{"id":81856,"date":"2020-11-13T17:09:56","date_gmt":"2020-11-13T15:09:56","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=81856"},"modified":"2020-11-06T07:48:28","modified_gmt":"2020-11-06T05:48:28","slug":"06-09-50","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=81856","title":{"rendered":"Narodziny demokratycznego judaizmu"},"content":{"rendered":"

Francesco Hayez, \u201eZniszczenie \u015awi\u0105tyni Jerozolimskiej” (1867)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Elu we-elu. Narodziny demokratycznego judaizmu<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

JOANNA MARIA MACHEL<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

DWA TYSI\u0104CE LAT OP\u0141AKIWANIA DRUGIEJ \u015aWI\u0104TYNI WYMAZA\u0141O Z PAMI\u0118CI WSZELK\u0104 KRYTYK\u0118, JAK\u0104 KIEROWANO W JEJ STRON\u0118, ZANIM ZOSTA\u0141A ZBURZONA.<\/span><\/h4>\n

Okres na kr\u00f3tko przed i po churbanie<\/i> (zburzeniu \u015awi\u0105tyni) to czas konflikt\u00f3w, k\u0142\u00f3tni i dramatycznych zmian w judaizmie. Religia staro\u017cytnych Izraelit\u00f3w, do tej pory w du\u017cej mierze sekciarska, wysz\u0142a z tego kataklizmu odmieniona i zjednoczona. <\/span><\/p>\n

B\u0142\u0119dem jednak jest ujmowanie historii judaizmu w sztywno okre\u015blone ramy: najpierw, do zburzenia Drugiej \u015awi\u0105tyni, judaizm biblijny, a potem nag\u0142e przej\u015bcie w judaizm rabiniczny, kt\u00f3ry kompletnie r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 od poprzednika. Religia \u017byd\u00f3w istnieje do dzi\u015b, poniewa\u017c by\u0142a w stanie zachowa\u0107 niezmienny rdze\u0144 (Tor\u0119), dostosowuj\u0105c si\u0119 r\u00f3wnocze\u015bnie do nowych reali\u00f3w, wsp\u00f3\u0142graj\u0105c z obcymi ideami i redefiniuj\u0105c si\u0119 w kolejnych epokach. Fundamenty pod wsp\u00f3\u0142czesny judaizm postawili ju\u017c wysiedle\u0144cy w Babilonii i prorok Jeremiasz w swoim s\u0142ynnym, skierowanym do nich li\u015bcie. <\/span><\/p>\n

Przez kilkaset lat miesza\u0142y si\u0119 ze sob\u0105 r\u00f3\u017cne religijne i polityczne idee, wykluwa\u0142y si\u0119 nowe podej\u015bcia, a inne umiera\u0142y. W powi\u0105zaniu z wydarzeniami politycznymi, takimi jak utworzenie nowej dynastii Hasmoneuszy czy konflikty mi\u0119dzy kastami sprawuj\u0105cymi w\u0142adz\u0119 a uczonymi, powstawa\u0142 nowy judaizm. Zburzenie \u015awi\u0105tyni niczego nie stworzy\u0142o \u2013 by\u0142o jedynie katalizatorem zmian, kt\u00f3re dzia\u0142y si\u0119 ju\u017c od kilku pokole\u0144. <\/span><\/p>\n

