n

Ale jest i druga ojczyzna, drugie miejsce poszukiwa\u0144: kraj w\u0142asny<\/span>
\nju\u017c po dzieci\u0144stwie znany, ju\u017c jako\u015b w umy\u015ble i uczuciu wch\u0142oni\u0119ty, wsp\u00f3lnota ludzi tamtejszych, przyjaci\u00f3\u0142, krewnych, wsp\u00f3\u0142podr\u00f3\u017cnik\u00f3w <\/span>w czasie, intelektualnie i uczuciowo razem dorastaj\u0105cych, wi\u0119c rozumiej\u0105cych siebie bez trudno\u015bci, te same ulice, te same ko\u015bcio\u0142y znaj\u0105cych, te same ksi\u0105\u017cki czytaj\u0105cych, s\u0142owem, \u015brodowisko kulturalne w\u0142asne, gdzie si\u0119 u siebie czujemy. Cz\u0142owiek przez r\u00f3\u017cne przypadki losu <\/span>w obce \u015bwiaty zap\u0119dzony rzadko potrafi w ca\u0142kiem nowe \u015brodowisko <\/span>si\u0119 wtopi\u0107, je\u015bli ju\u017c z m\u0142odo\u015bci wyszed\u0142. O tym te\u017c Mi\u0142osz m\u00f3wi. Gdy Polsk\u0119 <\/span>w najgorszym politycznie okresie porzuci\u0142 (\u201euciek\u0142\u201d), wyla\u0142a si\u0119 na\u0144, <\/span>jak nale\u017ca\u0142o oczekiwa\u0107, lawina w\u015bciek\u0142o\u015bci w\u0142adc\u00f3w PRL-u i zatrudnionych przez nich \u017co\u0142nierzy s\u0142owa pisanego; opr\u00f3cz trzeciorz\u0119dnych literat\u00f3w pot\u0119pili go publicznie r\u00f3wnie\u017c niekt\u00f3rzy prawdziwi pisarze (jeden artyku\u0142 nosi\u0142 tytu\u0142: Nim b\u0119dzie zapomniany<\/em>. Dobry tytu\u0142, nieprawda\u017c?).
\n<\/span>
\nZ wrogim pot\u0119pieniem powita\u0142a go tak\u017ce niemal (\u201eniemal\u201d, powiadam)<\/span>
\nca\u0142a emigracja, zw\u0142aszcza polityczna emigracja londy\u0144ska, jako \u017ce Mi\u0142osz przez czas jaki\u015b w dyplomacji by\u0142 zatrudniony (wi\u0119c \u201ekomunistom s\u0142u\u017cy\u0142\u201d). Mi\u0142osz na k\u0142amstwa i krzyki nienawistne nie odpowiada\u0142 i s\u0142usznie czyni\u0142. <\/span><\/p>\n

Jest jedn\u0105 z niezapomnianych zas\u0142ug Jerzego Giedroycia, \u017ce otworzy\u0142 przed Mi\u0142oszem pismo swoje i wydawnictwo, gdzie prawie wszystkie polskie dzie\u0142a jego si\u0119 ukaza\u0142y; wszystkie egzemplarze konfiskowali automatycznie, rzecz jasna, PRL-owscy celnicy, je\u015bli je u podr\u00f3\u017cnych z Zachodu wracaj\u0105cych znale\u017ali. Zosta\u0142 wi\u0119c Mi\u0142osz profesorem na uniwersytecie w Kalifornii.<\/span><\/p>\n

Z podwile\u0144skich wsi los go str\u0105ci\u0142 nad zatok\u0119 San Francisco, o kt\u00f3rej pisa\u0142.<\/span>
\nBy\u0142, oczywi\u015bcie, osadzony \u017cyciowo, wyk\u0142ada\u0142 i pisa\u0142, po \u015bwiecie woja\u017cowa\u0142,<\/span>
\npi\u0119kny dom na wzg\u00f3rzu w Berkeley kupi\u0142, wielu ludzi mi\u0142ych i \u017cyczliwych spotka\u0142, ale ojczyzny w sensie \u201ebycia u siebie\u201d nie m\u00f3g\u0142 ju\u017c odnale\u017a\u0107.<\/span>
\nTen nowy \u015bwiat by\u0142 nadzwyczaj ciekawy, czasem pi\u0119kny, lecz z zewn\u0105trz ogl\u0105dany.<\/span><\/p>\n

