{"id":81148,"date":"2020-09-24T17:09:20","date_gmt":"2020-09-24T15:09:20","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=81148"},"modified":"2020-09-24T12:56:18","modified_gmt":"2020-09-24T10:56:18","slug":"30-09-43","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=81148","title":{"rendered":"Na \u201ebia\u0142e nied\u017awiedzie\u201d"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Na \u201ebia\u0142e nied\u017awiedzie\u201d. 80 lat temu Sowieci rozpocz\u0119li zsy\u0142ki Polak\u00f3w<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

KRZYSZTOF ZWOLI\u0143SKI<\/strong><\/span><\/p>\n

\n
Po 17 wrze\u015bnia 1939 w ci\u0105gu 15 miesi\u0119cy z polskich Kres\u00f3w zes\u0142ano przynajmniej dziesi\u0119\u0107 razy wi\u0119cej Polak\u00f3w ni\u017c w czasie 120 lat rozbior\u00f3w. O ile jednak zes\u0142a\u0144cy z XIX wieku czynnie wyst\u0119powali przeciwko zaborcy, to zes\u0142a\u0144cy z lat 1940-41 po prostu byli Polakami, maj\u0105cymi nieszcz\u0119\u015bcie mieszka\u0107 tam, gdzie mieszkali.<\/strong><\/h5>\n

10 lutego 1940 roku ruszy\u0142y na wsch\u00f3d transporty pierwszej z z czterech wyw\u00f3zek ludno\u015bci polskiej w g\u0142\u0105b ZSRR z teren\u00f3w zaj\u0119tych przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 na mocy uk\u0142adu pomi\u0119dzy pa\u0144stwem robotnik\u00f3w i ch\u0142op\u00f3w a III Rzesz\u0105.<\/span><\/p>\n

Nast\u0119pne wyw\u00f3zki mia\u0142y miejsce w kwietniu i czerwcu 1940 oraz na prze\u0142omie maja i czerwca 1941. Te ostatnie transporty niejednokrotnie przeprowadzano pod bombami niemieckich samolot\u00f3w po ataku III Rzeszy na ZSRR, 22 czerwca 1941roku.<\/span><\/p>\n

Nie tylko Syberia<\/strong><\/h4>\n

Wyw\u00f3zki obejmowa\u0142y r\u00f3\u017cne kategorie ludno\u015bci.<\/span><\/p>\n

\u2776 W pierwszej przewa\u017cali pracownicy las\u00f3w, kolei, osadnicy cywilni i wojskowi, urz\u0119dnicy II Rzeczypospolitej.<\/strong>
\n\u2777 Druga obj\u0119\u0142a rodziny wcze\u015bniej zes\u0142anych, aresztowanych i skazanych, tak\u017ce bliskich je\u0144c\u00f3w wojennych, w tym oficer\u00f3w osadzonych w Ostaszkowie, Starobielsku i Kozielsku.<\/strong>
\n\u2778 Trzecia dotyczy\u0142a uchod\u017ac\u00f3w z zachodniej i centralnej Polski i w wi\u0119kszo\u015bci sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z polskich \u017byd\u00f3w.<\/strong>
\n\u2779 Czwarta uzupe\u0142nia\u0142a poprzednie, szczeg\u00f3lnie o ludno\u015b\u0107 polsk\u0105 z Wile\u0144szczyzny.<\/strong><\/p>\n


\nWi\u0119\u017aniowie gu\u0142agu w Workucie przy budowie linii kolejowej. Fot. Sovfoto\/Universal Images Group via Getty Images<\/em><\/span><\/p>\n

Najliczniejsz\u0105 grup\u0105 ofiar zsy\u0142ek byli Polacy, nast\u0119pn\u0105 \u017bydzi oraz Ukrai\u0144cy i Bia\u0142orusini.<\/span><\/p>\n

Ziemia\u0144stwo, mieszcza\u0144stwo, czyli ka\u017cdy, kto co\u015b mia\u0142, oraz inteligencja byli naturalnym potencjalnym wrogiem komunist\u00f3w i \u2013 je\u017celi mo\u017cna tak powiedzie\u0107 \u2013 nie dziwi ich obecno\u015b\u0107 w wagonach zmierzaj\u0105cych na wsch\u00f3d, ale jak wyt\u0142umaczy\u0107, \u017ce 1\/3 ofiar pierwszej wyw\u00f3zki stanowili ma\u0142orolni ch\u0142opi?<\/span><\/p>\n