PRZED CHURBANEM<\/b><\/h4>\n

Czytaj\u0105c teksty, kt\u00f3re powsta\u0142y znacznie po churbanie, mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce wszyscy \u017bydzi bez wyj\u0105tku uwielbiali i czcili \u015awi\u0105tyni\u0119. Regularnie zanosili tam ofiary i szanowali jej kap\u0142an\u00f3w. W rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwo \u017cydowskie by\u0142o bardzo podzielone. Osoby nale\u017c\u0105ce do saduceuszy lub z nimi sympatyzuj\u0105ce widzia\u0142y w \u015awi\u0105tyni jedyn\u0105 form\u0119 religijno\u015bci, a kontroluj\u0105cy j\u0105 kap\u0142ani mieli wy\u0142\u0105czno\u015b\u0107 na zarz\u0105dzanie \u015bwi\u0119tymi tekstami i ich interpretacj\u0105. <\/span><\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa by\u0142a jednak nastawiona do saduceuszy sceptycznie lub wr\u0119cz wrogo. Postrzegano ich jako zdrajc\u00f3w i kolaborant\u00f3w, poniewa\u017c bardzo ch\u0119tnie bratali si\u0119 z w\u0142adaj\u0105cymi w\u00f3wczas Jude\u0105 Rzymianami i przejmowali ich zwyczaje. Od wielu pokole\u0144 w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w byli m\u0119drcy i nauczyciele, kt\u00f3rzy g\u0142osili, \u017ce ka\u017cdy mo\u017ce uczy\u0107 si\u0119 Tory, a \u015awi\u0105tynia to miejsce skorumpowane i niekoszerne. Osoby te oferowa\u0142y inne sposoby na budowanie relacji z Bogiem \u2013 skrupulatne przestrzeganie praw czysto\u015bci duchowej, studiowanie Tory i modlitw\u0119. Odrzuca\u0142y za\u015b sk\u0142adanie ofiar w nieczystej \u015awi\u0105tyni, a o\u0142tarze tworzy\u0142y na w\u0142asnych sto\u0142ach.<\/span><\/p>\n

Jeszcze inne grupy nie zgadza\u0142y si\u0119 nawet z tym podej\u015bciem i jedynie w ca\u0142kowitej izolacji widzia\u0142y szans\u0119 na \u015bwi\u0119te \u017cycie. Zak\u0142adano komuny na pustyni, aby w \u015bci\u015ble okre\u015blonej regu\u0142ami religijnymi spo\u0142eczno\u015bci czeka\u0107 na przyj\u015bcie kogo\u015b, kto ocali wszystkich. W tym przypadku \u015awi\u0105tyni\u0105 by\u0142a ca\u0142a spo\u0142eczno\u015b\u0107, a \u017cycie w niej stanowi\u0142o rytua\u0142 ofiarny.<\/span><\/p>\n

Ka\u017cda z sekt uwa\u017ca\u0142a, \u017ce to ona jako jedyna wyznaje w\u0142a\u015bciw\u0105 form\u0119 judaizmu, a wszystkie inne s\u0105 nieczyste i b\u0142\u0119dne. G\u0142\u00f3wnym przedmiotem spor\u00f3w \u2013 elementem, kt\u00f3ry rozpala\u0142 gniew i uniemo\u017cliwia\u0142 pojednanie \u2013 by\u0142y prawa zwi\u0105zane ze \u015awi\u0105tyni\u0105. Nie by\u0142o tutaj miejsca na kompromis czy akceptacj\u0119 odmiennych postaw. <\/span><\/p>\n

PO CHURBANIE<\/b><\/h4>\n

Zniszczenie \u015awi\u0105tyni by\u0142o tragedi\u0105 dla wszystkich grup \u2013 nawet je\u015bli uwa\u017ca\u0142y j\u0105 za (tymczasowo) nieczyst\u0105. Wraz z runi\u0119ciem mur\u00f3w znikn\u0119\u0142o u\u015bwi\u0119cone centrum kosmosu, symbol Bo\u017cej opieki i obecno\u015bci. Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce Rzymianie i ich bogowie zwyci\u0119\u017cyli nad pozbawionym mocy Izraelem i ich Stw\u00f3rc\u0105. <\/span><\/p>\n

Do problem\u00f3w natury teologicznej nale\u017cy do\u0142\u0105czy\u0107 te zwi\u0105zane z konsekwencjami walk i wojen. Najdotkliwiej odczuwano je w Jerozolimie i okolicach \u2013 zniszczenia i liczne aresztowania musia\u0142y znacz\u0105co wp\u0142yn\u0105\u0107 na \u017cycie mieszka\u0144c\u00f3w tych teren\u00f3w. Wraz ze stratami materialnymi wojna przynios\u0142a kres istniej\u0105cym strukturom spo\u0142ecznym i narodowym.  <\/span><\/p>\n