Ale jest jeszcze trzecia ojczyzna, najwa\u017cniejsza chyba, do kt\u00f3rej Mi\u0142osz<\/span>
\ndrogi szuka; za ni\u0105 g\u0142\u00f3wnie w Ziemi Ulro si\u0119 rozgl\u0105da. A to jest ojczyzna Ducha, czyli \u015bwiat tak do\u015bwiadczany, tak widziany, <\/span>\u017ce wszystko w \u0142adzie tam stoi, \u017ce Rozum i Dobro nim rz\u0105dz\u0105, \u017ce, gdy w nim przebywamy, pogodzeni jeste\u015bmy z \u017cyciem i \u015bmierci\u0105, z cierpieniem <\/span>i przypad\u0142o\u015bciami losu, a nawet z utrat\u0105 ojczyzny w pierwszym i drugim znaczeniu; jeste\u015bmy prawdziwie \u201eu siebie\u201d, cokolwiek si\u0119 zdarzy. W tym \u015bwiecie przemieszkuj\u0105 ci, kt\u00f3rych wiara religijna, w dzieci\u0144stwie im wpojona, nie zazna\u0142a \u017cadnych wstrz\u0105s\u00f3w i cios\u00f3w, czy to ze strony los\u00f3w nieprzyjaznych, czy refleksji krytycznej i intelektualnych wojen podjazdowych.<\/span><\/p>\n

Mi\u0142osz jednakowo\u017c nie przebywa w tym \u015bwiecie, chocia\u017c podgl\u0105da go<\/span>
\ni chcia\u0142by chyba tam mieszka\u0107. Jest przywi\u0105zany do chrze\u015bcija\u0144stwa, <\/span>lecz nie do ka\u017cdej z jego odmian. Nie lubi Ko\u015bcio\u0142a samochwalczo w siebie zapatrzonego, nie lubi te\u017c Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry, by przetrwa\u0107, stara si\u0119 nowoczesnej cywilizacji przypodoba\u0107, na bok odsuwaj\u0105c to, co do tej cywilizacji nie przystaje, a co jest chrze\u015bcija\u0144stwa rdzeniem. My\u015bli, <\/span>\u017ce prawdziwych, czyli ca\u0142kiem konsekwentnych ateist\u00f3w jest niewielu, <\/span>bo ci, co si\u0119 do ateizmu przyznaj\u0105, wierz\u0105 na og\u00f3\u0142 w r\u00f3\u017cne rzeczy, w kt\u00f3re wierzy\u0107 nie powinni: w jak\u0105\u015b dobroczynno\u015b\u0107 ewolucji, w jakie\u015b prawa post\u0119pu, w jakie\u015b regu\u0142y moralne. Mi\u0142osz nie jest ateist\u0105, ale dotkliwie do\u015bwiadcza tego rozdarcia duchowego, w jakim cywilizacja nasza \u017cyje, <\/span>tego zderzenia mi\u0119dzy tradycj\u0105 a \u015bwiatem nauki i techniki; zderzenie jest banalne i wszystkim znane, ale nie przestaje by\u0107 dokuczliwe. Wraca cz\u0119sto do Dostojewskiego i jego udr\u0119k (Szestow twierdzi, \u017ce Iwan Karamazow jest w\u0142a\u015bciwym porte-parole<\/em> autora; nie znam si\u0119 na Dostojewskim na tyle, <\/span>by mie\u0107 w tej sprawie wyra\u017ane zdanie). Bezsilno\u015b\u0107 rozumu w obliczu m\u0105dro\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej: tajemnica Odkupienia, niepoj\u0119ty mrok cierpie\u0144, bosko\u015b\u0107 Jezusa, grzechy Ko\u015bcio\u0142a \u2013 to te\u017c s\u0105 Mi\u0142osza tematy.<\/span><\/p>\n