Klucz klasowy musi by\u0107 uzupe\u0142niony o narodowy \u2013 polsko\u015b\u0107 jako przeszkoda w dziele sowietyzacji by\u0142a usuwana z nowo pozyskanych teren\u00f3w przez Bia\u0142orusk\u0105, Ukrai\u0144sk\u0105, a p\u00f3\u017aniej i Litewsk\u0105 Republik\u0119 Radzieck\u0105.<\/span><\/p>\n

Zsy\u0142ki na \u201ebia\u0142e nied\u017awiedzie\u201d czyli na Sybir nie ogranicza\u0142y si\u0119 do Syberii, a nawet \u2013 wbrew tradycji represji carskich \u2013 w wi\u0119kszej liczbie przypadk\u00f3w dotyczy\u0142y p\u00f3\u0142nocnych europejskich teren\u00f3w Rosji (okolice Archangielska, republika Komi) i Kazachstanu. Zamarzaj\u0105ce Morze Bia\u0142e i minus 50 stopni zim\u0105 w upalnym latem Kazachstanie wpisywa\u0142o si\u0119 w XIX wieczne opowie\u015bci rodzinne o warunkach katorgi, na kt\u00f3r\u0105 carowie skazywali polskich powsta\u0144c\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Co do liczby przymusowo przesiedlonych to w ci\u0105gu 15 miesi\u0119cy pierwszej okupacji sowieckiej z polskich Kres\u00f3w zes\u0142ano przynajmniej dziesi\u0119\u0107 razy wi\u0119cej Polak\u00f3w ni\u017c w czasie 120 lat rozbior\u00f3w. O ile zes\u0142a\u0144cy z XIX wieku czynnie wyst\u0119powali przeciwko zaborcy, to zes\u0142a\u0144cy z lat 1940-41 po prostu byli Polakami, maj\u0105cymi to nieszcz\u0119\u015bcie mieszka\u0107 tam, gdzie mieszkali.<\/span><\/p>\n

Przynajmniej setki tysi\u0119cy<\/strong><\/h4>\n

Trudno precyzyjnie ustali\u0107 liczb\u0119 ofiar czterech wyw\u00f3zek z polskich Kres\u00f3w. Historycy emigracyjni, a za nimi rz\u0105d RP na uchod\u017astwie, szacowali wywiezionych na 1,2 do nawet 1,7 miliona. Gdy na pocz\u0105tku lat 90-ych otworzy\u0142y si\u0119 dla badaczy archiwa NKWD, cztery wyw\u00f3zki zsumowano na 320 tysi\u0119cy os\u00f3b. W tym Polak\u00f3w 200-210 tysi\u0119cy, 70 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w, 25 tysi\u0119cy Ukrai\u0144c\u00f3w i 20 tysi\u0119cy Bia\u0142orusin\u00f3w. Rozbie\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy obliczeniami dzi\u015b t\u0142umaczy si\u0119 tym, \u017ce emigracyjni analitycy liczyli wszystkie ofiary sowieckiego terroru na terenach dawnej II RP, i tym, \u017ce du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 archiw\u00f3w NKWD jest jeszcze do zbadania.<\/span><\/p>\n

Terror sowiecki wobec obywateli polskich zamieszka\u0142ych w 1940 i 1941 roku na terenach dzisiejszej Ukrainy, Bia\u0142orusi i Litwy to nie tylko cztery masowe deportacje. Zanim dosz\u0142o do pierwszej ju\u017c zgin\u0119\u0142o lub zosta\u0142o aresztowanych i wys\u0142anych do oboz\u00f3w karnych w ZSRR tysi\u0105ce Polak\u00f3w. Armia Czerwona nie zawsze bra\u0142a je\u0144c\u00f3w. Walcz\u0105cy z ni\u0105 \u017co\u0142nierze polscy po poddaniu si\u0119 byli nierzadko rozstrzeliwani \u2013 a zdarza\u0142y si\u0119 te\u017c tak makabryczne sytuacje jak rozje\u017cd\u017canie g\u0105sienicami czo\u0142g\u00f3w obro\u0144c\u00f3w Grodna.<\/span><\/p>\n

196 tysi\u0119cy je\u0144c\u00f3w rozlokowano w ponad 130 obozach, a 210 tysi\u0119cy obywateli polskich przymusowo wcielono do Armii Czerwonej. Wielu \u2013 nie wiadomo ilu \u2013 zgin\u0119\u0142o w wojnie fi\u0144skiej i broni\u0105c Sojuza przed III Rzesz\u0105. Nieznana ilo\u015b\u0107 oficer\u00f3w, znacznie mniejsza ni\u017c na li\u015bcie katy\u0144skiej, trafi\u0142a do \u0142agr\u00f3w.<\/span><\/p>\n