\u201eJAWNE I JEJ M\u0118DRC\u00d3W\u201d<\/b><\/h4>\n

Wed\u0142ug znanej legendy raw Jochanan ben Zakaj podst\u0119pem wydosta\u0142 si\u0119 z obl\u0119\u017conej Jerozolimy, a genera\u0142 Wespazjan w podzi\u0119kowaniu za przychyln\u0105 przepowiedni\u0119 obieca\u0142 mu sw\u0105 pomoc. Raw Jochanan poprosi\u0142 o \u201eJawne i jej m\u0119drc\u00f3w\u201d, czyli miasteczko, w kt\u00f3rym mie\u015bci\u0142a si\u0119 s\u0142ynna akademia. Maj\u0105c przed sob\u0105 wizj\u0119 ca\u0142kowitego zniszczenia Jerozolimy, Jochanan postanowi\u0142 ratowa\u0107 to, co wed\u0142ug niego by\u0142o dusz\u0105 narodu: Tor\u0119 i jej interpretacje.<\/span><\/p>\n

Przez kilkadziesi\u0105t lat dzia\u0142a\u0142a tzw. koalicja z Jawne. Nale\u017celi do niej \u017bydzi z r\u00f3\u017cnych grup \u2013 zar\u00f3wno faryzeuszy, jak i saduceuszy oraz innych pomniejszych sekt i spo\u0142eczno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Panuje przekonanie, \u017ce po churbanie grupa faryzeuszy by\u0142a jedyn\u0105, kt\u00f3ra przetrwa\u0142a kataklizm. \u017be Sanhedryn z Jawne \u201ewyczy\u015bci\u0142\u201d judaizm z innych sekt, wyeliminowa\u0142 niebezpieczne ksi\u0119gi (s\u0142owem \u2013 dokona\u0142 kanonizacji) i ustali\u0142, co jest \u201eortodoksj\u0105\u201d, a co znajduje si\u0119 poza jej ramami. Tak jednak nie by\u0142o. Faryzeusze z pewno\u015bci\u0105 stanowili najwi\u0119ksz\u0105 grup\u0119, ale nie jedyn\u0105. Po przegranej wojnie r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy od\u0142amami przesta\u0142y by\u0107 istotne. Zasada by\u0142a jedna: albo odrzucasz stare sekciarstwo, albo musisz odej\u015b\u0107. <\/span><\/p>\n

Uczeni, kt\u00f3rzy zgromadzili si\u0119, aby kontynuowa\u0107 nauk\u0119 i zaadoptowa\u0107 judaizm do nowej sytuacji, wykazali si\u0119 niesamowit\u0105 przenikliwo\u015bci\u0105 i zdolno\u015bci\u0105 analizy. Nie bez powodu uczymy si\u0119, \u017ce przyczyn\u0105 zniszczenia Drugiej \u015awi\u0105tyni by\u0142o sinat chinam<\/i> \u2013 \u201enienawi\u015b\u0107 bez powodu\u201d. Rabini rozumieli, do czego doprowadzi\u0142a owa nienawi\u015b\u0107 i podej\u015bcie \u201emy albo nikt\u201d. Z poczucia odpowiedzialno\u015bci za przysz\u0142e pokolenia porzucono spory sprzed churbanu i zacz\u0119to budowa\u0107. <\/span><\/p>\n

\u015awi\u0105tynia \u2013 najwi\u0119kszy punkt zapalny \u2013 przesta\u0142a istnie\u0107. Nie by\u0142o ju\u017c powodu, aby si\u0119 o ni\u0105 k\u0142\u00f3ci\u0107. M\u0119drcy, zamiast przesadnie skupia\u0107 si\u0119 na przesz\u0142o\u015bci, starali si\u0119 pom\u00f3c swym wsp\u00f3\u0142braciom w radzeniu sobie z now\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105. <\/span><\/p>\n