Cytuj\u0119: \u201eUlro jest s\u0142owem zapo\u017cyczonym od Blake`a. Oznacza ono krain\u0119 duchowych cierpie\u0144, jakie znosi i musi znosi\u0107 cz\u0142owiek okaleczony.<\/span>
\nSam Blake nie mieszka\u0142 w Ulro, cho\u0107 mieszkali tam ju\u017c uczeni, zwolennicy fizyki Newtona i filozofowie, tudzie\u017c prawie wszyscy malarze i poeci.<\/span>
\nJak te\u017c ich nast\u0119pcy w dziewi\u0119tnastym i dwudziestym wieku, a\u017c po dzi\u015b dzie\u0144\u201d.<\/span><\/p>\n

Gombrowicz, Blake, Mickiewicz, Swedenborg, Oskar Mi\u0142osz \u2013 oto g\u0142\u00f3wne osoby, jakie na kartach tej ksi\u0105\u017cki wyst\u0119puj\u0105. O ka\u017cdej z nich dowiadujemy si\u0119 wiele, ale krewny Mi\u0142osza, o pokolenie starszy Oskar, poeta francuski, jest jego szczeg\u00f3lnie wa\u017cnym mistrzem, w m\u0142odo\u015bci wczesnej jeszcze <\/span>z pism, a potem osobi\u015bcie, znanym. Przyznaj\u0119, \u017ce ma\u0142o o nim wiem, poza tym, czego si\u0119 od Czes\u0142awa Mi\u0142osza nauczy\u0142em. Cytacje w omawianej ksi\u0105\u017cce s\u0105 interesuj\u0105ce, ale trudne w interpretacji, hermetyczne, ezoteryczne, okultystycznymi wypadami naje\u017cone, zaszyfrowane, kabalistyczne.<\/span><\/p>\n

Nie o\u015bmieli\u0142bym si\u0119 ich streszcza\u0107 czy przek\u0142ada\u0107 na j\u0119zyk powszechnie zrozumia\u0142y. S\u0105 jednak denerwuj\u0105co ciekawe; m\u00f3wi\u0105 <\/span>o przestrzeni, z kt\u00f3rej wewn\u0119trznych odniesie\u0144, jako\u015b przez nas, przez nasze percepcje wsp\u00f3\u0142tworzonych, wszystko si\u0119 w bycie wywodzi, i o tym, jak \u017cycie przestrzeni tworzy rytm i jak przez znajomo\u015b\u0107 rytmu uzyskujemy dost\u0119p do wy\u017cszych form bytu, do innych \u015bwiat\u00f3w. Oskar Mi\u0142osz nale\u017ca\u0142 do wybitnych krytyk\u00f3w cywilizacji nowo\u017cytnej i bezreligijnego humanizmu, kt\u00f3ry, jak Czes\u0142aw Mi\u0142osz m\u00f3wi, w gruzach ju\u017c le\u017cy. Jednak spodziewa\u0142 si\u0119 przyj\u015bcia jakiego\u015b \u015bwiata nowego i lepszego.<\/span><\/p>\n

Czy Czes\u0142aw Mi\u0142osz te\u017c si\u0119 tego spodziewa? Nie jest to jasne. Kilkakrot-<\/span>
\nnie przyznaje si\u0119 do swoich sympatii do wierze\u0144 manichejskich, kt\u00f3re wyra\u017caj\u0105 jakby jego w\u0142asn\u0105 odraz\u0119 do \u017cycia. Ot\u00f3\u017c narzekanie na tera\u017aniejszo\u015b\u0107 jest nader pospolite w naszych europejskich dziejach. R\u00f3wnie pospolite jest jednak wyczekiwanie na nowy \u015bwiat, kt\u00f3ry nie tylko lepszy b\u0119dzie, ale doskona\u0142y, na czas pe\u0142nego uleczenia nieszcz\u0119\u015b\u0107 naszych, jakkolwiek si\u0119 ten \u015bwiat nazywa: trzecia epoka, epoka Ducha \u015awi\u0119tego, Harmonia, Socjalizm, Komunizm, Omnarchia. Prorocy nowego \u015bwiata, <\/span>jak dot\u0105d, mylili si\u0119 niezmiennie, ale mo\u017ce dobrze jest, by istnieli obok bohater\u00f3w Becketta. Manichejska religia jednak jest inna. <\/span><\/p>\n