42 tysi\u0105ce szeregowych i m\u0142odszych podoficer\u00f3w zwolniono do dom\u00f3w, aby cz\u0119\u015b\u0107 z nich p\u00f3\u017aniej zagarn\u0105\u0107 w pierwszej i szczeg\u00f3lnie czwartej wyw\u00f3zce. Emigracyjni historycy sumuj\u0105c rodak\u00f3w, kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 wyj\u015b\u0107 z Armi\u0105 Andersa , wojskiem Berlinga i tych z repatriacji w latach 40. i 50. nie mogli si\u0119 doliczy\u0107 setek tysi\u0119cy ludzi.<\/span><\/p>\n

Liczb\u0119 ofiar samych wyw\u00f3zek, 320 tysi\u0119cy z znanych dokument\u00f3w NKWD, wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie historycy podnosz\u0105 do oko\u0142o 500 tysi\u0119cy. Historyk brytyjski, Roger Moorhouse w swojej ksi\u0105\u017cce \u201ePakt Diab\u0142\u00f3w\u201d do ka\u017cdej osoby znanej z udost\u0119pnionych dokument\u00f3w NKWD dodaje trzech lub czterech nierejestrowanych deportowanych. Podobnie jak historycy polscy po wojnie na emigracji, Moorhouse oblicza ofiary deportacji na ok. 1,5 miliona.<\/span><\/p>\n

Do w miar\u0119 pe\u0142nego obrazu nale\u017cy doda\u0107, \u017ce po agresji III Rzeszy na ZSRR w wi\u0119zieniach na terenach RP zaj\u0119tych po 17 wrze\u015bnia 1939 przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 NKWD wymordowa\u0142o 35 tysi\u0119cy obywateli polskich.<\/span><\/p>\n

Bezustanne spisy ludno\u015bci<\/strong><\/h4>\n

Zanim dosz\u0142o do sformowania pierwszego transportu w lutym 1940 roku nast\u0105pi\u0142y liczne aresztowania ludzi aktywnych spo\u0142ecznie przed wojn\u0105, dzia\u0142aczy pa\u0144stwowych i os\u00f3b, kt\u00f3re zdaniem NKWD, mog\u0142y najbardziej przeszkadza\u0107 w sowietyzacji polskich Kres\u00f3w. Przed pierwsz\u0105 zsy\u0142k\u0105 najbardziej niebezpieczny element by\u0142 ju\u017c zneutralizowany.<\/span><\/p>\n

Do sukcesu aresztowa\u0144 i p\u00f3\u017aniejszych zsy\u0142ek wydatnie dopomog\u0142a wsp\u00f3\u0142praca mniejszo\u015bci narodowych z sowieckimi organami bezpiecze\u0144stwa. Nacjonalistycznie nastawieni Ukrai\u0144cy i komunizuj\u0105cy Bia\u0142orusini brali odwet za realne i wydumane krzywdy doznane od polskiej w\u0142adzy. Odwetowo nastawieni byli te\u017c komunizuj\u0105cy \u017bydzi, kt\u00f3rzy mawiali do Polak\u00f3w: \u201eChcieli\u015bcie Polski bez \u017byd\u00f3w, macie \u017byd\u00f3w bez Polski\u201d. Podobnie jak Ukrai\u0144cy i Bia\u0142orusini, byli skuteczni i dla Polak\u00f3w niebezpieczni. Znali teren i wiedzieli kim, kto by\u0142 przed wojn\u0105.<\/span><\/p>\n

W\u0142adze sowieckie przyjmowa\u0142y ch\u0119tnie t\u0119 wsp\u00f3\u0142prac\u0119, ale nie ufa\u0142y bez reszty miejscowym przyjacio\u0142om. Powiedzenie przypisywane samemu Stalinowi m\u00f3wi\u0142o: \u201eUfaj, ale sprawdzaj.\u201d<\/span><\/p>\n

i zgodnie z t\u0105 maksym\u0105 robiono bezustanne spisy ludno\u015bci. S\u0142u\u017cy\u0142y temu zapisy na odbi\u00f3r \u017cywno\u015bci i reglamentowane (czyli wszystkie) towary, spisy lokator\u00f3w, spisy wyborcze itp. A po\u015bpiech z jakim wycofa\u0142y si\u0119 w\u0142adze polskie pozostawi\u0142 w r\u0119kach nast\u0119pc\u00f3w ca\u0142\u0105 dokumentacj\u0119 urz\u0119dow\u0105 i policyjn\u0105. Nad ranem 10 lutego 1940 roku NKWD sz\u0142o jak po sznurku i jak po swoje.<\/span><\/p>\n