NOWE ZASADY<\/b><\/h4>\n

Rabini nie budowali niczego od podstaw. Nie tworzyli nowej religii. Wykorzystali znane struktury, dostosowuj\u0105c je do nowych potrzeb. Synagogi istnia\u0142y ju\u017c od dawna \u2013 pierwsze zacz\u0119to budowa\u0107 w czasie niewoli babilo\u0144skiej (nazywano je tam mikdasz meat<\/i>, \u201ema\u0142\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105\u201d). \u017bydzi powracaj\u0105cy do Ziemi Izraela stawiali je w swoich wioskach. Nie widziano w nich konkurencji dla \u015awi\u0105tyni, gdy\u017c s\u0142u\u017cy\u0142y ca\u0142kowicie innym celom. Nigdy nie sk\u0142adano w nich ofiar. Mia\u0142y charakter demokratyczny, ich g\u0142\u00f3wnym zadaniem by\u0142o skupianie lokalnej ludno\u015bci. Przychodzono tam, aby pos\u0142ucha\u0107 w\u0119drownych nauczycieli czy spotka\u0107 si\u0119 z okazji \u015bwi\u0105t i wi\u0119kszych wydarze\u0144. Powoli powstawa\u0142 kanon modlitw, kt\u00f3re odmawiano poza \u015awi\u0105tyni\u0105. M\u0119drcy interpretowali Tor\u0119 i nauczali, \u017ce ka\u017cdy \u017byd ma do niej prawo. Religia okresu Drugiej \u015awi\u0105tyni by\u0142a pod silnym wp\u0142ywem prze\u017cy\u0107 wygnania babilo\u0144skiego, kiedy to zasiane zosta\u0142y zmiany, kt\u00f3re rozkwit\u0142y w pe\u0142ni pod koniec panowania Hasmoneuszy i po 70 r. n.e.<\/span><\/p>\n

Po zburzeniu \u015awi\u0105tyni znaczenie synagog wzros\u0142o. Unikni\u0119to za ich pomoc\u0105 poczucia nag\u0142ej pustki \u2013 stanowi\u0142y filar, o kt\u00f3ry mo\u017cna by\u0142o si\u0119 oprze\u0107. Dzi\u0119ki temu, \u017ce faryzeusze ju\u017c wcze\u015bniej budowali rytua\u0142 \u015bwi\u0105teczny poza murami \u015awi\u0105tyni, teraz istnia\u0142y ju\u017c gotowe rozwi\u0105zania. Stopniowo odchodzono od wymog\u00f3w obrz\u0119du ofiarnego i, u\u017cywaj\u0105c jako fundamentu cytat\u00f3w z Tanachu (szczeg\u00f3lnie z prorok\u00f3w), przekierowano praktyk\u0119 judaistyczn\u0105 na nowe tory. Cz\u0119\u015b\u0107 rytua\u0142u \u015bwi\u0105tynnego trafi\u0142a do dom\u00f3w i synagog, chocia\u017cby tradycje zwi\u0105zane z lulawem (na \u015bwi\u0119to Sukot) czy d\u0119ciem w szofar.<\/span><\/p>\n

Nie mamy dok\u0142adnych danych na temat tych kluczowych lat tu\u017c po churbanie. Pierwsze zapisy pochodz\u0105 z Miszny, kt\u00f3r\u0105 spisano oko\u0142o stu lat p\u00f3\u017aniej. Nie wiemy, jak dramatyczne by\u0142o leczenie z podzia\u0142\u00f3w i kierowanie si\u0119 ku demokratyzacji i pluralizacji dysput. Wiemy natomiast, \u017ce po kilkudziesi\u0119ciu latach \u015brodowisko m\u0119drc\u00f3w wy\u0142oni\u0142o si\u0119 jako przyw\u00f3dcy spo\u0142ecze\u0144stwa i narodu. To oni ukszta\u0142towali praktyczne prawo \u017cydowskie. <\/span><\/p>\n

LO BA-SZAMAJIM HI<\/i><\/b><\/h4>\n

Rabini stworzyli now\u0105 metod\u0119 wsp\u00f3\u0142pracy. Zamiast \u201ealbo moja interpretacja prawa, albo \u017cadna\u201d, przy\u015bwieca\u0142a im teraz zasada \u201ezgadzamy si\u0119, \u017ce mamy r\u00f3\u017cne opinie\u201d. W Misznie i Talmudzie odnotowano postawy mniejszo\u015bciowe, kt\u00f3re zosta\u0142y odrzucone \u2013 je\u015bli autorzy tych opinii zaakceptowali decyzj\u0119 wi\u0119kszo\u015bci, mogli pozosta\u0107 we wsp\u00f3lnocie, a ich s\u0142owa mia\u0142y szans\u0119 przetrwa\u0107. Przyjmowano zdanie wi\u0119kszo\u015bci, ale pozwalano na sprzeciw i r\u00f3\u017cnice w interpretacji Tory. Nie akceptowano za to braku woli do kompromisu. <\/span><\/p>\n

Jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych agadot obrazuj\u0105cych t\u0119 postaw\u0119 jest s\u0142ynna opowie\u015b\u0107 o piecu Achnaja (Tanur szel Achnaj<\/i>). Rabi Eliezer nie zgadza si\u0119 w niej z opini\u0105 wi\u0119kszo\u015bci. Prosi Niebiosa o wsparcie jego stanowiska, rabini jednak nie chc\u0105 przyj\u0105\u0107 objawionych im cud\u00f3w za argumenty w sporze. W ko\u0144cu bat kol<\/i> (g\u0142os z nieba) oburza si\u0119, dlaczego Chachamim nie chc\u0105 przyj\u0105\u0107 opinii Eliezera, skoro popiera go sam B\u00f3g. Oni jednak odpowiadaj\u0105: Lo ba-szamajim hi<\/i> \u2013 \u201eOna [Tora] nie jest w niebie\u201d (TB, tr. Bawa Mecija<\/i> 59b). Skoro B\u00f3g przekaza\u0142 ludziom Tor\u0119 (wraz z instrukcj\u0105, jak j\u0105 interpretowa\u0107), teraz nale\u017cy ona do nich i nie ma ju\u017c miejsca na cuda i nadprzyrodzone argumenty. Skoro sam B\u00f3g napisa\u0142 w Torze, \u201eaby si\u0119 sk\u0142ania\u0107 ku wi\u0119kszo\u015bci\u201d (Szemot 23:2), pozostaje tylko dyskusja i demokratyczne g\u0142osowanie. Rabi Eliezer zosta\u0142 ekskomunikowany, lecz nie dlatego, \u017ce nie zgadza\u0142 si\u0119 z M\u0119drcami, ale poniewa\u017c nie by\u0142 w stanie pogodzi\u0107 si\u0119 ze swoj\u0105 przegran\u0105 w g\u0142osowaniu. <\/span><\/p>\n

ELU WE-ELU<\/i><\/b><\/h4>\n

Kolejn\u0105 histori\u0105 obrazuj\u0105c\u0105 nowy, pluralistyczny stan rzeczy, jest opowie\u015b\u0107 o sporach szk\u00f3\u0142 Hilela i Szamaja. Konflikt mi\u0119dzy nimi by\u0142 tak g\u0142\u0119boki, \u017ce m\u00f3wiono nawet o istnieniu w Izraelu dw\u00f3ch Tor. W ko\u0144cu, aby pogodzi\u0107 zwa\u015bnione strony i zaprowadzi\u0107 pok\u00f3j, bat kol<\/i> oznajmia: \u201ei te, i te [opinie] s\u0105 s\u0142owami \u017cywego Boga (elu we-elu diwrej Elohim chajim<\/i>), ale halacha jest wed\u0142ug domu Hilela\u201d (TB, tr. Eruwin <\/i>13b). Idea, \u017ce mo\u017cliwe jest odrzucenie opinii pochodz\u0105cej od samego Boga i nie grozi za to wyrzucenie poza nawias spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej, by\u0142a prawdziwie rewolucyjna. Nast\u0105pi\u0142o ca\u0142kowite odej\u015bcie od sekciarstwa sprzed zburzenia \u015awi\u0105tyni. <\/span><\/p>\n

REWOLUCJA\/ NIE-REWOLUCJA<\/b><\/h4>\n

Cho\u0107 u\u017cywam tu s\u0142owa \u201erewolucja\u201d, rabini nie wymy\u015blili niczego nowego. Nie stworzyli nowej religii, kt\u00f3ra jedynie przypomina\u0142a t\u0119 z czas\u00f3w \u015awi\u0105tyni. Byli w stanie umiej\u0119tnie budowa\u0107 na istniej\u0105cych ju\u017c fundamentach, rozwijaj\u0105c idee, kt\u00f3re istnia\u0142y w \u0142onie spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej od setek lat. Wykorzystali elementy, z kt\u00f3rymi ludzie byli ju\u017c dobrze zaznajomieni (synagogi, cz\u0119\u015bciowy rytua\u0142 \u015bwi\u0105teczny czy modlitwy), rozszerzaj\u0105c ich funkcje b\u0105d\u017a reinterpretuj\u0105c ich znaczenie. Modlitwy sta\u0142y si\u0119 zamiennikiem ofiar sk\u0142adanych regularnie w \u015awi\u0105tyni, podobnie jak akty dobroczynno\u015bci i wspierania biednych. <\/span><\/p>\n