Mo\u017cemy wyj\u015b\u0107 <\/span>z Ziemi Ulro, ka\u017cdy na w\u0142asny rachunek, przez wyzwolenie duchowe, <\/span>ale ostateczne wyj\u015bcie mo\u017cliwe jest tylko przez porzucenie tego szata\u0144skiego wynalazku \u2013 materii. Nie b\u0119dzie szcz\u0119\u015bliwej Ziemi Nowej, ziemia jest przekl\u0119ta. Czy tak daleko Mi\u0142osz chcia\u0142by p\u00f3j\u015b\u0107 w swoim manicheizmie? Nie wiem tego. Manicheizm, oczywi\u015bcie, jest nie do pogodzenia z tradycj\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, dla kt\u00f3rej ca\u0142y byt materialny jest dobry, skoro z r\u0119ki Stw\u00f3rcy dobrego si\u0119 zjawi\u0142. Mi\u0142osz jednak do tradycji chrze\u015bcija\u0144skiej tak\u017ce si\u0119 przyznaje. Kiedy religia obumiera, nie przychodzi zwykle na jej miejsce dobroczynny humanizm o\u015bwiecony, ale raczej r\u00f3\u017cne z\u0142owrogie karykatury religii.<\/span><\/p>\n

W ksi\u0105\u017cce Mi\u0142osza rzeczy nie s\u0105 dopowiedziane i tak jest dobrze.<\/span>
\nNie ma to by\u0107 bowiem \u017cadna doktryna metafizyczna, lecz ujawnienie dokuczliwych aporii, kt\u00f3rych na Ziemi Ulro nie uleczymy.<\/span><\/p>\n

Kiedym czyta\u0142 teraz ponownie ksi\u0105\u017ck\u0119 Mi\u0142osza, wyj\u0105\u0142em z p\u00f3\u0142ki bardzo gruby tom pism teologicznych Swedenborga. Czyta\u0142em o jego peregrynacjach <\/span>w za\u015bwiaty, o rozmowach z anielskimi duchami, o architekturze nieba i piek\u0142a, <\/span>o ko\u0144cu \u015bwiata. Ale r\u00f3wnie\u017c on, wielki wtajemniczony, nie uwa\u017ca, by z\u0142o mog\u0142o by\u0107 wyniszczone ostatecznie.<\/span><\/p>\n

Pomy\u015bla\u0142em sobie przy tej okazji, jak si\u0119 czuje m\u0142oda dziewczyna lub <\/span>ch\u0142opak, nastolatki, je\u015bli dowiaduj\u0105 si\u0119 nagle, \u017ce s\u0105 dzie\u0107mi adoptowanymi, <\/span>\u017ce nie s\u0105 ich prawdziwymi rodzicami ci, co ich wychowali. Przypuszczam, <\/span>\u017ce jest to do\u015bwiadczenie przera\u017caj\u0105ce, jakie\u015b okropne poczucie bezdomno\u015bci, wydziedziczenia, odrzucenia \u2013 cho\u0107by ci przybrani rodzice byli najlepsi.
\n<\/span>I pewnie jest to poczucie podobne do tego, kt\u00f3re ma cz\u0142owiek na Ziemi Ulro.<\/span><\/p>\n

LESZEK KO\u0141AKOWSKI<\/em><\/p>\n

\n

Tekst ukaza\u0142 si\u0119 po raz pierwszy w 75. numerze kwartalnika<\/span>
\n\u201eZeszyty Literackie<\/strong>\u201d (ZL 2001 nr 3\/75)<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat w poszukiwaniu ojczyzny LESZEK KO\u0141AKOWSKI \u0106wier\u0107 wieku bez ma\u0142a przesz\u0142o, od kiedym Mi\u0142osza Ziemi\u0119 Ulro czyta\u0142, ale teraz, przeczytawszy uwa\u017cnie po raz drugi, poj\u0105\u0142em wag\u0119 tego tekstu, jednego z wa\u017cniejszych, jakie powojenna literatura polska wyda\u0142a. Czy, jak i przez ilu jest on czytany, tego nie wiem. Rzecz jest pisana j\u0119zykiem potocznym, chocia\u017c kunsztownym, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/80990"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=80990"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/80990\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":81008,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/80990\/revisions\/81008"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=80990"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=80990"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=80990"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}