Pozosta\u0142o\u015bci jednego ze stalinowskich oboz\u00f3w pracy w g\u00f3rach Kodar w azjatyckiej cz\u0119\u015bci Rosji. Fot. PAP\/CTK<\/em><\/span><\/p>\n

\n

N.K.W.D. wpadli jak wilki z naganami i sztyletami do naszego domu, zacz\u0119li niszczy\u0107 obrazy \u015bwi\u0119te, \u0142amali meble, wyzywa\u0107 nas od polskich bur\u017cuij. Ojca z oka nie spuszczali wci\u0105sz pytali si\u0119 o bro\u0144, kt\u00f3rej tatu\u015b nie mia\u0142, wi\u0119c pocz\u0119li wyrywa\u0107 deski z pod\u0142ogi, wy\u017cuca\u0107 ubranie z szaf, \u0142ama\u0107 \u0142\u00f3\u017cka. Po godzinnym zniszczeniu naszego domu kazano nam zbiera\u0107 si\u0119 przyczym wolno nam by\u0142o zabra\u0107 troch\u0119 odzierzy i tylko 5 kg m\u0105ki, cho\u0107 wywieziono nas 5 cioro.<\/i><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

G\u0142\u00f3d, zimno, wszy<\/b><\/h4>\n

Ze wspomnie\u0144 tych, kt\u00f3rzy przetrwali wiadomo, \u017ce pierwsza wyw\u00f3zka by\u0142a najci\u0119\u017csza do prze\u017cycia. W 40-stopniowym mrozie w towarowych wagonach wprawdzie z jednym piecykiem \u201ekoz\u0105\u201d na wagon, ale kt\u00f3ry nie m\u00f3g\u0142 ogrza\u0107 50 os\u00f3b. Podr\u00f3\u017c trwa\u0142a tygodniami, ca\u0142e dni bez jedzenia i bez wody. Na ka\u017cdym przystanku z wagon\u00f3w wynoszono zamarzni\u0119te zw\u0142oki.<\/span><\/p>\n

\n

Pami\u0119tam \u00f3wczesny mro\u017any dzie\u0144, kiedy\u015bmy ze swej miejscowo\u015bci dojechali do stacji to sowieci chodzili po wagonach, nosz\u0105c pod r\u0119kami zmarz\u0142e dzieci, niemowl\u0119ta, pytaj\u0105c si\u0119 czy \u201ezamierszczych rebiat nima\u201d.<\/i><\/strong><\/p>\n

W czasie podr\u00f3\u017cy na Sybir wyrzucano co dzie\u0144 z transportu po kilka trup\u00f3w zmar\u0142ych z g\u0142odu i zimna. W czasie podr\u00f3\u017cy nie wolno by\u0142o wyjrze\u0107 oknem, je\u015b\u0107 dawano bardzo \u017ale, a wody tylko raz na dzie\u0144 i bardzo ma\u0142o. Jedli\u015bmy \u015bnieg z dachu. Z naszego wagonu umar\u0142o trzy osoby.<\/i><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Podczas nast\u0119pnych wyw\u00f3zek, wiosn\u0105 i wczesnym latem nikt ju\u017c nie zamarza\u0142. Podczas nie ko\u0144cz\u0105cej si\u0119 jazdy umierano \u201etylko\u201d z g\u0142odu, chor\u00f3b i wyczerpania.<\/span><\/p>\n

\n

Sytuacja w wagonach by\u0142a straszna. Na pryczach, pakunkach, walizkach, le\u017ca\u0142y lub siedzia\u0142y w kuczki kobiety przez kilka dni nie zdejmuj\u0105c sukien. To te\u017c momentalnie pojawi\u0142y si\u0119 wszy.<\/i><\/strong><\/p>\n

Dzieci u\u0142o\u017cone w wygodniejszych miejscach, ale bez dobrego powietrza, ruchu i nale\u017cytego po\u017cywienia zacz\u0119\u0142y gor\u0105czkowa\u0107. Nerwy ludzi, zm\u0119czone zaduchem, brakiem snu, dobrej wody i gotowanego jad\u0142a, a nawet dostatecznej ilo\u015bci wody do mycia, wytwarza\u0142y atmosfer\u0119 nie do zniesienia.<\/i><\/strong><\/p>\n