PRENUMERATA<\/strong><\/span>
\n<\/a>Aby nie popa\u015b\u0107 w parali\u017cuj\u0105c\u0105 \u017ca\u0142ob\u0119 po tragedii zburzenia \u015awi\u0105tyni, Raban Gamliel zaleci\u0142 symboliczne wyra\u017canie b\u00f3lu po stracie, z kt\u00f3r\u0105 jeste\u015bmy w stanie nauczy\u0107 si\u0119 \u017cy\u0107. Wzoruj\u0105c si\u0119 na proroku Jeremiaszu, kt\u00f3ry wygna\u0144com babilo\u0144skim doradza\u0142 sadzenie winoro\u015bli, budowanie dom\u00f3w i prac\u0119 dla dobra kraju, Gamliel nakaza\u0142, aby \u017cy\u0107 dalej, ale nie zapomina\u0107.<\/span><\/p>\n

Z religii opartej na kulcie \u015bwi\u0105tynnym, w kt\u00f3rej ma\u0142a grupa wybra\u0144c\u00f3w mia\u0142a status po\u015brednik\u00f3w i stra\u017cnik\u00f3w dost\u0119pu do bosko\u015bci, rabini byli w stanie przekszta\u0142ci\u0107 judaizm w religi\u0119 prawdziwie demokratyczn\u0105. Od teraz ka\u017cdy \u017byd mia\u0142 by\u0107 panem swojej duchowo\u015bci. M\u0119drcy poprzez struktur\u0119 modlitw oraz nacisk na studiowanie Tory otworzyli niejako \u201ebramy Nieba\u201d dla wszystkich. Pokazali, \u017ce mo\u017cna spiera\u0107 si\u0119 na gruncie interpretacji prawa, pozostaj\u0105c jednocze\u015bnie w ramach tej samej religii, bez potrzeby wykluczania i tworzenia nowych, wrogich wobec siebie sekt. Pozycje mniejszo\u015bciowe s\u0105 zapisywane w \u015bwi\u0119tych tekstach, a ich autorzy nie s\u0105 wyrzucani poza nawias, je\u015bli tylko zaakceptuj\u0105, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 mo\u017ce si\u0119 z nimi nie zgodzi\u0107. Historia o koalicji rabin\u00f3w z Jawne jest daj\u0105cym nadziej\u0119 przyk\u0142adem na to, \u017ce grupowe wyci\u0105ganie wniosk\u00f3w z pope\u0142nianych b\u0142\u0119d\u00f3w jest mo\u017cliwe. Je\u015bli w swych dzia\u0142aniach b\u0119dziemy kierowa\u0107 si\u0119 szczer\u0105 trosk\u0105 o przysz\u0142o\u015b\u0107 bliskich, uratujemy dusz\u0119 narodu.  <\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Francesco Hayez, \u201eZniszczenie \u015awi\u0105tyni Jerozolimskiej” (1867) Elu we-elu. Narodziny demokratycznego judaizmu JOANNA MARIA MACHEL DWA TYSI\u0104CE LAT OP\u0141AKIWANIA DRUGIEJ \u015aWI\u0104TYNI WYMAZA\u0141O Z PAMI\u0118CI WSZELK\u0104 KRYTYK\u0118, JAK\u0104 KIEROWANO W JEJ STRON\u0118, ZANIM ZOSTA\u0141A ZBURZONA. Okres na kr\u00f3tko przed i po churbanie (zburzeniu \u015awi\u0105tyni) to czas konflikt\u00f3w, k\u0142\u00f3tni i dramatycznych zmian w judaizmie. Religia staro\u017cytnych Izraelit\u00f3w, do tej pory […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/81856"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=81856"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/81856\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":81996,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/81856\/revisions\/81996"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=81856"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=81856"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=81856"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}