\n<\/i><\/strong><\/i>\u017bo\u0142nierze NKWD stali si\u0119 ordynarni, grozili kolbami, ubli\u017cali lub czasem kokietowali prostacko dziewcz\u0119ta. (\u2026) W ci\u0105gu 18. dni podano 4 razy ciep\u0142\u0105 straw\u0119, raz w nocy, o drugiej, 2 razy wieczorem, 1 raz rano. By\u0142a przypalona, wstr\u0119tna kasza lub brudna zupa bez t\u0142uszczu.<\/i><\/strong><\/p><\/blockquote>\n

W chlewach i oborach<\/b><\/h4>\n

Wywo\u017ceni mieli r\u00f3\u017cny status, je\u015bli tak mo\u017cna powiedzie\u0107, prawny. Pierwsza i trzecia wyw\u00f3zka to specjalni przesiedle\u0144cy, osiedleni w specjalnych o\u015brodkach zarz\u0105dzanych bezpo\u015brednio przez NKWD, gdzie by\u0142 przymus pracy i inne warunki, jak w \u0142agrach.<\/span><\/p>\n

Druga, czyli rodzin uprzednio aresztowanych, z\u0142o\u017cona z kobiet, dzieci i starc\u00f3w to byli administracyjnie wys\u0142ani do normalnych osiedli, przemieszani z miejscow\u0105 ludno\u015bci\u0105 i zatrudnieni na zasadach og\u00f3lnych. Bez formalnego przymusu pracy ale w kazachskich ko\u0142chozach by\u0142a zasada; \u201ekto nie pracuje, ten nie je\u201d i dotyczy\u0142a nawet dzieci.<\/span><\/p>\n

Zakwaterowanie z miejscow\u0105 ludno\u015bci\u0105 znaczy\u0142o w praktyce \u2013 przynajmniej na pocz\u0105tku \u2013 mieszkanie w chlewach i oborach. Z czasem przesiedle\u0144cy budowali sobie domy takie, jakie mieli miejscowi, z gliny, wysuszonego krowiego \u0142ajna i chrustu. Na porz\u0105dku dziennym by\u0142a dyskryminacja przy przydziale \u017cywno\u015bci i opieki medycznej przez zarz\u0105d ko\u0142chozu.<\/span><\/p>\n

Czwarta wyw\u00f3zka to zes\u0142ani na osiedlenie na dwadzie\u015bcia lat. Wspomniana dyskryminacja na rzecz miejscowych b\u0105d\u017a wi\u0119\u017ani\u00f3w kryminalnych w osiedlach o re\u017cimie \u0142agrowym, dotyczy\u0142a Polak\u00f3w ze wszystkich wyw\u00f3zek. Jeden z przymusowo osiedlonych wspomina\u0142, \u017ce na skargi na ci\u0105g\u0142e zani\u017canie wynik\u00f3w jego pracy, a od tego zale\u017ca\u0142 przydzia\u0142 jedzenia, czyli to, czy si\u0119 prze\u017cyje, czy nie us\u0142ysza\u0142 od nadzorcy: \u201e Twoja rzecz pracowa\u0107, a moja rzecz pisa\u0107\u201d. Na wszystkie narzekania, postulaty i pro\u015bby najcz\u0119stsza odpowied\u017a to: \u201eprzywykniecie, a jak nie przywykniecie to zdechniecie\u201d<\/span><\/p>\n

Powszechny brud, wszawica a z ni\u0105 tyfus, pluskwy, pch\u0142y, nierealne do wykonania normy pracy, brak odpowiedniej odzie\u017cy \u2013 zamarzanie zim\u0105, a trudne do wytrzymania komary i jadowite muszki w tajdze latem. Prymitywne i nieodpowiednie narz\u0119dzia i opieka medyczna reaguj\u0105ca opieszale dopiero przy 40 stopniach gor\u0105czki.<\/span><\/p>\n

Na zawsze w ZSRR<\/b><\/h4>\n

To wszystko sprawia\u0142o, \u017ce \u015bmiertelno\u015b\u0107 w osiedlach specjalnych i ko\u0142chozach mo\u017cna ostro\u017cnie obliczy\u0107 na minimalnie 10% zes\u0142anych. \u015amiertelno\u015b\u0107 oficjalnie przyznawana w raportach NKWD dla \u0142agr\u00f3w wynosi\u0142a 30%.<\/span><\/p>\n

Pozostaj\u0105c przy 10 procentach i przyjmuj\u0105c milion zes\u0142anych, to daje 100 tysi\u0119cy ludzi. O setkach tysi\u0119cy zmar\u0142ych w wyniku wysiedle\u0144 pisano na emigracji tu\u017c po wojnie. Te tragicznie du\u017ce liczby uprawdopodobniaj\u0105 si\u0119 je\u017celi doliczy\u0107 Polak\u00f3w przymusowych \u017co\u0142nierzy Armii Czerwonej poleg\u0142ych na wojnie z Finlandi\u0105 i zabitych przez NKWD w innych okoliczno\u015bciach.<\/span><\/p>\n

Po amnestii dla Polak\u00f3w w wyniku uk\u0142adu Sikorski-Majski z lata 1941 do Armii Andersa dotar\u0142o tylko 115 tysi\u0119cy ludzi. Zwolniono wi\u0119cej, ale wielu wyg\u0142odnia\u0142ych, chorych i wyczerpanych nie zdo\u0142a\u0142o dojecha\u0107 do miejsc koncentracji, a w\u0142adze lokalne po drodze nie szcz\u0119dzi\u0142y trudno\u015bci podr\u00f3\u017cuj\u0105cym przez bezkresne terytoria ZSRR, z podawaniem fa\u0142szywych kierunk\u00f3w w\u0142\u0105cznie.<\/span><\/p>\n

Msza polowa Armii Polskiej w Buzu\u0142uku nad Samar\u0105 w ZSRR z okazji \u015awi\u0119ta Niepodleg\u0142o\u015bci w 1941 roku. Z przodu dow\u00f3dca gen. W\u0142adys\u0142aw Anders. Fot. NAC\/ Datka Czes\u0142aw \/Archiwum Fotograficzne Czes\u0142awa Datki<\/em><\/p>\n

Nie wszystkich, kt\u00f3rych obejmowa\u0142a amnestia, w og\u00f3le zwolniono. Z tych \u2013 r\u00f3\u017cnie licz\u0105c na obecnym stanie bada\u0144 \u2013 kilkuset tysi\u0119cy Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy nie opu\u015bcili Zwi\u0105zku Radzieckiego, jaka\u015b cz\u0119\u015b\u0107 na pewno prze\u017cy\u0142a czas wojny, ale nie zobaczyli ani Polski, ani wolnego \u015bwiata.<\/span><\/p>\n

Zostali przymusowo na zawsze obywatelami ZSRR \u2013 kraju, w kt\u00f3rym ludno\u015b\u0107 za czas\u00f3w Stalina dzieli\u0142a si\u0119 na tych, co ju\u017c siedzieli, siedz\u0105 lub b\u0119d\u0105 siedzie\u0107. Wi\u0119zienia lub egzekucji bali si\u0119 nie bez przyczyny wszyscy z najwy\u017cszymi dostojnikami w\u0142\u0105cznie. Opr\u00f3cz samego Stalina, kt\u00f3ry ba\u0142 si\u0119 zamachu. Po jego \u015bmierci strach zel\u017ca\u0142, ale pozosta\u0142y n\u0119dza i beznadzieja, dla zes\u0142anych, ich dzieci i wnuk\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\n

Cytaty pochodz\u0105 z ksi\u0105\u017cki Ireny Grudzi\u0144skiej-Gross<\/strong> i Jana T. Grossa<\/strong> \u201eW czterdziestym nas matko na Sybir zes\u0142ali\u201d<\/strong>, pisownia oryginalna.<\/i><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Na \u201ebia\u0142e nied\u017awiedzie\u201d. 80 lat temu Sowieci rozpocz\u0119li zsy\u0142ki Polak\u00f3w KRZYSZTOF ZWOLI\u0143SKI Po 17 wrze\u015bnia 1939 w ci\u0105gu 15 miesi\u0119cy z polskich Kres\u00f3w zes\u0142ano przynajmniej dziesi\u0119\u0107 razy wi\u0119cej Polak\u00f3w ni\u017c w czasie 120 lat rozbior\u00f3w. O ile jednak zes\u0142a\u0144cy z XIX wieku czynnie wyst\u0119powali przeciwko zaborcy, to zes\u0142a\u0144cy z lat 1940-41 po prostu byli Polakami, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/81148"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=81148"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/81148\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":81171,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/81148\/revisions\/81171"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=81148"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=81148"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=81148"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}